შავი ხეობა (7, 8, 9)

თავი VII
ჭორი და ეჭვი

ჭიათურაში ამბავს გავრცელებისთვის ფრთები არ სჭირდებოდა. მას ჰაერიც საკმარისად ატარებდა.

ზოგჯერ ერთი სიტყვაც კი საკმარისი იყო, რომ ხეობის ნისლს მთელი ისტორია აეწყო. დილით, როცა მზე კლდეების მიღმა ჯერ კიდევ ძლივს იღვიძებდა, ერთმა ქალმა მეორეს ონკანთან უთხრა, დემეტრე ბარათელი წინა საღამოს საბაგიროზე ვნახეო. იმ მეორემ მესამეს გადასცა, მარტო კი არ იყო, ვიღაც იყოო, მესამემ დააზუსტა — ლილე ამირეჯიბი იყოო. მეოთხემ უკვე „ზუსტად“ იცოდა, რა საქმეზე შეხვდნენ ერთმანეთს, ხოლო მეხუთეს ეჭვიც არ ეპარებოდა, რას ეუბნებოდნენ ერთმანეთს დაბნელებულ კაბინაში.

სანამ ქალაქის პატარა მაღაზიებისა და საცხობების კარს გააღებდნენ, ამბავს უკვე თავისი, მკაფიო ფორმა შეეძინა: დემეტრე დაბრუნდა, ლილეს შეხვდა, თორმეტი წელი ერთმანეთი არ ენახათ და, რა თქმა უნდა, ეს დიდი, ტრაგიკული სიყვარულის გაგრძელება უნდა ყოფილიყო. ჭიათურას სხვა, უფრო რთული ან უბრალო ახსნა ნაკლებად აინტერესებდა — ქალაქს სჭირდებოდა დრამა, რომელიც მის საკუთარ ტკივილს ცოტა ხნით მაინც გადაფარავდა.

***
ელენე ბებოს ეზოში დილა ყოველთვის ერთნაირი, საუკუნოვანი რიტუალით იწყებოდა.

ჯერ ეზოს კუთხეში მდგარი, დაჟანგული წყლის ონკანი დაიწყებდა ჭრიალსა და ოხვრას. შემდეგ ქათმები იწყებდნენ ერთმანეთში გაბრაზებული ხმით რაღაცის გარჩევას. მერე მეზობელი ქალი გადმოიხედავდა დაბალი, ხის ღობიდან და იკითხავდა რაღაცას, რასაც ელენე აუცილებლად უპასუხებდა — თუნდაც კითხვა საერთოდ არ გაეგონა.

იმ დილითაც ასე იყო. ანი სამზარეულოში იდგა, ფანჯრიდან შემოსულ მზის სხივში მტვრის მარცვლების თამაშს უყურებდა და ხის დაფაზე ცხელ პურს ჭრიდა. ელენემ კარიდან შემოიხედა, წინსაფარზე ხელები შეიწმინდა და ანიის დაღლილ თვალებს თვალი გაუსწორა.

— ჩაი დალიე?
— დავლევ, ბებო, — ანიმ დანა დადო.
— „დავლევ“ არ ითვლება. დალიე-მეთქი?
— დილიდან მესამე ჭიქას ვსვამ, ელენე, შეიბრალე ჩემი ნერვები.
— ჰოდა, მეოთხე რაღას დაგაკლებს? ჩაი სისხლს მოძრაობაში მოიყვანს, შენ კი ისეთი სახე გაქვს, თითქოს მთელი ღამე შახტაში მადანი ხელით გითხრია.

ანის გაეცინა. იმ თბილი, უნებლიე სიცილით, მხოლოდ ელენეს რომ შეეძლო ამოეღო მისი გულიდან.
— შენ გინდა, რომ ერთ მშვენიერ დღეს ჩემი გული გაჩერდეს და მერე მეზობლებს უთხრა, ექიმებმა ვერ უშველესო, ხომ?
— შენს ასაკში გული ჩაისგან არ გაჩერებულა, — ჩაილაპარაკა ელენემ და თეფშზე დაწყობილი, ახლად გამოცხობილი, ცხელი ჭადი მაგიდაზე დადო და იქვე ყველიც მიუდო. — გული სხვა რამისგან ჩერდება ხოლმე. ჭამე.
— არ მშია.
— შენ რომ არ გშია, ეგ იმას არ ნიშნავს, რომ შენმა სხეულმა არ უნდა ჭამოს. დაჯექი.

ანი თეფშს დახედა. ჭადს კიდევ ასდიოდა ორთქლი.
— ეს როდის მოასწარი?
— დილით.
— დილით ექვსი საათი იყო!
— ექვსზე ადამიანები იღვიძებენ და ცხოვრობენ.
— შენ ადამიანი კი არ ხარ, ტანკი ხარ.
— ვიცი, — ამაყად თქვა ელენემ.

ანიმ ისევ გაიცინა და მჭადის ნაჭერი აიღო. ასეთი იყო ელენესთან ყოფნა — ყველაზე მძიმე, უპასუხო დარდზეც კი შეიძლებოდა ერთი წუთით დაგვიწყებოდა, რატომ გტკიოდა.

ანი ჭადს ნელა ტეხდა, როცა ელენემ, თითქოს სხვათა შორის, თბილი ჩაის ჭიქა მაგიდაზე ჩამოგდო და თქვა:
— გუშინ დემეტრეს ლილე უნახავს.
ელენემ ჩაი მოსვა, თვალები მოჭუტა და ანიის რეაქციას დააკვირდა.
ანი არ გაჩერებულა. უბრალოდ, ღრმად ამოისუნთქა.
— ვინ გითხრა?
— ვისაც ვკითხე.
— შენ ჰკითხე?
— არა, თვითონ მოვიდნენ და მითხრეს.
— და მაინც, რა გითხრეს?
— რა და... საბაგიროს კაბინაში იყვნენო. ერთად. მაღლა, ჰაერში.

ანიის ტუჩის კუთხეში სევდიანმა ღიმილმა გაელვა.
— და?
— „და?“ — გაიმეორა ელენემ და ხელები ასწია. — გოგო და ბიჭი, თორმეტი წლის უნახავები, ღამით საბაგიროს კაბინაში ჭიათურის თავზე იყვნენ და შენ მეუბნები „და?“-ო?!
— აბა, რა უნდა გითხრა, ელენე? საქორწინო კაბა შევუკვეთო?
ელენემ ცოტა ხანს უყურა, მერე ხმა დაირბილა.
— დემეტრე... ქალაქში დაბრუნდა მშობლების გამო დაბრუნდა თუ ლილეს დასაბრუნებლად?

ანიის სიცილი ნელ-ნელა გაქრა. თავი მაგიდაზე დახარა და თითები ჭიქას შემოახვია.
— რა გაცინებს? — ჰკითხა ელენემ.
— არაფერი... უბრალოდ ზუსტად ვიცოდი, რომ ამას მკითხავდი.
— მე კი ვიცი, რომ იმ ბიჭს ეგ გოგო ბავშვობიდან უყვარდა, — თქვა ელენემ და ხმაში თბილი, ძველი მოგონების ნოტები გამოერია.
— ბავშვები იყვნენ, ბებო.
— ბავშვები იყვნენ და იმიტომაც უყვარდათ წმინდად. დიდებს რომ უყვართ, ხანდახან ყველაფერს ართულებენ და აფუჭებენ.

ანიმ ფანჯარაში გაიხედა. ეზოს იქით, სქელ ნისლში, კლდის მხოლო მწვერვალი ჩანდა.
— თორმეტი წელი გავიდა.
— თორმეტი წელი დიდი დროა ქაღალდზე, შვილო. გულისთვის ეგ თორმეტი დღესავითაა, თუ ტკივილი არ განელდა.

ანი დუმდა. ელენემ მის დაღლილ სახეს შეხედა და ჩუმად ჰკითხა:
— შენ ხომ ისევ ნახულობ ლილეს?
— ხანდახან.
— „ხანდახან“ რას ნიშნავს?
— როცა ორივეს გვაქვს ძალა, რომ ერთმანეთს თვალებში შევხედოთ.
— და ბიჭები? — ელენემ ლუკა და თომა იგულისხმა.
— აღარ, — ანიმ თავი გააქნია. — თავიდან ალბათ ასე იყო სწორი... ყველას თავისი გზა ჰქონდა.
— მერე?
— მერე წლები გავიდა, ბებო. და წლებმა კედლები ააგო.

ელენეს აღარაფერი უკითხავს. უბრალოდ ჩაი მოსვა. ზოგი რამ ქალებმა ერთმანეთისგან ყოველგვარი კითხვების გარეშე იცოდნენ.
***
ლუკამ ამბავი შუადღისკენ გაიგო.
მის უმცროს ძმას იმ დღეს დილის ცვლა ჰქონდა და ავტოსახელოსნოში მხოლოდ მაშინ გამოჩნდა, როცა ლუკა ინსტრუმენტებს ალაგებდა.
— საღამოს წამოგიყვან მანქანით, — უთხრა ლუკამ და ხელები ნაჭრით შეიწმინდა.
— მე თვითონ წამოვალ.
—ისე ბოლო დროს ვერ იგებ ბევრ რამეს ლუკა. ძალიან დაძაბული დადიხარ.
ლუკამ შეხედა, თვალები მოჭუტა.
— რა იგულისხმე?
— არაფერი.
— თქვი, რა იგულისხმე-მეთქი.
— არაფერი, კაცო! რა უნდა ვთქვა? — ბიჭმა ხელი აიქნია და გასასვლელისკენ გადადგა ნაბიჯი.

ლუკამ გასძახა:
— დღეს №4-ის მხარეს ხომ არ გადაგიყვანეს?
ბიჭი შემოტრიალდა. სახეზე დაღლილობა ეწერა.
— არა.
— დარწმუნებული ხარ?
— კი, ლუკა, დარწმუნებული ვარ! შენ კიდევ მაგაზე ნერვიულობ?
ლუკამ პასუხი არ გასცა. ბიჭმა რამდენიმე წამი უყურა ძმას, მერე ხმას დაუწია:
— მე შენსავით არ ვაპირებ მთელი ცხოვრება იმ თორმეტი წლის წინანდელ ღამეში ცხოვრებას.

ეს ფრაზა ლუკას გულზე მწარედ მოხვდა. ეწყინა, მაგრამ მხოლოდ იმიტომ, რომ იცოდა მისი ძმა მართალი იყო.
— წადი, სანამ ავტობუსი წასულა, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.

მისი ძმა წავიდა. ლუკა რამდენიმე წამით კარის ზღურბლთან დარჩა, თითქოს ჰაერი არ ჰყოფნიდა. იმავე დროს თომა შემოვიდა, ხელში ორი პლასტმასის ჭიქით, საიდანაც იაფფასიანი ყავის ორთქლი ამოდიოდა.

— ერთი შენია.
— არ მინდა.
—მიდი დალიე და ცოტა მოიხოდები.

ლუკამ ჭიქა გამოართვა. თომა არაფერს ამბობდა, უბრალოდ უყურებდა თავისი ეშმაკური თვალებით.
— რა იყო? — იკითხა ლუკამ.
— არაფერი.
— როცა მაგ „არაფერი“ სახით მიყურებ, ესე იგი ქალაქი ინგრევა.

თომამ მხრები აიჩეჩა.
— ქალაქში ახალი ამბავია.
ლუკამ ყავა მოსვა, პლასტმასის ჭიქა ხელში მოჭყლიტა.
— რა ამბავი?
თომამ პასუხი დააყოვნა.
ლუკას სახე წამში შეეცვალა.
— დემეტრეზე?
— ჰო.
— რა ქნა?
— არაფერი განსაკუთრებული.
— თომა, ნუ მეთამაშები!
— ლილეს შეხვდა.

ლუკას პირთან მიტანილი ყავიანი ხელი ჰაერში გაუშეშდა
— სად?
— საბაგიროზე.
— მარტო იყვნენ?
თომამ ჩაიცინა.
ლუკას არ გასცინებია.
— ვინ ნახა?
— არ ვიცი.
— ვინ გაავრცელა?
— ჭიათურამ, ლუკა. ჭიათურამ გაავრცელა.

ლუკამ ჭიქა იქვე, მანქანის გაცხელებულ კაპოტზე დადო.
— იცი, რა არის ჭიათურა, თომა?
— ვიცი.
— არა, არ იცი! აქ თუ ვინმემ ვინმესთან ერთად ჩაი დალია, ხვალ უკვე ქორწილია.
თომამ თავი დაუქნია.
— ეგ მართალია.

ლუკა რამდენიმე წამით ჩუმად იდგა, მერე მკვეთრად თქვა:
— დემეტრე სად არის?
— არ ვიცი.
— მე ვიცი.
თომამ შეხედა.
— საიდან იცი?
— როცა რაღაცის გაკეთება აპირებ, სახეზე გაწერია.
— მე დემეტრე არ ვარ, ლუკა.
ლუკამ ქურთუკი აიღო. თომას ხელი არ შეუშლია, მაგრამ სანამ ლუკა კარს გააღებდა, დაბალი ხმით უთხრა:
— ლუკა.
ის გაჩერდა, მაგრამ უკან არ მოუხედავს.
— ლილე არ არის ჩვენი მტერი.
ლუკამ მუშტები შეკრა.
— ვიცი.
— მაშინ?
— მაგიტომაც არის ყველაფერი ასე საშინლად რთული.
****
დემეტრე ძველ სახლში არ ყოფილა.
დილიდან ქალაქის მეორე ბოლოში, ერთ-ერთი ძველი, საბჭოთა დროინდელი ადმინისტრაციული შენობის წინ იდგა და კედლებს აკვირდებოდა. შენობა ნახევრად დაცარიელებულიყო, ფანჯრების უმეტესობა ჩამტვრეული ჰქონდა, ბათქაში ჩამოშლილიყო და კედლებზე ნესტის შავი ხაზები ასულიყო.

დემეტრემ ჩანთა გახსნა, პატარა რვეული და საზომი ამოიღო. რამდენიმე ციფრი ჩაინიშნა. ჭიათურაში დაბრუნების შემდეგ გადაწყვეტილი ჰქონდა, რომ მხოლოდ წარსულის აჩრდილების დევნით არ იცხოვრებდა. მისთვის არქიტექტურა, რესტავრაცია — მუშაობა გაქცევის ერთადერთი საშუალება იყო. სანამ ქალაქი მსჯელობდა, დემეტრე რატომ დაბრუნდაო, ის ცდილობდა გაეგო, რამდენი წელი გაუძლებდა ეს დანგრეული კედელი კიდევ.

მან თითი მიადო ფანჯრის ხის ჩარჩოს. ხე დამპალი იყო, თითების დაჭერაზე იფშვნებოდა.
— შენც ძლივს დგახარ, ძმაო, — ჩაილაპარაკა თავისთვის.
— ვის ელაპარაკები?

ხმა უკანიდან, მკვეთრად მოვიდა. დემეტრე ნელა შემოტრიალდა. ლუკა იდგა. ქურთუკის საყელო აეწია, ხელები ჯიბეებში ეწყო და თვალებში ბრაზი ეწოდა.
— კედელს, — მშვიდად უპასუხა დემეტრემ.
— ეგეც შენსავითაა?
— ჯერ კიდევ დგას.
ლუკამ თავი უკან გადაქნია, მწარედ ჩაიცინა.
— კარგია.

დემეტრემ რვეული დახურა და ჩანთაში ჩადო.
— რა მოხდა, ლუკა?
ლუკამ პირდაპირ შეხედა თვალებში.
— ლილეს შეხვდი?
დემეტრემ პასუხამდე პაუზა გააკეთა. ქუჩაში ქარმა გაიარა, ძველი შენობის თუნუქის სახურავი ააჭრიალა.
— კი.
— რატომ?
— შემთხვევით შევხვდით.
— შემთხვევით?
— საბაგიროში შევხვდით, ლუკა.
— ეგ არ მიკითხავს, სად შეხვდით! — ლუკამ ხმას აუწია.
დემეტრემ თვალი გაუსწორა.
— მაშინ რა მკითხე?
ლუკამ რამდენიმე წამით არაფერი თქვა. ირგვლივ ჰაერი ისე გამჭვირვალე და დაძაბული გახდა, თითქოს ელექტროდენი გადიოდა.
— შენ აქ დაბრუნდი და პირველივე კვირაში მას შეხვდი.
— არ ვგეგმავდი.
— მაგრამ შეხვდი!
— კი.
— და რა უთხარი?
ბარათელმა წარბები შეკრა, მზერა გაუმკაცრდა.
— შენ რატომ გგონია, რომ ვალდებული ვარ ანგარიში ჩაგაბარო?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წელი აქ არ ყოფილხარ! — იყვირა ლუკამ.

ეს უკვე პრეტენზია კი არ იყო — ეს იყო იარა, რომელიც თორმეტი წელს ითვლიდა. დემეტრემ მზერა აარიდა. ლუკამ ერთი ნაბიჯი გადმოდგა, უფრო ახლოს მივიდა.
— იცი, ქალაქი რას ამბობს?
— ქალაქი ბევრ რამეს ამბობს.
— ამბობენ, რომ ლილეს გამო დაბრუნდი.
დემეტრეს სახეზე დაღლილობამ გადაიარა. არც სიცილი ყოფილა, არც გაბრაზება.
— ქალაქს ყოველთვის უყვარდა მარტივი, ზღაპრული პასუხები.
— შენ გაქვს უფრო რთული?
— მაქვს.
— მაშინ მითხარი! მითხარი ერთხელ მაინც!
დემეტრემ რამდენიმე წამით უყურა თავის ძველ მეგობარს, მერე თავი გააქნია.
— ვერ გეტყვი.
ლუკამ მწარედ, ხმამაღლა ჩაიცინა.
— ისევ! ისევ „ვერ გეტყვი“! „ერთ დღეს მოგიყვები“, „ახლა არ შემიძლია“...ამის დედაც.. თორმეტი წელი გავიდა, ბარათელო! თორმეტი!
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— ვიცი.
— არა, არ იცი! — ლუკას ხმა უკვე ხეობაში ექოსავით დარბოდა. ქუჩაში ორმა კაცმა მათკენ გამოიხედა. მაღაზიის კართან ქალი შეჩერდა, პარკი ხელში გაუშეშდა. — შენ წახვედი!
დემეტრე ჩუმად იდგა.
— შენ ადექი და წახვედი, ჩვენ კი აქ დავრჩით!
— ვიცი, ლუკა.
— არა, არ იცი!
— ვიცი-მეთქი, ლუკა!
— მაშინ რატომ დაბრუნდი?! რატომ ჩამოხვედი ამ ნანგრევებში?!

დემეტრემ პირველად შეხედა პირდაპირ თვალებში, ხმაში კი ისეთი სიმწარე გამოერია, რომ ლუკა წამით შეკრთა:
— იმიტომ, რომ წასვლა არ გამომივიდა!
ლუკას სახეზე ბრაზი ისევ ეწერა, მაგრამ წამით დაბნეულობამ გადაფარა.
— რას ნიშნავს... არ გამოგივიდა?
დემეტრემ ამოისუნთქა. ირგვლივ შემოკრებილი ხალხი გაჩუმდა.
— მთელი ეს წლები სად იყავი? — ჰკითხა ლუკამ უფრო დაბალი ხმით.
დემეტრემ თვალები დახარა, რვეულის ყდას თითები მოუჭირა.
— ვმუშაობდი. არქიტექტურულ კომპანიაში ვიყავი, მერე რესტავრაციაზე გადავედი. ძველ, დანგრეულ შენობებს ვაკეთებდი.
— ჩვენზე ფიქრობდი? აქ რომ დაგვტოვე იმ ტრაგედიის მერე, ფიქრობდი? ან ოდესმე ვინმესთვის გითქვამს ჩემი სახელი? ანისი?
დემეტრემ პასუხი ვერ გასცა. ლუკამ თავი გადააქნია.
— ზუსტად. წაშალე ყველაფერი.
— ლუკა...
— არა, ახლა შენ მომისმინე! —ლუკას ამჯერად არ უყვირია, სწორედ ამიტომ თითოეული სიტყვა ტყვიასავით მძიმე აღმოჩნდა. — შენ გგონია, მარტო შენ დაგემართა ტრაგედია იმ ღამით? შენ გგონია, მარტო შენ დაკარგე მამა?
დემეტრემ არაფერი თქვა.
— მამაჩემი იქ არ დაღუპულა, ვიცი! — განაგრძო ლუკამ და თვალები ცრემლით აევსო. — ვიცი, რომ თქვენ სამივეს — შენ, ანიის და თომას— სხვა რამ დაგრჩათ. მაგრამ იმ ღამეს მეც თქვენთან ერთად ვიყავი! თქვენი მამები წავიდნენ. თქვენ სამი შეიცვალეთ, უცხოები გახდით. მე კი ყოველდღე გიყურებდით და ვხვდებოდი, რომ ჩემი სახლი ისევ იდგა, თქვენი სახლები კი აღარ არსებობდა. და მეც იმ ნანგრევებში ვცხოვრობდი!
დემეტრემ ტუჩები მაგრად მოკუმა.
— ვიცი.
— ისევ „ვიცი“...
— სხვა რა გითხრა, ლუკა?! რა გითხრა?!
— სიმართლე!
ამ სიტყვაზე დემეტრემ თვალები დახუჭა. რამდენიმე წამით ქუჩაში სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. ქუჩის ხმაური, საბაგიროს ჭრიალი — ყველაფერი შორს წავიდა.
შემდეგ დემეტრემ თქვა:
— მე გავიქეცი.
ლუკას სახე შეეცვალა.
— იმ ღამეს... მე უბრალოდ გავიქეცი, — განაგრძო დემეტრემ და ხმაში თორმეტი წლის წინანდელი ბავშვის შიში გაოჭდა.
— მამაშენი...— ლუკას ხმა ჩაუწყდა.
— მამაჩემი იქ მიდიოდა. ვიცოდი, რომ საშიში იყო.
— რამდენად საშიში?
— საკმარისად, რომ ჩემი თვალით დამენახა მისი შიში.
ლუკამ ერთი ნაბიჯით უკან დაიხია.
— და მაინც წახვედი.
— მამამ მითხრა, წადიო. მითხრა, აქ არაფერი გესაქმებაო. და მეც წავედი.
დემეტრეს ხმა აღარ ებრძოდა არც ლუკას და არც საკუთარ თავს. ის უბრალოდ იდგა შუა ქუჩაში, გაშიშვლებული.
— მე გადავრჩი, ლუკა.
— ვიცი.
— არა! შენ არ იცი! — დემეტრემ პირველად აიმაღლა ხმა, თვალებიდან ცრემლი ჩამოუგორდა. — შენ არ იცი, როგორი იყო მერე! თბილისში ჩავედი და მეგონა, რომ სხვა ქუჩებში სიარული საკმარისი იქნებოდა. სხვა ხალხი, სხვა სახლი, სხვა ჰაერი... პირველ ღამეს ვერ დავიძინე. მეორე ღამესაც. მერე თვეები გავიდა, წლები. ხალხი მეუბნებოდა, დრო ყველაფერს მკურნალობსო. არაფერსაც არ მკურნალობს! უბრალოდ სწავლობ, როგორ იარო ამ ტვირთით ისე, რომ წელში არ გადატყდე.
ლუკას მზერა დაუმძიმდა, ბრაზი ნელ-ნელა გაქრა და მის ადგილას უზარმაზარი სევდა ჩადგა.
— და მაინც არ დაბრუნდი...
— დედას ვერ მივუსწარი, ლუკა, — თქვა დემეტრემ და ხმა საბოლოოდ გაუტყდა.

ლუკას სახე წამში შეეცვალა. დემეტრეს აღარ გაუგრძელებია. ეს ერთი წინადადება საკმარისი აღმოჩნდა. ლუკამ პირველად გაიგო, რომ იმ თორმეტ წელიწადში დემეტრეს მარტო მამის სიკვდილი კი არ ეზიდებოდა, არამედ იმის ცოდნაც, რომ დედამისმა ისე დალია სული, შვილი გვერდით არ ჰყოლია.
— მის საფლავზეც კი ვერ მივედი, — ჩურჩულით თქვა დემეტრემ და თავი დახარა.
ლუკას პასუხი არ ჰქონდა. იმ წუთას მის წინ აღარ იდგა კაცი, რომელიც თორმეტი წლის წინ მეგობრებს გაექცა. იდგა ისევ ის პატარა ბიჭი, რომელიც იმავე ტრაგიკულ ღამეს საკუთარ სახლს გამოექცა და მერე უკან დაბრუნება ვეღარაფერი გაბედა.
მაგრამ ბრაზის ნარჩენი მაინც ღვიოდა.
— რატომ ლილე? — ჰკითხა ბოლოს ლუკამ.
დემეტრემ თვალები დახარა.
— არ ვიცი.
— იცი.
— არა, ლუკა.
— მაშინ რატომ გტკივა ეგ კითხვა ასე ძალიან?
დემეტრემ შეხედა. ლუკამ პასუხს აღარ დაელოდა.
— ის ამირეჯიბების ოჯახია, დემე.
— ვიცი.
— და შენ მაინც მისკენ მიდიხარ.
— მე მისკენ არ მივდივარ.
— მაგრამ ის შენსკენ მოდის, ხომ?
დემეტრემ არაფერი თქვა. ლუკამ ამ სიჩუმეში თავისი პასუხი ამოიკითხა.
— ფრთხილად იყავი, დემე.
— რასთან დაკავშირებით?
— ყველაფერთან. განსაკუთრებით იმასთან, რასაც გულში ჯერ კიდევ გრძნობ და ებრძვი.

ლუკამ უკან დაიხია. შემოტრიალდა, რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა, მერე გაჩერდა. უკან აღარ მოუხედავს:
— და ნუ იფიქრებ, რომ ამის შემდეგ ყველაფერი გაპატიე.
დემეტრემ ჩუმად, თითქმის უხმოდ უპასუხა:
— არც მითხოვია.
ლუკამ თავი ოდნავ დაუქნია და წავიდა. ქუჩაში მდგარი ხალხიც ნელ-ნელა დაიშალა. ქალი, რომელიც მაღაზიის წინ გაჩერებულიყო, უკვე მეორე ქალს უყვებოდა რაღაცას — ალბათ ამბის სულ ახალ, უფრო მძიმე ვერსიას აწყობდა. მაგრამ იმ დღეს ჭორი პირველად აღარ იყო მთავარი.
რადგან ჭიათურამ პირველად მოისმინა ის, რაც თორმეტი წელი ხმამაღლა არავის ეთქვა: დემეტრე არ გაქცეულა სიამოვნებისთვის, ის გაიქცა, რადგან განადგურდა. და მაინც დაბრუნდა.

***
საღამოს ანი ელენე ბებოსთან იჯდა. ელენე პატარა დანით ვაშლებს ჭრიდა და თეფშზე აწყობდა.
— იჩხუბეს?
— ვინ? — ანიმ ვითომ ვერ გაიგო.
— შენს ბიჭებს სხვა ვინ ჰყავთ ჩასარევი და საჩხუბარი?
ანიმ სევდიანად გაიღიმა.
— იჩხუბეს.
— ძალიან?
— სიტყვიერად.
— ეგენი სიტყვებით უფრო საშიშები არიან, ვიდრე მუშტებით.
ანის გაეცინა.
— ბებო...
— რა, შვილო?
— ზოგჯერ მგონია, რომ ყველას ყველაფერი უნდა ვაპატიო.
ელენემ დანა მაგიდაზე დადო, ანიის ხელზე თავისი მშრალი, თბილი ხელი დაადო.
— ყველას?
— არ ვიცი.
— მაშინ არავის აპატიო ჯერ.
ანი გაჩუმდა. ელენემ განაგრძო:
— პატიება ვალდებულება არ არის, ანი. პატიება მოწყალებაა. როცა გული დამშვიდდება, თვითონ მოვა. ძალით პატიება ტყუილია.

ანიმ ფანჯარაში გაიხედა. გარეთ უკვე ბნელდებოდა. შორიდან საბაგიროს განათებული კაბინა ნისლში ნელა, აჩრდილივით მოძრაობდა.
— დემეტრე ძალიან შეიცვალა.
ელენემ თავი გააქნია.
— არა.
— არა?
— გაიზარდა, შვილო.
ანი ჩუმად დარჩა. ელენემ ისევ აიღო დანა.
— შეცვლა უფრო მარტივია — სხვანაირი ხდები. გაიზარდები და მაინც ის ხარ, უბრალოდ იცი, ტკივილს სად მიუჩინო ადგილი.
ამ სიტყვებზე ანიის გაეღიმა.
მაგრამ სადღაც შიგნით იცოდა: დემეტრეს დაბრუნება მხოლოდ მისი პირადი წარსულის დაბრუნება აღარ იყო. ახლა მთელ ქალაქს მოუწევდა საკუთარი წარსულის გახსენება. და ჭიათურას, როგორც ყოველთვის, ყველაფრის დახსომება უყვარდა — განსაკუთრებით იმის, რაც ერთხელ ყველამ გადაწყვიტა, რომ სამუდამოდ დაევიწყებინა.

ეს თავი რომანში შინაგანი სამყაროს ნგრევისა და პირველი უმძიმესი ეჭვის გაჩენის წერტილია — სადაც ლილეს უსაფრთხო, შინაური სამყარო მამის კაბინეტში ნაპოვნ ერთადერთ ხელმოწერაზე იმსხვრევა. ტექსტი გაფართოვდა, გაღრმავდა და მხატვრულად დამუშავდა:


• ატმოსფერული სიღრმე: კულტურის ცენტრის ნესტიანი, საღებავებისა და ჩაის სუნით სავსე დილა, ჭიათურის ლურჯ-ნაცრისფერი ნისლი და ამირეჯიბების სახლის მყუდრო, ლიმონიანი ხორცისა და ჩაის ოინებით სავსე საღამო უფრო საგრძნობი გახდა.

• იუმორი და სითბო: ანიისა და ლილეს მეგობრული ქილიკი, სანდროსა და მიხეილის სამზარეულოს „კულინარიული ომი“ და ბავშვებთან ხატვის სცენა შეივსო ბუნებრივი, ცოცხალი იუმორითა და ოჯახური სითბოთი.

• ტკივილნარევი მეგობრობა და შინაგანი ბზარი: ლილესა და ანის საუბრები აღარ არის უბრალო ინფორმაციის გაცვლა — ეს არის ორი ქალის ურთიერთობა, სადაც ერთს თქვეშ შეფარებული ტკივილის დიაგნოსტირება შეუძლია. მამის მიმართ უპირობო სიყვარულისა და საზარელი ეჭვის დაჯახება კი თავის კულმინაციას აღწევს.

თავი VIII

ლილეს ბზარი

დილით წვიმა აღარ მოდიოდა, მაგრამ ქალაქს ღამის ნესტი ჯერ კიდევ მძიმე, სველი საბანივით ედო.
ჟანგიანი სახურავებიდან წყალი რიტმულად წვეთავდა და ასფალტზე პატარა, შავ გუბეებს აჩენდა. კლდეებს შორის ნისლი ისე ჩამჯდარიყო, თითქოს ხეობას სუნთქვა გაუჭირდაო, და საბაგიროს წითელი კაბინები მის შიგნით ისე უჩინარდებოდნენ, თითქოს რამდენიმე წამით ქალაქი მათ არსებობას ივიწყებდა, მერე კი, ღრუბლის გაგლეჯისას, ისევ უხალისოდ აბრუნებდა.

ლილე კულტურის ცენტრის დიდ, მაღალ ფანჯარასთან იდგა და გარეთ იყურებოდა. ოთახში ზეთის საღებავების, სველი ქაღალდისა და იაფფასიანი ჩაის სუნი ტრიალებდა. უკან ბავშვების ჟინჟღილი და ფუნჯების ჭიქაში ჭყაპუნი ისმოდა.
— ლილე მას, ეს ასე შეიძლება? — ჰკითხა პატარა ბიჭმა, რომელსაც ცხვირზე ლურჯი საღებავის წვეთი ეცხო.
— რა, ნიკუშა?
— მთას ლურჯი ფერი რომ მივცე.
— მთას ლურჯი ფერი არ აქვს, ნიკუშა. მთა მუქი მწვანეა, ან ნაცრისფერი.
— აქვს, — დაიჟინა ბავშვმა და ფუნჯი მაგიდაზე გაწუწა.
— სად ნახე ლურჯი მთა?
ბავშვმა თითი ფანჯრისკენ გაიშვირა.
— იქ.
ლილემაც გაიხედა. კლდეების წვერებს სქელი, ლაჟვარდისფერი ნისლი ეხვეოდა.
— ეგ ნისლია, — თქვა ლილემ მშვიდად.
— ნისლიც ლურჯია, — უპასუხა ბავშვმა ისეთი დამაჯერებლობით, რომ მხოლოდ შვიდი წლის ადამიანს თუ შეეძლო.
ლილეს ეზოში დარჩენილი სითბო ტუჩებზე გადაუვიდა და გაეღიმა.
— კარგი. მაშინ დღეს ლურჯი მთები გვექნება.
ბავშვი კმაყოფილი, გამარჯვებული სახით დაბრუნდა თავის ადგილზე.
ლილემ ისევ ფანჯარაში გაიხედა. რამდენიმე დღის წინ ამ ქალაქში დემეტრე დაბრუნდა. თორმეტი წლის შემდეგ. მისი დაბრუნება ჯერ კიდევ ყველგან ეწერა ჭიათურას.
მაგრამ ლილესთვის დემეტრე სხვაგან იყო. ის იმ საბაგიროში დარჩა. იმ რამდენიმე წუთში, როცა ჰაერში დაკიდებულ გალიაში ერთმანეთის პირისპირ იდგნენ და ორივემ თითქოს ვერ გადაწყვიტა, წარსული უნდა დაერქმიათ ერთმანეთისთვის თუ აწმყო.
ლილემ თვალები დახარა. ფანჯრის მინაზე საკუთარი ანარეკლი დაინახა — დაღლილი თვალები, ოდნავ აწეწილი თმა. რატომ დაბრუნდი? ეს კითხვა თვითონაც ათასჯერ დაუსვა საკუთარ თავში. მაგრამ დემეტრეს პასუხი ჯერ კიდევ ყურში ექოსავით უცემდა: „იმიტომ, რომ აქედან ვერასდროს წავედი.“

ლილემ არ იცოდა, რატომ ეტკინა ეს პასუხი ასე მწარედ. ალბათ იმიტომ, რომ თვითონაც ზუსტად იგივე იცოდა საკუთარ თავზე — ისიც თორმეტი წელი ამ ხეობაში იდგა და ეგონა, რომ ცხოვრობდა, სინამდვილეში კი უბრალოდ იმავე კადრს ხატავდა ხელახლა.

— ყავა მოვიდა.
ანი კარში იდგა. ერთ ხელში ორი პლასტმასის ჭიქა ეჭირა, მეორეში — პატარა, ცხიმწასმული ქაღალდის პარკი, საიდანაც თბილი ფუნთუშის სუნი გამოდიოდა.
ლილემ შეხედა და წარბები ოდნავ ასწია.
— ისევ?
— ისევ, — უპასუხა ანიმ, ოთახში შემოვიდა და ჩანთა სკამზე მიაგდო.
— ექიმი ხარ თუ ყავის დისტრიბუტორი?
— ორივე შემიძლია ვიყო, გააჩნია, პაციენტს რომელი უფრო სჭირდება.

ანი ბავშვებს ღიმილით მიესალმა, ნიკუშას თავზე ხელი გადაუსვა, ლურჯი ცხვირი რომ დაინახა, ჩაიცინა და ლილესთან მივიდა.
— დღეს როგორ ხარ?
— კარგად.
— ეგ პასუხი ისეთივე ყალბია, როგორც ჩემი დილის ღიმილი, როცა რვა საათზე შემოსულ პაციენტს ვხვდები.
ლილემ ჭიქა გამოართვა. სითბო თითებში ჩაეღვარა.
— შენ ზედმეტად კარგად მიცნობ, ანი.
— ბავშვობიდან გიცნობ.
— სამწუხაროდ.
— მეც ეგ ვიფიქრე, — ჩაილაპარაკა ანიმ და ფანჯრის რაფას მიეყრდნო.

ლილეს გაეცინა. ეს სიცილი ბუნებრივად, ყოველგვარი დაძაბულობის გარეშე გამოვიდა. ანი ერთადერთი იყო, ვისთანაც თავდაცვის ინსტინქტი ეთიშებოდა. მერე ისევ ჩამოვარდა სიჩუმე.

ანიმ ყავა მოსვა და გარეთ გაიხედა.
— საბაგიროს ინციდენტზე არ გკითხავ.
ლილემ შეხედა.
— მადლობა.
— თუ თვითონ მოგინდება მოყოლა, მომიყევი.
— არაფერი მომხდარა, — თქვა ლილემ, მაგრამ თვალი აარიდა.
— მაშინ რატომ გამოიყურები ისე, თითქოს შენზე მთელმა საბაგიროს ტროსმა გადაიარა?
ლილემ ცხელი სითხე ყელში ჩაუშვა.
— იმიტომ, რომ დემეტრე დაბრუნდა.
ანი ცოტა ხანს ჩუმად იყო. თითებით ჭიქას ეთამაშებოდა.
— ჰო.
— უცნაურია, ანი.
— რა?
— თითქოს თორმეტი წელი საერთოდ არ გასულა. მერე ერთ წამში გახსოვს, რომ ყველაფერი... აბსოლუტურად ყველაფერი შეიცვალა.
ანი მის გვერდით პატარა, ბავშვების სკამზე ჩამოჯდა.
— ბავშვობიდან ერთმანეთი გიყვარდათ.
ლილემ თავი დახარა, საღებავიანი თითები ერთმანეთში გადაიხლართა.
— ბავშვები ვიყავით.
— მაგიტომ იყო ნამდვილი, — თქვა ანიმ ხანდაზმული ქალის სიმშვიდით.
ლილემ გაუღიმა, სევდიანი ღიმილით.
— შენ ყოველთვის ყველაფერს მარტივად ამბობ, ექიმო.
— იმიტომ, რომ შენ ყველაფერს ართულებ, მხატვარო.
— შეიძლება.

ანი ცოტა ხანს ბავშვებს უყურებდა, რომლებიც ახლა ენთუზიაზმით თხვრიდნენ ფურცლებს ლურჯი საღებავით. შემდეგ უთხრა:
— გუშინ რომ დამირეკე, ხმა სხვანაირი გქონდა.
— შეგეშინდა?
— არა.
— აბა?
— გამიხარდა.
ლილემ გაკვირვებით შეხედა.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წლის შემდეგ პირველად მგონია, რომ რაღაცები... თუნდაც ძალიან მძიმე, შეიძლება ისევ ითქვას. რომ გაყინულები აღარ ვართ, ლილე.

ლილემ პასუხი ვერ გასცა. ანი ადგა, პლასტმასის ჭიქა ურნაში გადააგდო.
— საღამოს შენთან გამოვივლი.
— თუ სახლში იქნები.
— ვიქნები.
ლილემ თავი დაუქნია.

**
ანის წასვლის შემდეგ რამდენიმე წამით მის ადგილს უყურებდა. მერე ღრმად ამოისუნთქა და ბავშვებისკენ შეტრიალდა.
— აბა, ვინ დახატა ყველაზე ლურჯი მთა?
ხუთივე ბავშვმა ერთდროულად ასწია ხელები.
ლილეს გაეცინა.
— კარგი. ესე იგი, ჟიურის რთული საქმე ელის.
და რამდენიმე საათით, საღებავებისა და ბავშვური ყვირილის ქაოსში, მართლა დაივიწყა ყველაფერი.
***
საღამოს ლილე სახლში დაბრუნდა.
მისი ძმის, სანდროს, მტვრიანი მანქანა უკვე ეზოში იდგა. სახლში შესვლისას სამზარეულოდან ტაფის ტკაცატკუცი და ხმამაღალი სიცილის ხმა გაიგონა. სანდრო და მიხეილი რაღაცაზე კამათობდნენ.
— შენ საერთოდ არ იცი საჭმლის გაკეთება, მამა! — ამბობდა სანდრო.
— შენ ჭამა არ იცი, თორემ ჩემი გაკეთებული ხორცის მსგავსი ჭიათურის რესტორნებში არ არის! — უპასუხა მიხეილმა.
— ხორცი კი არ არის, ნახშირია, რითიც ლილემ ნახატები უნდა დახატოს!

ლილე კართან გაჩერდა, პალტო საკიდზე ჩამოკიდა და შემოიხედა.
— ვინ ხართ და სამზარეულოში რას აკეთებთ?
სანდრომ მაშინვე შემოტრიალდა, ხელში ხის კოვზი ეჭირა.
— მოვიდა ჩვენი მთავარი კრიტიკოსი!
— ისევ საჭმელზე ჩხუბობთ?
— მამა ამტკიცებს, რომ ეს მზადაა.
მიხეილმა ტაფას თავსახური დააფარა.
— მზადაა.
ლილემ მიახლოება გაბედა და ქვაბს დახედა.
— ეს მართლა ნახშირია, მამა.
სანდრომ ხელი გაიშვირა.
— აი, ხომ გითხარი!
მიხეილმა ჩაიცინა, სათვალე ცხვირზე შეიწორა.
— თქვენ ორივემ იმდენი იცით კულინარიაში, რომ ხვალ თავად მოამზადეთ.
— კარგი, — თქვა ლილემ. — ხვალ ჩვენ მოვამზადებთ.
— ორივემ?
— მე და სანდრომ.
სანდრომ მაშინვე ხელები ასწია.
— მე არ ვთანხმდები! ლილეს გაკეთებულ სუპს ისევ მამის ნახშირი ჯობია.

ლილეს გაეცინა. იმ რამდენიმე წუთის განმავლობაში სახლი ისევ ისეთი იყო, როგორიც ყოველთვის. მამ, ძმა, დედა რომელიც შორიდან უყურებდა ამ ყველაფერს, სამზარეულო, საღამოს ხმაური, მარტივი, უწყინარი კამათი. ჩვეულებრივი, უსაფრთხო ოჯახი.

და სწორედ ამიტომ იყო შემდეგი წუთი ასე მძიმე.
მიხეილმა ტაფა გვერდით გადადგა, წინსაფარი მოიხსნა და ლილეს შეხედა.
— დღეს ისევ ხატავდი იმ საბაგიროებს?
ლილეს ღიმილი ნელ-ნელა გაუქრა.
— კი.
— ერთხელ სხვა რამე დახატე.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ შენ უკვე წლებია ერთსა და იმავეს უყურებ, ლილე. ხეობა დიდი ხანია არ იცვლება, შენ კი შეგიძლია შეიცვალო.
ლილემ მამას შეხედა.
— შეიძლება იმიტომ ვუყურებ, რომ აქ ვცხოვრობ.
მიხეილმა აღარ უპასუხა. სანდრომ ორივეს შეხედა და ჰაერში ჩამოწოლილი უეცარი დაძაბულობა მაშინვე იგრძნო.
— მე გავალ, — თქვა სანდრომ.
— სად მიდიხარ? — ჰკითხა ლილემ.
— არსად. უბრალოდ... წყალს მოვიტან ეზოდან.
— სამზარეულოში ონკანია.
— მაშინ სხვა წყალს მოვიტან, უფრო ცივს, — ჩაილაპარაკა სანდრომ და კარისკენ გადადგა ნაბიჯი.
ლილეს ოდნავ გაეღიმა.
— მშიშარა.
სანდრომ კარი ფრთხილად გაიხურა.

ოთახში სიჩუმე ჩამოვარდა. მიხეილმა ჭიქა აიღო, მაგიდაზე დადო და ლილეს პირდაპირ შეხედა.
— დემეტრე ნახე?
ლილემ თავი ოდნავ ასწია.
— ვინ გითხრა?
— ქალაქში ამბავი სწრაფად ვრცელდება, შვილო.
— კი, ვნახე.
— სად?
— საბაგიროში.

მიხეილის სახეზე თითქმის არაფერი შეცვლილა. თითქმის. მაგრამ ლილემ, რომელიც მამის თითოეულ მიმიკას ბავშვობიდან სწავლობდა, შენიშნა — მისი ხელი ჭიქაზე ოდნავ გაჩერდა, თითები გაუთეთრდა.
— მარტო იყავით?
— კი.
მიხეილმა თავი დაუქნია, მზერა იატაკზე გადაიტანა.
— გასაგებია.

ლილე ელოდა კიდევ რაღაცას. ჩხუბს, გაფრთხილებას, კითხვებს... მაგრამ მამამ არაფერი თქვა.
— რატომ გეკითხები? — თქვა თვითონ მიხეილმა.
— იმიტომ, რომ შენი მამა ვარ. - თავის კითხვასვე თვითონ უპასუხა
— ეგ პასუხი არაა.
მიხეილმა პირდაპირ შეხედა, თვალებში უცნაური, ცივი სიმტკიცე ჩაუდგა.
— ზოგჯერ საკმარისი პასუხია.
ლილემ თავი გააქნია.
— ჩემთვის არა.

მიხეილმა ცოტა ხნით უყურა, შემდეგ მშვიდად, აუღელვებელი ხმით თქვა:
— ბარათელების ოჯახთან ზედმეტი სიახლოვე არ გჭირდება, ლილე.
ლილემ თითქოს ვერ გაიგო.
— რატომ?
— იმიტომ.
— რატომ-მეთქი?!

მიხეილმა ჭიქა მაგიდაზე ოდნავ ხმამაღლა დადო.
— ზოგი კარი ერთხელ უნდა დაიხუროს. და როცა იხურება, გასაღები ხეობაში უნდა გადააგდო.
ლილეს სახეზე არაფერი გამოჩენილა. მაგრამ ამ ერთ წინადადებაში პირველად იგრძნო ის, რასაც ბოლო დღეებში ვერ არქმევდა სახელს.
მამას დემეტრესი ეშინოდა.
არა როგორც ძველი მტრის. არა როგორც ბიჭის, რომელსაც მისი ქალიშვილი ბავშვობაში უყვარდა. არამედ როგორც რაღაცის... როგორც ცოცხალი აჩრდილის, რომელიც წარსულიდან ბრუნდებოდა და ხელში სიმართლე ეჭირა.
ლილემ არაფერი უპასუხა. უბრალოდ ადგა.
— საჭმელი აღარ მინდა.
— ლილე.
ის გაჩერდა, კართან.
— რა?
მიხეილმა რამდენიმე წამი უყურა, თითქოს რაღაცის თქმა უნდაო, მაგრამ მერე ხმა დაირბილა:
— შენი ნახატი ვნახე. კულტურის ცენტრის დერეფანში რომ ჰკიდია.
— და?
— კარგია. ნიჭიერი ხარ.

ლილემ პირველად ვერ გაუძლო მის თბილ მზერას.
— მადლობა, — ჩურჩულით თქვა და ოთახიდან გავიდა.
იმ ღამეს ლილემ დიდხანს ვერ დაიძინა. ანის მოსვლა საავადმყოფოში გადაუდებელი გამოძახების გამო გადაიდო. სანდრომ ორჯერ დაუკაკუნა კარზე — ერთხელ იმისთვის, რომ ეკითხა, ცხელი ჩაი ხომ არ უნდოდა, ლილემ უარი თქვა. მეორედ კი უბრალოდ კარს მიეყრდნო და ჩუმად უთხრა:
— თუ რამეა... აქ ვარ, იცოდე.
ლილემ კარს იქით მდგარ ძმას რამდენიმე წამი უსმენდა.
— ვიცი, სანდრო.

სანდრო წავიდა. ეს იყო მათი ურთიერთობა — ერთმანეთს ხშირად ვერ უგებდნენ, ხშირად ეჯახებოდნენ, მაგრამ ერთმანეთის არსებობა ყოველთვის იცოდნენ, როგორც საყრდენი კედელი ბნელ ოთახში.
***
შუა ღამე იდგა. თვალი ვერაფრით მოხუჭა, ფიქრებს ვერაფრით იშორებდა თავიდან, ლილე საწოლიდან წამოჯდა. საათი ღამის ორს უჩვენებდა. ადგა და სამზარეულოსკენ დაიძრა წყლის დასალევად, გზად მამის კაბინეტი უნდა გაევლო, კართან შეჩერდა, ეჭვები მოსვენებას არ აძლევდა, შესვლა არ ჰქონდა დაგეგმილი. მაგრამ ხელები, თითქოს უცხო ნებას ემორჩილებიანო, კარის ურდულს მიაწვნენ.

სახლი ჩუმი იყო. მხოლოდ ძველი ხის იატაკი ჭრიალებდა ოდნავ. კაბინეტის კარი დაკეტილი არ დახვდა. შევიდა. ოთახში თამბაქოსა და ძველი ქაღალდების სუნი იდგა.

მაგიდაზე რამდენიმე სქელი საქაღალდე იდო. ლილემ სანათი აანთო, პატარა მაგიდის ლამპა ჩართო. ერთი საქაღალდე გახსნა. შემდეგ მეორე. მესამე.
საბადოების ხარჯები. მუშების ცვლის სიები. ტექნიკური ანგარიშები... ყველაფერი ჩვეულებრივი, მშრალი ბიუროკრატია ჩანდა.

სანამ ერთ, შედარებით ძველ, გაყვითლებულ საქაღალდეში ნაცნობი, მტკივნეული ციფრი არ დაინახა.
N4.
მისი თითები გაჩერდა. გულმა დარტყმა გამოტოვა. საქაღალდე ფრთხილად ამოიღო. პირველი გვერდი ტექნიკური ანგარიში იყო. ლილემ თავიდან სწრაფად გადაიკითხა, მერე — ნელა, თითოეულ სიტყვას თითს აყოლებდა.

გაზის კონცენტრაციის კრიტიკული დონე.
ვენტილაციის სისტემის გაუმართაობა.
მიწისქვეშა მონაკვეთის არასტაბილურობა.
სამუშაოების დაუყოვნებლივ შეჩერების რეკომენდაცია.

მან გვერდი გადაატრიალა. მეორე გვერდი. მესამე. შემდეგ ერთ ადგილზე თითქოს ჰაერი გათავდა.
„არსებული პირობების გათვალისწინებით, მოპოვების გაგრძელება რეკომენდებული არ არის.“

ქვემოთ თარიღი ეწერა. ტრაგედიამდე ზუსტად სამი კვირით ადრე.

ლილემ გვერდი ხელში უფრო მაგრად დაიჭირა, თითები ქაღალდს ჩააფრინდა. გვერდით სხვა, უფრო მოკლე დოკუმენტი იდო. მასზე მიწერილი იყო:
„საჭიროა დამატებითი ვენტილაცია. სამუშაოების შეჩერება არ განხორციელდეს. გეგმა უნდა შესრულდეს.“

ქვემოთ მკაფიო, ნაცნობი ხელმოწერა ეწერა. ხელმოწერა, რომელსაც ლილე ბავშვობიდან ცნობდა — დღიურებში, სკოლის ტაბელებში, დაბადების დღის მისალოც ბარათებზე...
მიხეილ ამირეჯიბი.
ლილემ თვალები დახარა. თავიდან უბრალოდ შეხედა. შემდეგ ისევ. და კიდევ ერთხელ. თითქოს ასჯერ შეხედვა მელანს წაშლიდა, თითქოს ეს საშინელი სიტყვები გაქრებოდა.
ლილემ სკამი გამოსწია და მძიმედ დაჯდა. ოთახი უცებ უზარმაზარი, ცივი და უცხო გახდა.

მისმა ბავშვობამ თვალწინ ჩაუარა. მამა, რომელიც სკოლასთან ხვდებოდა და მხრებზე ისვამდა.
მამა, რომელიც მის პირველ ნახატს საკუთარი კაბინეტის კედელზე კიდებდა.
მამა, რომელიც ეუბნებოდა, რომ თუ ოდესმე ამ ქალაქიდან წასვლა მოუნდებოდა, ის მსოფლიოს ბოლოში გაუშვებდა.
მამა, რომელიც ყოველ ღამით მის საწოლთან იჯდა და ჩუმად ეფერებოდა თმაზე, სანამ არ ჩაეძინებოდა...
მამა, რომელიც მისთვის სამყაროში ყველაზე უსაფრთხო, სუფთა ადამიანი იყო.
და ახლა მის წინ იდო მისი ხელმოწერა. განაჩენზე. იმ ტრაგედიამდე სამი კვირით ადრე.

ლილემ თვალები მაგრად დახუჭა.
— არა... — ამჯერად სიტყვა ხმამაღლა, გატეხილი ხმით გამოვიდა.
მაგრამ პასუხი არ არსებობდა. მხოლოდ ქაღალდის სუნი და მელნის შავი ხაზები.


***
მეორე დღეს ლილე ისევ კულტურის ცენტრში წავიდა. ფეხებს ძლივს მიათრევდა. ბავშვები ჩვეულებრივად დახვდნენ, ხმაურობდნენ.
პატარა ნიკუშამ უკვე დასრულებული ნახატი მიუტანა.
— ნახეთ, მას!
ლილემ დახედა. მთები ჰქონდა დახატული — მუქი, შავი, საშიში. და შუაში — პატარა, ყვითელი სახლი.
— ეს რა არის?
— შენი სახლი.
ლილემ გაუღიმა, თუმცა ტუჩები უთრთოდა.
— რატომ არის ასე მარტო?
ბავშვმა მხრები აიჩეჩა.
— იმიტომ, რომ ნისლია და სხვები არ ჩანან. ნისლში ხომ ყველაფერი იკარგება?

ლილემ ვეღარ გაიღიმა. ნახატი ფრთხილად აიღო.
— ძალიან... ძალიან ლამაზია, ნიკუშა.

ბავშვი გაიქცა. ლილე რამდენიმე წამით მარტო დარჩა. მერე კანკალით აიღო ტელეფონი და ანის დაურეკა.
— გისმენ, ლილე.
ლილემ ხმა ძლივს ამოიღო.
— შეგიძლია მოხვიდე?
ანის ხმის ტონი მაშინვე შეიცვალა — ექიმის ინსტინქტმა გადაფარა მეგობარი.
— რა მოხდა?
—უბრალოდ მოდი, გეხვეწები.

ანი ოცი წუთში მივიდა. კულტურის ცენტრის უკანა, პატარა ოთახში შევიდნენ. ლილემ ყველაფერი ვერ უთხრა. ჯერ მხოლოდ ის დოკუმენტი გაუწოდა, რომელიც პალტოს ჯიბეში ჰქონდა დამალული.

ანი დიდხანს კითხულობდა. ფურცელს თითებს უჭერდა.
— ეს... მამის ხელმოწერაა?
— კი.
— დარწმუნებული ხარ?
— დედაჩემის ხელმოწერა არ ვიცი როგორი იყო, ანი. მამაჩემის კი ათასში ვიცნობ.

ანიმ ისევ დოკუმენტს დახედა.
— ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავს მთელ ამბავს, ლილე.
— ვიცი.
— შეიძლება სხვა ახსნა ჰქონდეს. ტექნიკური შეცდომა, ზეწოლა სამინისტროდან...
ლილემ მწარედ გაიღიმა.
— შენ ექიმი ხარ. ყველაფერს დიაგნოზს უსვამ და ამართლებ.
— იმიტომ, რომ ერთი ანალიზით ადამიანს სასიკვდილო განაჩენს არ გამოვუტან!

ლილეს გაეცინა. ძალიან ოდნავ, უხმოდ.
— მადლობა.

ანი გვერდით მიუჯდა, ხელი მხარზე გადახვია.
— გინდა, რომ გითხრა, რომ ყველაფერი კარგად იქნება?
ლილემ თავი გააქნია.
— არა.
— კარგი. მაშინ გეტყვი იმას, რაც ვიცი.
ლილე უსმენდა, თვალები ცრემლით ჰქონდა სავსე.
—მამაშენს შეიძლება ამ დოკუმენტზე ხელი ჰქონდეს მოწერილი. შეიძლება იცოდა. შეიძლება გადაწყვეტილება მიიღო, რომელიც არ უნდა მიეღო.
— მაგრამ?
— მაგრამ მე არ ვიცი, რა ხდებოდა იმ კაბინეტში თორმეტი წლის წინ. და არც შენ იცი.
ლილემ თავი დახარა.
— მე კი ყველაზე მეტად ეს მაშინებს, ანი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თუ ეს მართალია... თუ მან იცოდა და მაინც ჩაუშვა ისინი შახტაში... — მან სიტყვა ვერ დაასრულა.

ანი არ დაეხმარა. უბრალოდ იჯდა და ელოდა.
ლილემ ბოლოს ჩუმად, გატეხილი ხმით თქვა:
— მაშინ ადამიანი, რომელიც მთელი ცხოვრება მიყვარდა... და კაცი, რომლის გაკეთებულსაც ვერასდროს ვაპატიებ... ერთი და იგივე კაცი ყოფილა.

ანის ხელი მის ხელზე დაედო, მაგრად მოუჭირა.
— ლილე...
— მე არ მინდა, რომ ის მონსტრი იყოს.
— შეიძლება არც არის.
— მაგრამ შეიძლება იყოს.
ანი გაჩუმდა. ეს იყო ყველაზე გულწრფელი, მტკივნეული პასუხი, რაც კი შეეძლო მიეცა.
***
იმავე საღამოს ლილე სახლში დაბრუნდა.
მიხეილი მისაღებში იჯდა. ტელევიზორი ჩართული ჰქონდა, მაგრამ ეკრანს არ უყურებდა — უბრალოდ იჯდა სიბნელეში და ფანჯარაში იყურებოდა.
— მოხვედი, შვილო?
— კი.
— ჭამე რამე?
— არა.
მიხეილი მაშინვე წამოდგა.
— მოდი, რამე გავაკეთოთ. ჩაი მაინც დავლიოთ.

ლილე გაჩერდა.
— არ მინდა, მამა.
— მთელი დღე მუშაობდი, არ შეიძლება ასე.
— ვიცი.
— მაშინ დაჯექი, მე მოგიტან.

ლილემ მამას შეხედა. მის სახეზე ისევე იდგა ჩვეულებრივი, თბილი მზრუნველობა, როგორც ყოველთვის. ისევ ისეთი თვალები ჰქონდა.
— რატომ ხარ ასეთი? — ჰკითხა უცებ.
მიხეილმა ვერ გაიგო, გაშლილი ხელი ჰაერში დარჩა.
— როგორი?
— კარგი მამა.

სიჩუმე ჩამოვარდა. ტელევიზორის შუქი მათ სახეებს ლურჯად ანათებდა. მიხეილმა ნელა შეხედა.
— იმიტომ, რომ შენი მამა ვარ.
ლილეს თვალები აენთო.
— და თუ ერთ დღეს გავიგე, რომ ის, რაც ჩემთვის გააკეთე... საკმარისი არ არის?
მიხეილმა არაფერი თქვა.
— თუ გავიგე, რომ რაღაცები არ მითხარი? რომ რაღაცები დამალე?
— მაშინ მკითხე, — მიხეილმა უცებ ხმა ვეღარ ამოიღო

ლილემ თავი დაუქნია.
— კარგი.
მაგრამ კითხვა არ დაუსვამს. ჯერ არა. ეშინოდა პასუხის.

მიხეილი მივიდა და ხელი მხარზე დაადო. ლილემ არ მოიშორა. ეს იყო ყველაზე რთული — რომ მისი შეხება ისევ ნაცნობი და უსაფრთხო იყო. მისი ხმა ისევ მამამისის ხმა იყო. და მიუხედავად იმისა, რაც იმ საქაღალდეში ნახა, ლილეს სხეულს ჯერ კიდევ ახსოვდა, როგორ უნდა დამშვიდებულიყო ამ კაცის გვერდით.
მიხეილი თავის ოთახში წავიდა. ლილე მარტო დარჩა.

იმ ღამეს მან საკუთარ ოთახში ბავშვობის ყუთი გადმოიღო. ძველი ფოტოები გადმოალაგა. ერთ-ერთი მათგანი აიღო.
ის და დემეტრე. პატარები, თვითონ რვა თუ ცხრა წლისა იყო, დემეტრე თერთმეტის. დაუცველები, ბედნიერები. დემეტრეს ხელი მის მხარზე ჰქონდა გადახვედრილი, ლილეს თავი მისკენ ჰქონდა მიყრდნობილი.

ფოტოს უკან ბავშვური, აწეწილი ხელით რაღაც ეწერა:
„ჩვენ ორნი ყოველთვის ერთად.“
ლილემ თითით სიტყვებს გადაუსვა. და პირველად გაახსენდა არა მხოლოდ დემეტრე... გაახსენდა ის ღამე.
არა სრულად. მხოლოდ ფრაგმენტი: ტელეფონის უწყვეტი, წიკწიკა ხმა. მამის დამფრთხალი ხმა. ფანჯარასთან მდგომი, სანდრო. და მერე — საკუთარი, ბავშვური გადაწყვეტილება, რომ გარეთ არ გასულიყო, რომ სახლში დარჩენილიყო.

ლილემ თვალები დახუჭა. მას არ ჰქონდა პასუხი, რატომ დარჩა. მხოლოდ იცოდა, რომ იმ ღამეს დემეტრე ელოდა. საბაგიროსთან თუ ქუჩაში... დემეტრე ელოდა და თვითონ არ მივიდა.

ეს მოგონება მისთვის დანაშაულის გრძნობა არ ყოფილა. ჯერ არა. უფრო ძველი, გაუგებარი, ტკივილნარევი იარა იყო. მან არ იცოდა, რას ელოდა დემეტრე იმ ღამეს. არ იცოდა, რა მოხდა იმ წუთებში, როცა ის არ მივიდა. და არც ის იცოდა, რომ დემეტრესთვის ეს კითხვა თორმეტი წლის განმავლობაში არასდროს გამქრალა: რატომ არ მოხვედი?

მაგრამ ახლა, როცა მამის ხელმოწერა თვალწინ ედგა, ლილეს ერთი რამ უკვე აღარ შეეძლო — დაეჯერებინა, რომ იმ ღამის ყველა პასუხი მარტივი იყო.

მან ფოტო ყუთში დააბრუნა. ფრთხილად დახურა. შემდეგ შუქი ჩააქრო.

ოთახი დაბნელდა. ფანჯრიდან კი ჭიათურის ხეობის შავი, ნისლიანი კონტური ჩანდა. ლილემ დიდხანს უყურა იმ სიბნელეს.

მერე პირველად იფიქრა:
შეიძლება მთელი ცხოვრება იმ ადგილს ხატავდა არა იმიტომ, რომ უყვარდა... არამედ იმიტომ, რომ რაღაცას ვერ ივიწყებდა. ან ეშინოდა, რომ თუ ხატვას შეწყვეტდა, ეს ნანგრევები მასაც მოიყოლებდა.


თავი IX

უბნის მეხსიერება

დილით დემეტრემ პირველად გაიღვიძა ისე, რომ რამდენიმე წამით ვერ გაიხსენა, სად იყო.

ჭერს უყურებდა გაყვითლებულ, დროისგან დახეთქილ საღებავს, რომელიც ბავშვობაში რუკასავით ჰქონდა შესწავლილი. გარეთ, ნისლიან ჰაერში, საბაგიროს რკინის გორგოლაჭების ნაცნობი, ხრიწწიანი ღრჭიალი გაისმა და ოთახი უეცრად შეივსო ნაცნობი აჩრდილებით.
ბარათელების სახლი.
თორმეტი წლის წინ მიტოვებული, დაკეტილი და ახლა ისევ მისი — საკუთარ წარსულთან პირისპირ დარჩენილი.
წინა საღამოს დიდხანს ვერ დაიძინა. მამის დღიურში ნაპოვნი ორი სიტყვა — „ყველამ იცის“ — გონებაში მძიმე, რიტმული დარტყმებივით უქროდა. თომასთან ერთად ნანახი ჩანაწერები ფრაგმენტებად ეყარა და ერთ სურათად არ ეწყობოდა: გაზის გაჟონვა, გაფრთხილებები, გიორგის ხელით ნაჩქარევად მიწერილი შენიშვნები... და ის დამწვარი, გაურკვეველი ადგილები, სადაც სიმართლე უნდა ყოფილიყო.

საწოლიდან წამოდგა. ძველ, დაბინდულ სარკეში საკუთარ ანარეკლს წააწყდა: თვალქვეშ ჩამუქებული უძილობა, რამდენიმე დღის მოზრდილი წვერი. თბილისში, უცხო სარკეებში ყურებისას, ხშირად ეჩვენებოდა, რომ ისევ იმ თვრამეტი წლის ბიჭს უყურებდა, რომელიც ამ ხეობიდან გაიქცა. მაგრამ აქ, ამ ოთახში, სარკე ტყუილებს არ ამბობდა მანძილს და დროს ვერაფერს გადააფარებდი.
სამზარეულოში შესულს მაცივრის კარში მხოლოდ სიცარიელე დახვდა: ნახევარი ბოთლი წყალი, პურის გამოშრობილი ქერქი და ორი კვერცხი. ზუსტად იმ დროს, როცა მაცივრის კარი გაღიზიანებულმა მიაჯახა, ტელეფონმა დაირეკა.
თომა იყო.
— გაიღვიძე? — გაისმა ყურმილში, ზედმეტად გამოფხიზლებული ხმა.
— სამწუხაროდ.
— ძალიან კარგი. ლუკასთან მივდივართ.
— დილაადრიან რატომ?
— იმიტომ, რომ ანიმ გადაწყვიტა, ოთხივეს დღეს სახლში დაგვტოვებს.
— ანუ?
— ელენე ბებოსთან ჩაი გველოდება. სასწრაფო გაწვევაა.

დემეტრეს უნებლიეთ გაეღიმა.
— ისევ ისეთი ბრძანებაა?
— უფრო ცუდი. ამჯერად დეზერტირობა გამორიცხულია.
— ასე კატეგორიულად რატომ?
თომას ხმაში ირონიამ იმატა, თუმცა შიგნიდან რაღაც თბილი და მძიმე გამოკრთა:
— იმიტომ, რომ ბებომ თქვა, თუ დემეტრე არ მოვა, ჩემს ფეხით ამოვალ და თმებით მოვათრევო.
ტელეფონი გაითიშა. დემეტრე ცოტა ხანს უყურებდა გაშავებულ ეკრანს.
ელენე...
ბავშვობაში მის სახლში იმდენი დრო ჰქონდა გატარებული, რომ ზოგჯერ საკუთარი სახლის სუნი ავიწყდებოდა და ელენეს გამომცხვარი შოთის და მშრალი პიტნის სურნელი ეღვიძებოდა მეხსიერებაში. როცა დედამისი ორ ცვლაში მუშაობდა, ხოლო გიორგი საბადოდან კვირობით არ ამოდიოდა, დემეტრე ანისთან გადადიოდა. ელენე ბებო ყოველთვის აძალებდა ჭამას. რომც ეფიცა, ახლახან ვჭამეო, მოხუცი თვალებს მოჭუტავდა: „ეგ ჩემი საქმე არაა, დაჯექი და ჭამე!“
იმ სახლის კარი თორმეტი წლის განმავლობაში ერთხელაც არ გაუღია. პირველ დღეს რომ ნახა, მხოლოდ რამდენიმე წუთით, ზღურბლთან შეყოვნდა. დღეს კი პირველად უნდა შესულიყო იმ სივრცეში, სადაც მათი ბავშვობა ჯერ კიდევ ისე ეკიდა ჰაერში, თითქოს არაფერი მომხდარიყოს.

**
ელენეს სახლში მისულს ჭიშკარიც და კარიც ღია დახვდა. ეზოდანვე ისმოდა ანისა და ბებიამისის უსასრულო, საუკუნოვანი დავა.

— ბებო, გითხარი, ოთხი კაცი მოდის-მეთქი! ამდენი ხაჭაპური და საცივი ვისთვის გააკეთე, მთელ ბრიგადას კვებავ?
— ოთხი კაცი მოდისო და ოთხი კაცი ოთხ კოვზს შეჭამს?! შენ ექიმი ხარ, წნევის გაზომვა იცი და ჭამისა არაფერი გაეგება! დემეტრე იმ თბილისში ძვალი და ტყავი იყო დარჩენილი, ლუკას კიდევ თვალები აქვს ჩავარდნილი!

დემეტრემ კართან შეყოვნდა, ჩაიცინა. ანიმ შემოხედა და ხელები გაშალა, ვითომ დაღლილმა, თუმცა თვალებში სიხარული უციმციმებდა.
— შემოდი, გევედრები, გადამარჩინე.
— კარს ასე ღიას ტოვებთ? — ჰკითხა დემეტრემ.

სამზარეულოდან ელენეს ხმა გამოვიდა, ოდნავ ბზარიანი, მაგრამ მაინც მტკიცე:
— შენთვის კი, შვილო! თორმეტი წელი ველოდებოდი ამ კარის გაღებას და ახლა დაგიკეტავ?!
დემეტრე ზღურბლზე გაშშდა. სიტყვა „შვილო“ გულში მწარე, ცხელი ჩხვლეტით მოხვდა.

როცა ოთახში შევიდა, ელენე დაინახა. მოხუცი დაპატარავებულიყო, მხრებში ოდნავ მოხრილიყო, თითქოს წლებსა და დარდს მიწისკენ დაეხარათ, მაგრამ თვალები... თვალები ისევ ისეთი ჰქონდა — ცოცხალი, გამჭრიახი და უსაზღვროდ თბილი. იგივე ძველი, ყვავილებიანი წინსაფარი ეკეთა.

მოხუცი რამდენიმე წამს ჩუმად უყურებდა. მერე მიუახლოვდა, აკანკალებული, მშრალი ხელები ლოყებზე ჩამოუსვა.
— ასე უნდა დამხვდე? — ღიმილი სცადა დემეტრემ, თუმცა ყელში ბურთი გაეჩხირა.
— აბა, რა გითხრა, ჩემო ბიჭო, გასუქებულხარ და დამშვენებულხარ-მეთქი? ტყუილი როდის იყო ჩემი ხელობა?

ანი სიცილით გავიდა სამზარეულოში:
— ბებო, დაწყებამდე მაინც აცადე დაჯდომა, ნუ ეჩხუბები!
— ვინ ეჩხუბება? დაჯდეს, ფეხები ხომ არ სძვრება!

დემეტრემ ქურთუკი გაიხადა. მისაღებში ლუკა და თომა უკვე ისხდნენ. ლუკა ფანჯრის რაფას მიყრდნობოდა, სიგარეტის კოლოფს ატრიალებდა ხელში და დემეტრეს დანახვაზე მხოლოდ თავი დაუქნია — ჩუმად, მძიმედ, მაგრამ მის თვალებშიც ჩანდა ის უთქმელი სიმშვიდე, ოთხივეს ერთად ყოფნა რომ მოჰქონდა.

თომამ ჩაის ჭიქა ასწია:
— დიდებული შეხვედრაა! თორმეტი წლის შემდეგ ოთხივე ერთ ოთახში ვართ და ჯერ სისხლი არავის დაუღვრია. ისტორიული მომენტია.
— გაჩუმდი თომა, — შეხედა ლუკამ.
— აი, უკვე იწყება! — ჩაეცინა თომას.

დემეტრე სკამზე დაჯდა. უცებ იგრძნო, როგორ ბრუნდებოდა ოთახში ძველი, მივიწყებული რიტმი. ლუკა ისევ ხისტი და პირდაპირი იყო, თომა ყოველთვის ირონიის ფარდით ფარავდა საკუთარ ტკივილს, ანი ისევ მზრუნველი, თუმცა დაკვირვებული თვალით ადევნებდა თვალყურს თითოეულ მოძრაობას, ხოლო თვითონ... დემეტრე ჯერ კიდევ ცდილობდა გაეგო, ჰქონდა თუ არა უფლება, ამ მაგიდასთან ისე დამჯდარიყო, თითქოს ეს თორმეტი წელი უბრალოდ ცუდი სიზმარი ყოფილიყო.

ელენემ ცხელი ჩაი შემოიტანა, პიტნის ძლიერი სურნელით.
— აი, ახლა შეგიძლიათ ილაპარაკოთ.
— რაზე, ბებო? — ჰკითხა თომამ.
— რაზეც გინდათ. ოღონდ პოლიტიკაზე ნუ გადახვალთ, თავი ტყუილად არ ამატკივოთ.
— ვინ თქვა, რომ პოლიტიკა გვაინტერესებს?
— თქვენ რომ ოთხნი ერთად ხართ, ან ჩხუბობთ, ან რაღაცას ხლართავთ. ბავშვობაშიც ასე იყავით — ჩუმად რომ დასხდებოდით, ვიცოდი, რომ მეზობლის ბაღში ალუბალი აღარ გადარჩებოდა.

ლუკამ პურის ნაჭერი გატეხა:
— დღეს არც ალუბალზე ვიწევთ და არც ჩხუბს ვაპირებთ.
ელენემ თბილად, მაგრამ სევდიანად შეხედა:
— შენ განსაკუთრებით, ლუკა. ისეთი სახე გვაქვს ოთხივეს, თითქოს მთელი ქალაქის დარდი თქვენს მხრებზე გედოთ.
პირველი ნახევარი საათი მართლაც უბრალო ამბებს დაეთმო. უბნის ყოველდღიურობას, რომელიც თითქოს დროს არ დაუმორჩილებია. ელენე ჰყვებოდა, როგორ ეჩხუბა მეზობელ ნინოს რძალი, როგორ გათხოვდა თამარას ქალიშვილი, როგორ გადავიდნენ გიორგიძეები ბათუმში და როგორ ეძებდა მთელი უბანი სამი დღე ვიღაცის დაკარგულ ძროხას. მოხუცი ამ ყველაფერს ისეთი სერიოზულობითა და დეტალებით ჰყვებოდა, თითქოს მსოფლიო მნიშვნელობის მოვლენები ყოფილიყო.

თომა ხანდახან ირონიულ კითხვებს სვამდა, ლუკა მოკლედ ამატებდა რაღაცას, ანი ასწორებდა დეტალებს, დემეტრე კი უბრალოდ უსმენდა.

უცნაური იყო. თორმეტი წლის შემდეგ დაბრუნებულს ყველაზე მეტად ის კი არ აკვირვებდა, რამდენად შეიცვალა ქალაქი, არამედ ის, თუ რამდენად ბევრი რამ დარჩენილიყო ხელუხლებელი. იგივე სახელები, იგივე ხის ძველი აივნები, იგივე ჭორები, იგივე ხმები... თითქოს ქალაქს სუნთქვა შეეკავებინა და მათ დაბრუნებას ელოდებოდა.

ერთ მომენტში ელენემ დემეტრეს წინ პატარა, თეთრი თეფში დადო, სადაც პურზე წასმული, კომშის მურაბიანი კარაქი ედო.
— ეს შენ გიყვარდა.
დემეტრემ შეხედა.
— ისევ გახსოვს?
— მე თუ დამავიწყდა, შენც დაგავიწყდება და ეს იქნება.

დემეტრემ თეფშს დახედა, თითქოს იქ თავისი ბავშვობის ლანდი დაინახა.
— დედაჩემი აკეთებდა... ოდნავ სხვანაირად. პურს გახუხავდა ხოლმე.

ოთახში უეცრად სიჩუმე ჩამოვარდა. ისეთი მძიმე, რომ ჩაის ჭიქებიდან ამოსული ორთქლიც კი გაჩერდა ჰაერში. ანიმ მაშინვე დემეტრესკენ გაიხედა.

ელენემ კი უბრალოდ, ხმის დაუწევლად თქვა:
— დედაშენი ყველაფერს საუკეთესოდ აკეთებდა, დემეტრე.

დემეტრემ თავი დახარა. დედის ხსენება ყოველთვის იმ ერთ, მოუშუშებელ ჭრილობას ეხებოდა — იმ ღამეს, როცა გიორგი საბადოდან აღარ დაბრუნდა. იმ ბნელ დღეებს, როცა თვითონ ქალაქიდან გაიქცა, რადგან ტკივილს ვერ გაუძლო, და იმ საშინელ სინანულს, რომ დედას სიკვდილის წინ ვეღარ მიუსწრო. მას შემდეგ დედის საფლავზეც კი არ ყოფილა. არც ერთხელ. ელენემ ეს იცოდა, მაგრამ არასდროს გაუკიცხავს. არც დღეს უსაყვედურებია — უბრალოდ ჩაი დაუმატა ჭიქაში და ხელი მის მხარზე დიდხანს ედო.

სიჩუმე ანიმ დარღვია, რათა დაძაბულობა განემუხტა:
— ლუკა, შენი ძმა როგორ არის?
ლუკამ თავი ასწია, თითქოს ფიქრებიდან გამოერკვაო:
— კარგად. ისევ ისე.
— ისევ ღამის ცვლაშია?
— ხანდახან.

დემეტრემ, რომელსაც ლუკას ძმის ამბავი თითქმის მივიწყებული ჰქონდა, ჩუმად იკითხა:
— სად მუშაობს?
ლუკამ შეხედა. მის თვალებში მწარე სიამაყე და ბრაზი ერთად აირია.
— საბადოში.
— ახალში?
— ჰო.

თომამ ჭიქა მაგიდაზე მძიმედ დადო:
— უკვე სამი თვეა.
დემეტრე გაჩუმდა. მერე ისევ იკითხა:
— მოსწონს?

ლუკამ ჩაიცინა, თუმცა ეს სიცილი უფრო ხრიწწს ჰგავდა:
— ვის მოსწონს მაღარო, დემეტრე? შენ გინახავს ვინმე, ვისაც მიწის ქვეშ ჩასვლა უხარია?
— შენც ხომ მუშაობდი...
— იმიტომ, რომ მაშინ სხვა არაფერი იყო. ოჯახს ჭამა ენდომებოდა თუ არა, ჩემი გადასაწყვეტი არ გახლდათ. ახლაც იმიტომ მუშაობს, რომ ამ ქალაქში სხვა არაფერია.

სხვა არაფერია...
ეს სიტყვები დემეტრეს გულში ისე ჩაესობა, როგორც გიორგის დღიურის ფრაზები: „სხვა გზა არ იყო. სხვა შემოსავალი არ იყო. სხვა არჩევანი არ იყო.“
არჩევანი ყოველთვის არსებობს, მაგრამ ამ ხეობაში არჩევანს ყოველთვის სისხლისა და ღირსების ფასი ჰქონდა.
ელენემ ჭიქა მაგიდაზე ფრთხილად დადო, თითქოს ჭურჭლის გატეხვის ეშინოდა.
— თქვენ იმ ღამეს ჩემზე მეტად გახსოვთ... — თქვა მან ჩუმად.

ოთახში ჰაერი ისე გამჭვირვალე და დაჭიმული გახდა, რომ არავის უკითხავს, რომელ ღამეს გულისხმობდა. ყველამ იცოდა.

ელენემ ეზოში, ნისლიან მთებს გაახედა:
— ექვსი კაცი დაიღუპა.

დემეტრემ თვალები დახუჭა. გიორგი-მამამისი.. თომას მამა... და კიდევ ოთხი. ლუკას მამა იმ ღამეს ნანგრევებში არ ყოფილა, მაგრამ იმ ტრაგედიამ მის ოჯახსაც გადაუარა — მამამისი იმ ღამის შემდეგ გატყდა, სმა დაიწყო და ოჯახი ნელ-ნელა ჯოჯოხეთად აქცია. ლუკას ბავშვობა ზუსტად იმ ღამეს დასრულდა, როცა სხვის მამებს კუბოებით გამოასვენებდნენ.

— მეორე დღეს, — განაგრძო ელენემ, — აქ ისეთი სიჩუმე ჩამოწვა, მეგონა, მთელი ქალაქი ერთად მოკვდა-მეთქი. ფანჯრიდან ვიყურებოდი და ჩიტის ჭიკჭიკიც კი არ ისმოდა.

ანი ჩუმად იჯდა, თავი დაბლა ჰქონდა დახრილი. ელენემ მას შეხედა:
—მაშინ შედარებით პატარა იყავი, მაგრამ მახსოვს, როგორ გეჭირა თომას ხელი და ეზოში დადიოდით.

ანიმ თავი დაუქნია. მისთვის ელენე დედაც იყო და მამაც, მაგრამ იმ ღამეს პირველად დაინახა, თუ როგორ შეიძლებოდა მთელ უბანს ერთდროულად დაეკარგა სული.

— მერე მოვიდნენ... — ჩურჩულით თქვა ელენემ.
— ვინ? — ჰკითხა თომამ.
— ადამიანები. პიჯაკებში. უცხო მანქანებით.

თომას მწარედ გაეცინა:
— ეგ პასუხი არაფერს ხსნის, ბებო.
— მოგიყვები, შვილო, თუ დამაცდი, — ელენემ ხელები კალთაში ჩაიწყო. — პირველებმა ფული მოიტანეს.
ლუკამ წარბები შეიჭმუხნა:
— ვის მიუტანეს?
— ყველას არა... ვისაც საჭიროებდნენ. ვისაც პირი ეხსნებოდა ან ვისი ხმაც შორს წავიდოდა. ზოგს სამუშაო შესთავაზეს, ზოგს ბიჭებისთვის უფასო სწავლა თბილისში, ზოგს ძმების ვალები ჩამოაწერეს, ზოგს უბრალოდ — კონვერტები.

დემეტრე სულგანაბული უსმენდა.
— და სანაცვლოდ?
ელენემ შეხედა. მის თვალებში წლების განმავლობაში დაგროვილი სიმწარე იდგა.
— სანაცვლოდ სიტყვით არაფერი უთქვამთ. უბრალოდ უთხრეს: „ეს ოჯახის დასახმარებლად არის, უბედურება ხდება, ცხოვრება უნდა გაგრძელდესო“. მაგრამ ამ ქალაქში სიტყვები არ არის საჭირო. ყველამ იცოდა — თუ ხმას ამოიღებდნენ, სამუშაოც გაქრებოდა, ფულიც და შვილების მომავალიც.

თომამ თავი ჩაღუნა:
— ანუ სიჩუმე იყიდეს.
— შვილები შიმშილით რომ ავად გიხდება, თომა, პროტესტზე ვერ იფიქრებ, — თქვა ელენემ. — შვილებს პური სჭირდებათ. ეს იყო ყველაზე საშინელი მახე.

დემეტრემ პირველად იგრძნო, როგორ ეცვლებოდა თავში ამ ქალაქის ტრაგედიის სურათი. აქამდე ყველაფერი მარტივი ჩანდა: იყვნენ მსხვერპლნი და იყვნენ დამნაშავეები. ახლა კი მათ შორის გაჩნდა უზარმაზარი, ბნელი ზონა — ადამიანები, რომლებმაც იცოდნენ, ეშინოდათ და გაჩუმდნენ; ადამიანები, რომლებმაც ოჯახების გადასარჩენად საკუთარი სინდისი დათმეს.

— ერთ კაცს იცნობდით, ვახოს,თუ გახსოვთ — განაგრძო მოხუცმა. — მისი ბიჭი მაშინ თოთხმეტი წლის იყო. სკოლიდან უნდა გამოეყვანა, საჭმელი არ ჰქონდათ. ამირეჯიბის ხალხმა სამუშაო მისცა, ბიჭი ფეხზე დააყენა.
ლუკამ თავი ასწია:
— ვახო ისევ იმ დანგრეულ სახლში ცხოვრობს?
— კი.
— და რატომ არ თქვა არაფერი?
— რას იტყოდი შენ მის ადგილას, ლუკა? — ელენემ თვალებში ჩახედა. — როცა იცი, რომ სიმართლის თქმა შენს შვილს ლუკმა-პურს წაართმევს? სიმართლეს მაშინ აქვს ფასი, როცა ხვალინდელი დღის არ გეშინია.

დემეტრეს გიორგის დღიური გაახსენდა. „ყველამ იცის.“

ახლა ეს ფრაზა აღარ ჟღერდა როგორც ბრალდება. ეს იყო გატეხილი, დაღლილი ადამიანის დასკვნა, რომელიც ხედავდა, როგორ ხდებოდა მთელი უბანი დანაშაულის უნებლიე თანამონაწილე.

თომა წამოდგა და ფანჯარასთან მივიდა.
— მამაჩემი... — დაიწყო მან და გაჩუმდა. ყველა მისკენ მიბრუნდა. — მამაჩემი იმ ღამემდე რამდენიმე დღით ადრე ამბობდა, რომ საბადოში რაღაც წესრიგში არ იყო.

ლუკამ ჩუმად ჰკითხა:
— რას ამბობდა?
— ზუსტად არ მახსოვს, ბავშვი ვიყავი. მაგრამ მახსოვს, დედას როგორ ეუბნებოდა ჩურჩულით — ჰაერის დაჩიკებს ატყუებენ, ზემოთ რაღაცას მალავენო. მერე... მერე აღარ მოსულა.

ოთახში მძიმე დუმილი ჩამოწვა. დემეტრემ პირველად გაბედა და თქვა:
— მეც რაღაც ვიცოდი.
ლუკამ მკვეთრად შემოხედა:
— რა იცოდი?
დემეტრემ სიტყვები ნელა, გაჭირვებით წარმოთქვა:
— იმდენი არა, რამდენიც ახლა ვიცი... მაგრამ გიორგის ქცევა მახსოვს. ბოლო კვირას სახლში არ ეძინა. იარაღს წმენდდა. მეუბნებოდა, თუ რამე მომივიდეს, დედას მიხედეო. მეეგონა, უბრალოდ დაღლილი იყო.

ლუკას სახე დაეძაბა, ყბები შეეკუმშა:
— და ამას თორმეტი წელი ინახავდი?
— არ ვინახავდი, ლუკა! — დემეტრემ თვალებში ჩახედა. — ბავშვი ვიყავი, მეგონა მამაჩემი უბრალოდ გიჟდებოდა! ახლა, როცა დღიურს ვკითხულობ, მხოლოდ ახლა ვხვდები, რას ნიშნავდა ეს ყველაფერი. ფრაგმენტები ერთმანეთს ჯერ კიდევ არ ერგება, მაგრამ მე ამას ბოლომდე მივყვები.

ანი ჩუმად უყურებდა ორისვეს. ელენემ კი თბილი, აკანკალებული ხელი დაადო დემეტრეს მკლავს:
— ფრთხილად ეძებეთ, ბიჭებო.
ლუკამ ჩაიცინა:
— ბებო, თორმეტი წელი გავიდა. ვინ რას დაგვიშავებს?
— დრო არაფერს აქრობს, შვილო. დრო მხოლოდ ფარავს. მიწას რომ გადააყრი ჭრილობას, ის არ რჩება, უბრალოდ აღარ ჩანს.


***
საღამოს უკვე ბნელოდა, როცა ისინი ეზოში გამოვიდნენ. ანი უკან დარჩა ელენესთან, ჭურჭლის დასარეცხად. თომა ჭიშკართან იდგა, ხელები ჯიბეებში ეწყო და ცას უყურებდა. ლუკა სიგარეტს ეწეოდა, კვამლი ნისლში ირეოდა. დემეტრე ქუჩას უყურებდა — იმავე ორღობეს, სადაც ბავშვობაში ოთხივე დარბოდა. სადაც ლილეც იყო... ხუთივე ერთად. სანამ ტრაგედია მათ ცხოვრებას გადაუვლიდა და ნაკუწებად აქცევდა.

თომამ ჩუმად თქვა, ისე, რომ დემეტრესთვის არ შეუხედავს:
— ახლა მაინც გესმის, რატომ არავინ ლაპარაკობდა ამდენ ხანს?
— მესმის, — თქვა დემეტრემ.
ლუკამ სიგარეტის ნამწვი მიწაზე დააგდო და ფეხით გასრისა:
— მე მაინც ვერ ვაპატიებ. ვერც ვახოს და ვერც იმ ხალხს, ვინც ფული აიღო.
— არც არის საჭირო პატიება, — თქვა დემეტრემ. — მაგრამ გაგება მაინც შეიძლება.
— შენ გუშინ სხვანაირად ლაპარაკობდი, — შეხედა ლუკამ. — თითქოს ყველაფერი შავ-თეთრი არ არის.
— ალბათ იმიტომ, რომ არ არის, ლუკა. როცა არჩევანი სიკვდილსა და სირცხვილს შორის არის, იქ თეთრი ფერი აღარ არსებობს.
თომამ ოდნავ ჩაიცინა, მწარედ:
— თუ ამას ბოლომდე მივყვებით, მარტო ამირეჯიბს არ შევეხებით. ბევრს შევეხებით... მათ შორის ისეთებსაც, ვინც ახლა ჩვენს გვერდით ცხოვრობს.
— ვიცი, — თქვა დემეტრემ და ქუჩის ბოლოს გაიხედა, სადაც საბაგიროს კაბინა ნისლში, აჩრდილივით უჩინარდებოდა. — სიმართლე ზუსტად ეგ არის, რისიც ყველაზე მეტად მეშინია.
— რატომ? — ჰკითხა ლუკამ.
— იმიტომ, რომ შეიძლება აღმოვაჩინოთ, რომ ზოგიერთ ადამიანს მაშინ არ ჰქონდა კარგი არჩევანი... და შეიძლება დღესაც არ ჰქონდეს.
ლუკამ ამჯერად არაფერი უპასუხა. თომამ მხოლოდ თავი დაუქნია.
ამ დროს ეზოდან ანის ხმა გაისმა, თბილი და ოდნავ გაბრაზებული:
— ეი, ფილოსოფოსებო! ჩაის თუ სვამთ, შემოდით! თუ კიდევ ხუთ წუთს დადგებით მაგ ნისლში, ბებო იფიქრებს, რომ რაღაცას გეგმავთ და პოლიციას დაურეკავს!
თომას გაეცინა:
— უკვე ფიქრობს, დარწმუნებული ვარ.
დემეტრემაც გაიღიმა. გულზე ოდნავ მოეშვა. ლუკამ თავი გააქნია:
— წავედით, სანამ მართლა რამე არ მოიფიქრა.
სამივე სახლში შებრუნდა. ანისა და ელენეს ხმები სამზარეულოდან ისმოდა, ჩაი ისევ დუღდა ჩაიდანში,
გარეთ ქალაქი ისევ ისეთი იყო — ცივი, ნისლიანი და საიდუმლოებებით სავსე. მაგრამ ოთხივემ უკვე იცოდა, რომ იმ ქალაქის სიჩუმეში მხოლოდ ერთი კაცის დანაშაული არ იმალებოდა. იქ იყო შიში, შიმშილი, სიყვარული, ვალი, ოჯახი, გადარჩენა და საუკუნოვანი დუმილი. და თუ სიმართლეს ბოლომდე გამოიყვანდნენ დღის სინათლეზე, თითოეულ მათგანს მოუწევდა საკუთარ წარსულთან შეხვედრა.
ანი სამზარეულოს კარში გამოჩნდა, წინსაფარი ეკავა ხელში.
— დემეტრე.
— ჰო?
— ბებო შემოგითვალა, რომ კვირას ისევ უნდა მოხვიდე.
დემეტრეს გაეღიმა:
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წელი ვერ გნახა და ახლა ერთ კვირაში უნდა აანაზღაუროს ყველაფერი.
ელენემ სამზარეულოდან დაუყვირა:
— და საჭმელი მოგენატრა, ვიცი მე! თბილისში რას ჭამთ, კაცმა არ იცის!
დემეტრემ თავი დახარა, გულში სითბო ჩაეღვარა.
— ეგეც მართალია...
ანიმ თბილად გაუღიმა. იმ პატარა, ჩვეულებრივ წამში დემეტრემ პირველად იგრძნო, რომ დაბრუნება მხოლოდ ძველ ჭრილობებთან შეხვედრა და ტკივილი არ იყო. ზოგი რამ — სიყვარული, მეგობრობა, ეს უცნაური, უთქმელი კავშირი — ჯერ კიდევ ცოცხალი დახვდა. და სწორედ ამიტომ იყო წასვლა უფრო ძნელი, ვიდრე ოდესმე.


მაგრამ იმ ღამით, როცა თავის ცივ ოთახში დაბრუნდა და გიორგის დღიური ისევ გახსნა, ერთი რამ უკვე ზუსტად იცოდა: თუ სიმართლეს მოძებნიდა, მიწიდან მხოლოდ მკვდრების სახელებს არ ამოიღებდა.
ცოცხლებისაც მოუწევდა.

----
მოგესალმებით მეგობრებო, დაგიბრუნდით ახალი თავებით. იმედია მოგწონთ. მადლობა რომ კითხულობთ