შავი ხეობა (სრულად)

თავი I


ჭიათურაში დილა იშვიათად თენდებოდა ერთბაშად.

ჯერ სახლების ჟანგიანი სახურავები გამოდიოდნენ სქელი, რძისფერი ნისლიდან, მერე ელექტროსადენების შავი ქსელი, მერე საბაგიროს დაცარიელებული სადგურები და ბოლოს — კლდეები. ის კლდეები, რომლებიც ქალაქს ისე გარშემორტყმოდნენ, თითქოს სამყაროს გასასვლელი საერთოდ არ ჰქონდა.

წვიმის შემდეგ ჰაერი განსაკუთრებით მძიმდებოდა. სველი ბეტონის, ჟანგის, სველი მიწისა და მანგანუმის სპეციფიკური სუნი მჭიდროდ ერწყმოდა შეშის კვამლს. ძველი, ოთხკუთხა კორპუსების ფორებიდან ნესტი ამოდიოდა და ქუჩებში დასახლებულიყო. სადღაც, შორს, სატვირთო ავტომობილის ძრავა დაიქოქა, სადღაც ეზოს ძაღლმა იყეფა, სადღაც ქალმა აივნიდან გამოსძახა ბავშვს, რომ ჩანთა არ დარჩენოდა...

მერე კი საბაგირო ამუშავდა.

პირველმა ლითონის კაბინამ ნელა, მძიმედ გადაკვეთა ხეობა. რკინამ ისე დაიჭრიალა, თითქოს ქალაქმა სწორედ ამ ხმაზე გაახილა თვალები.

ჭიათურაში ეს ჩვეულებრივი დილა იყო. იმდენად ჩვეულებრივი, რომ ვერავინ იფიქრებდა, თუ დღის ბოლოს მთელი უბანი მხოლოდ ერთ, თორმეტი წლის განმავლობაში მიტოვებულ სახლზე დაიწყებდა ლაპარაკს.
****
— ხელი არ გაანძრიო, რეზო ბიძია.

რეზომ უკვე მეოთხედ სცადა მაჯის მოხრა და ანიმ თითები ოდნავ მტკიცედ დააჭირა მანჟეტზე.

— მეყინება, შვილო. შენი აპარატიც ცივია და ეს ოთახიც.
— ორი წუთია, რაც აქ ზიხარ.
— ორი წუთი ამ ასაკში საკმარისია იმისთვის, რომ კაცი გაიყინოს.

ანიმ ელექტრონულ ეკრანს შეხედა. რიცხვები წითლად აციმციმდნენ.

— ას ორმოცდაექვსი ოთხმოცდათხუთმეტზე.
— გავიზომე უკვე.
— აბა, რატომ მეუბნები, არაფერი მაწუხებსო?
— ჩემი წნევაა, ვიცი, როგორ ვიქნები, — ჩაილაპარაკა რეზომ და მხრები აიჩეჩა.
— მეც ვიცი. იმიტომ, რომ უკვე სამი წელია, ყოველ მეორე კვირას ამ სავარძელში გისვამ და ზუსტად ამ ციფრებს ვუყურებ.

მაგიდაზე ანის ჩანთა იდო. ტელეფონის ეკრანი რამდენჯერმე აციმციმდა — შეტყობინებები მოდიოდა, მაგრამ ანიმ ყურადღება არ მიაქცია. ამ ქალაქში ცუდი ამბები ტელეფონით იშვიათად მოდიოდა, კარგი ამბები კი საერთოდ არ არსებობდა.

— ისევ ყავით საუზმობ? — ჰკითხა რეზომ და თვალი ჩანთაზე ჩამოკიდებულ ცარიელ თერმოსს დაადგა.
— ვჭამე.
— ყავა საჭმელი არ არის, ანი.
— თქვენ როდის გახდით ექიმი?
— ასაკში რომ შეხვალ, მიხვდები, რომ კუჭს პატივი უნდა სცე.
— თქვენ რომ ჩემს ასაკში იყავით, ექიმმა არ გითხრათ, სიგარეტს თავი დაანებეო?

რეზომ ინსტინქტურად წაიღო ხელი ქურთუკის შიდა ჯიბისკენ. ანიმ მზერა გააპარა.

— არ გაბედო.
— ფულს ვეძებ, გოგო, რას მიყურებ?
— ჯიბეში სიგარეტიც გიდევს, ვიცი.

ანიმ თბილად გაიღიმა და მანჟეტი მოხსნა. რეზომ სახელო ჩამოიწია და დაკოჟრილი თითებით დაიმასაჟა მაჯა.

— საღამოს სახლში მოხვალ? — ჰკითხა ანიმ, სანამ კაცის ჩანაწერების რვეულს შეავსებდა.
— თუ ჩემი ცოლი კარებს არ ჩამიკეტავს.
— ისევ ეჩხუბე?
— მე არა. თვითონ მეჩხუბა.
— მიზეზი?
— მიზეზი რა არის, ანი... ცოლია. მაგას მიზეზი სჭირდება?

ანიმ სიცილი ვერ შეიკავა. რეზო წამოდგა, კარისკენ გაიარა, მაგრამ ზღურბლთან შეჩერდა, თითქოს რაღაცის თქმა დაავიწყდაო.

— ხვალაც ვიქნები.
— ვიცი, რეზო ბიძია.
— თუ არ ვიქნები... მაინც მოდი.

ანი რამდენიმე წამით გაშტერებული უყურებდა კაცის ზურგს. ამ სიტყვებში იმდენი ჩუმი სევდა იდო, რამდენიც ამ ქალაქის ყველა ძველ ეზოში ერთად.

— წადი, რეზო ბიძია, ნუ სულელობ, — ჩურჩულით თქვა მან.

მოხუცი წავიდა. ანის ღიმილი ნელ-ნელა ჩაქრა. ფანჯარასთან მივიდა. ნისლი ისევ მჭიდროდ ეკრობოდა მინას. ზოგიერთ დილას მას ეგონა, რომ ქალაქი სპეციალურად მალავდა საკუთარ იარებსა და მთებს — თითქოს, რაც ნაკლები გამოჩნდებოდა, მით ნაკლები გახსენება იქნებოდა საჭირო.
***
ავტოპარკის ნესტიან, ზეთის სუნით გაჟღენთილ ანგარში ლუკა მიქაბერიძე ძველი სატვირთოს ქვეშ იწვა.

— ლუკა! — ხმამ ბეტონის მაღალ ჭერზე ექო გამოიღო.
— ჰო!
— სად არის ის გასაღები?
— რომელი „ის“?
— დიდი.
— შენთვის ყველა ინსტრუმენტი დიდი ჩანს, სანამ ხელში დაიჭერ, — გამოსძახა ლუკამ მანქანის ქვევიდან, თან ქანჩს მთელი ძალით აწვებოდა.
— მარცხნივ, მეორე უჯრაში.
— არ არის.
ლუკამ თავი გამოყო. სახეზე ზეთის შავი ზოლი ესვა.
— მესამეში ნახე.
— არც აქაა.
— აბა, სახლში წაიღე ალბათ.
— მე რა მინდა ინსტრუმენტი სახლში, გიჟი ხომ არ ვარ?
— არ ვიცი, ავთანდილ, ერთხელ ჩემი ჩაქუჩი წაიღე და დღემდე შენს აივანზე დევს, თითქოს დეკორაცია იყოს.
ავთანდილი ჩაჩუმდა. მერე ჩაილაპარაკა:
— შენ მართლა აუტანელი ხარ.
— ახლა მიხვდი?
ლუკა ისევ მანქანის ქვეშ შეძვრა. ლითონის ცივი შეხება ამშვიდებდა. აქ, ამ მძიმე ტექნიკასთან, ყველაფერი მარტივი იყო — თუ რამე გაფუჭდებოდა, მიზეზიც არსებობდა და შეკეთების წესიც. ადამიანებთან კი ეს წესები არ მუშაობდა.
ჯიბეში ტელეფონი აზუზუნდა. ეკრანზე დედის სახელი გამოჩნდა.
ლუკა შეყოვნდა, ხელი ზეთიანი ტილოთი შეიწმინდა და უპასუხა:
— გისმენ, დედა.
ყურმილში ხმა დაბალი იყო, ოდნავ მერყევი. ლუკა ჯერ ჩუმად უსმენდა. მერე ნელა წამოჯდა. ზურგი სატვირთოს თვალს მიაბჯინა.
— დღეს? — იკითხა მან. ხმა უცბად ჩაუხრიწდა.
პაუზა გაწელა.
— კარგი. მივხედავ.
გათიშა. ავთანდილი თვალის კუთხით უყურებდა.
— რა მოხდა?
— არაფერი.
— სახე რატომ შეგეცვალა, ბიჭო?
— სახე ასეთი მაქვს, არ იცი? — იუმორით სცადა ფონის გადაფარვა, მაგრამ ხმაში სიმკაცრე შეეპარა.

ისევ დაიხარა, მაგრამ ამჯერად მუშაობა აღარ გამოსდიოდა. თითები არ ემორჩილებოდა. ლუკას უმცროსი ძმა ახალ საბადოში მუშაობდა — იმ სიღრმეში, საიდანაც წლების წინ წარსული აღარ ამოვიდა. ეს ამბავი ლუკას ბოლო რამდენიმე თვეა, ყელში ძვალგასობილივით ჰქონდა გაჩხერილი და მოსვენებას არ აძლევდა.
***
თომა ჯაფარიძე რადიოსადგურის პატარა, მტვრიან ოთახში ეჯდა აპარატურას.
ყურსასმენი ცალ ყურზე ეკეთა, მეორე — თავისუფალი ჰქონდა, რომ გარედან შემოსული ქალაქის ხმაური გაეგო. მისთვის ეს ორი სამყარო — რადიოტალღების შიშინით სავსე სივრცე და ჭიათურის ჩუმი ქუჩები — ერთმანეთს ავსებდა.
— ...მეოთხე არხზე ისევ ხმაურია, თომა, გესმის? — ისმოდა რაციაში.
თომამ ნელა დააჭირა თითი გადამცემს.
— ვიცი.
— რამეს ხედავ ინდიკატორზე?
— ვხედავ.
— რას?
— ხმაურს, — მშვიდად უპასუხა თომამ.

მეორე მხარეს რამდენიმე წამით სიჩუმე ჩამოვარდა.
— შენთან საუბარი რატომ არის ასეთი აუტანელი?
— იმიტომ, რომ მარტივი პასუხები იაფფასიანია, ჩემო ძმაო.

თომამ სიხშირე შეცვალა. საათს დახედა — თერთმეტი სრულდებოდა. გარეთ ნისლი ნელ-ნელა იფანტებოდა და კლდეების შავი სილუეტები უფრო მკაფიო ხდებოდა.
მისი მზერა ფანჯრიდან ხეობის მეორე მხარეს გადავიდა. იქ, კლდის ძირში, ძველი, ორსართულიანი სახლი იდგა. ბარათელების სახლი. ხის აივანი ოდნავ ჩამოწეულიყო, ფანჯრები — დაბნელებული.
ჯაფარიძემ რამდენიმე წამს უყურა იმ სიცარიელეს. არ იცოდა — ვერც წარმოიდგენდა — რომ იმავე საღამოს ამ სახლს, თორმეტი წლის სიბნელის შემდეგ, პირველად გაანათებდა სინათლე.
იმ საღამოს ლუკას სახლში სადილი ჩვეულებრივზე გვიან მომზადდა, სამეგობრო როგორც ყოველთვის მასთან შეკრებილიყო, ანი უკვე მაგიდასთან იჯდა და ჩაის ჭიქას თბილ ხელებს ახვევდა. თომა ფანჯარასთან იდგა, ცალი ხელი ჯიბეში ეწყო და ტელეფონში რაღაცას კითხულობდა. ლუკა კი სამზარეულოდან ოთახში გამოდიოდა და შედიოდა, თითქოს რაღაცას ეძებდა.

— პური ვინ გაიტანა?
— შენ, — უპასუხა ანიმ ისე, რომ თვალი არ აუწევია.
— მე არ წამიღია.
— მაშინ მაგიდაზე თავისით მოვიდა, — თქვა თომამ და იქვე მდგარ პურის კალათაზე ანიშნა.

ლუკამ შეხედა.
— შენ გვერდით რატომ დევს?
— იმიტომ, რომ ახლოს იდო და ავიღე.
— არადა, ჩემთან იდო.
— ლუკა, შენთან ერთად ცხოვრებას სერიოზული ფსიქოლოგიური მომზადება სჭირდება, — ამოოხრა თომამ.

ანის გაეცინა.
— ორი წუთით თუ გაჩუმდებით, იქნებ ვივახშმოთ.
— მე გაჩუმებული ვარ, — თქვა თომამ.
— პირს თუ არ გააჩერებ, ვერ იქნები გაჩუმებული, — გადაუჩურჩულა ანიმ.

ლუკა სამზარეულოდან გამოვიდა, ხელში თეფში ეჭირა.
— ანი, პომიდორი დაჭერი?
— არა.
— რატომ?
— სტუმარი ვარ.
— სტუმარი ხარ და ჩემს სახლში ყოველდღე ჭამ?
— სწორედ ამიტომ ვარ საუკეთესო სტუმარი.

ლუკამ თავი გააქნია, თუმცა ტუჩის კუთხეში ღიმილი დაუმალავი დარჩა.
— თქვენ ორივეს სახლიდან გაგყრით.
— ამას ყოველ კვირას ამბობ, ლუკა, — შეახსენა ანიმ.
— იმიტომ, რომ იმედი მაქვს, ერთხელ მაინც დამიჯერებთ.

მაგიდასთან თბილი სიცილი გაისმა. გარეთ საღამო ჩამოდიოდა, ლურჯი და გრილი.

ეს იყო მათი ცხოვრება. არც განსაკუთრებული, არც დიდი. უბრალოდ, ერთმანეთის ტკივილებსა და ყოველდღიურობაში ისე იყვნენ გადაჯაჭვულები, როგორც ადამიანები, რომლებსაც ოდესღაც ძალიან ბევრი რამ ჰქონდათ საერთო, შემდეგ ცხოვრებამ სხვადასხვა მხარეს გადაყარა, მაგრამ ბოლოს მაინც ერთ მაგიდასთან მიიყვანა.

იმ საღამოსაც არაფერი განსაკუთრებული არ უნდა მომხდარიყო.

სანამ თომამ ფანჯარაში არ გაიხედა.

— მოიცა... — თქვა მან. ხმა უცბად შეეცვალა.

ლუკა ჭიქას წყლით ავსებდა.
— რა იყო?
თომა არაფერს ამბობდა. ანი წამოდგა და მის გვერდით დადგა.
— რას უყურებ?
ხეობის მეორე მხარეს, ბარათელების სახლში, მეორე სართულის ერთ ფანჯარაში ყვითელი, სუსტი სინათლე ენთო.
ანი გაჩერდა. ლუკამაც გაიხედა. ჭიქა ხელში გაუშეშდა.
— არა... — ჩაილაპარაკა ლუკამ.
თომამ თავი ოდნავ გადახარა.
— ვინმე შევიდა?
— როგორც ჩანს.

ლუკა ფანჯრიდან თვალს არ აშორებდა.
— თორმეტი წელი... თორმეტი წელი იქ არავინ შესულა.
— შეიძლება დენი ჩართეს, პროფილაქტიკისთვის, — თქვა ანიმ, თუმცა საკუთარი ნათქვამის თვითონ არ სჯეროდა.

ლუკამ შეხედა.
— მიტოვებულ სახლში?
— რატომაც არა?
— იმიტომ, რომ იქ არავინ ცხოვრობს, ანი!

თომამ ისევ გადახედა ხეობას.
— ახლა ალბათ ცხოვრობს.

არავის გაუცინია. ლუკამ ჭიქა მაგიდაზე ხმაურით დადგა.
— წავიდეთ.

ბარათელების სახლს ეზოს რკინის ჭიშკარი ნახევრად ღია ჰქონდა.
დემეტრე ბარათელმა მანქანა ეზოში არ შეიყვანა. ქუჩის ბოლოს, ხის ქვეშ გააჩერა. რამდენიმე წუთი საჭესთან იჯდა, თითებს ტყავის შალითას უჭერდა და ბნელ ფასადს უყურებდა.
თორმეტი წელი.
ეს სიტყვა ტვინში საათის მექანიზმივით უცემდა. თორმეტი წელიწადი.
ძრავა გამორთო. გარეთ გამოვიდა. ეზოში ბალახი წელამდე ასულიყო, ძველი ხეხილი მოუვლელობისგან გადახრილიყო. ერთ კუთხეში ჟანგიანი ვედრო ეგდო, რომელშიც წვიმის წყალი ჩამდგარიყო.
დემეტრემ ხის მძიმე კარი გააღო. მტვრის, ძველი ქაღალდებისა და მშრალი ხის სუნი ეცა
პირველი ოთახი თითქმის ზუსტად ისეთი იყო, როგორიც ახსოვდა. მხოლოდ... ყველაფერი ბევრად პატარა ჩანდა. ეს ყველაზე უცნაური აღმოჩნდა. ბავშვობაში ეს ჰოლი უზარმაზარი ეგონა, ახლა კი, ოცდაათი წლის ასაკში, რამდენიმე ნაბიჯში გადაკვეთა.
ჩანთა იატაკზე დადო. ფანჯარასთან მივიდა და სქელი, მტვრიანი ფარდა გვერდზე გასწია. ხეობა ხელისგულზე ჩანდა. ზუსტად ისეთივე. და მაინც, სრულიად უცხო.
ბარათელმა თვალები დახუჭა. სუნთქვა შეიკრა, თითქოს ჰაერსაც წარსულის გემო ჰქონდა.

მეორე ოთახში მამის კარადა იდგა. არ გაუღია. ჯერ ვერა.
სააბაზანოში შევიდა. ონკანმა დაიჭრიალა, წყალი ჯერ ყავისფერი წამოვიდა, მერე წკრიალა გახდა. დემეტრემ ხელები დაიბანა და პატარა, გაბზარულ სარკეში საკუთარ ანარეკლს შეხედა.
თორმეტი წელი უცხო ქალაქში ცხოვრობდა. სწავლობდა, მუშაობდა, ადამიანებს ხვდებოდა. რამდენიმე მათგანი უყვარდა კიდეც. მაგრამ ამ სახეს — თვალების ქვეშ ჩამჯდარ ჩრდილებს — არასდროს გამოჰპარვია ის ღამე. ის ღამე აქ დარჩა, ამ კედლებში.

საღამოს რვისთვის დალაგებას თავი დაანება. აზრი არ ჰქონდა. მამის სამუშაო, სქელი ქურთუკი სკამზე იდო. დემეტრემ თითები გადაუსვა შალის უხეშ ქსოვილს. მერე ისევ ფრთხილად დაკეცა.
**
იმავე დროს, ლუკა, ანი და თომა საბაგიროს ძველ, უფუნქციო სადგურთან იდგნენ.
— მიდიხარ? — ჰკითხა ანიმ.
ლუკას თვალი ხეობისკენ ეჭირა.
— სად?
— ბარათელებთან.
— ჯერ არ ვიცი.

თომამ სიგარეტი მოუკიდა. კვამლი ნელა ავიდა ცივ ჰაერში.
— მიდიხარ.
ლუკამ შეხედა.
— საიდან იცი?
— იქედან, რომ ნახევარი საათია, ერთსა და იმავეს აკეთებ.
— რას?
— ამბობ, არ მივდივარო და ფეხს არ იცვლი აქედან.

ლუკამ ჩაიცინა, თუმცა თვალები სევდიანი ჰქონდა.
— ხვალ მივიდეთ.
ანი შეჩერდა.
— რატომ ხვალ?
— იმიტომ, რომ დღეს თუ მივალ... შეიძლება რაღაც ისეთი ვუთხრა, რასაც ხვალ ვინანებ.

თომამ თავი დაუქნია.
— პროგრესია, ადრე ჯერ იტყოდი და მერე ინანებდი. ახლა ჯერ ფიქრობ.

ლუკამ სიგარეტის კოლოფი ესროლა. თომამ ჰაერშივე დაიჭირა, ოსტატურად. ანიმ ორივეს შეხედა.
— ბავშვები ხართ.
— ბავშვობაში უკეთესები ვიყავით, — თქვა ლუკამ.
ეს ფრაზა უნებლიეთ აღმოხდა. სამივე გაჩუმდა. თომამ სიგარეტი ჩააქრო. იმ ბავშვობაში თორმეტი წლის წინანდელი ღამე არ არსებობდა.
***
დემეტრე აივანზე გამოვიდა.
ქვემოთ, ქუჩაში, რამდენიმე ფანჯარაში უკვე ენთო შუქი. საბაგიროს კაბინა უკანასკნელად გადადიოდა ხეობაზე. სადღაც ვიღაც ქალი იცინოდა, სადღაც ტელევიზორი ყვიროდა.
დემეტრემ სიგარეტს მოუკიდა. პირველი ნაფაზი ზედმეტად ღრმად შეისუნთქა და ხველა აუტყდა.
— მშვენიერია... — ჩაილაპარაკა თავისთვის.
თორმეტი წელი გავიდა და ქალაქმა მაინც იცოდა, როგორ შეეხსენებინა საკუთარი თავი.
მერე ქუჩის მეორე მხრიდან ხმა გაისმა.
— დემე?!
დემეტრე დაიძაბა. ქუჩის ლამპიონის ქვეშ ელენე ბებო იდგა. ხელში ძველი, ემალის რძის ქილა ეჭირა.
დემეტრემ რამდენიმე წამს ვერაფერი თქვა. ქალს სახეზე ისეთი გამომეტყველება ჰქონდა, თითქოს აჩრდილი დაინახა.
— ელენე ბებო?
ელენეს ქილა ხელიდან გაუსხლტა. რძე თეთრ ნაკადად დაიღვარა ქვაფენილზე.
— ღმერთო ჩემო...

დემეტრე აივნიდან სწრაფად ჩავიდა. ელენე უკვე ჭიშკართან ელოდა. ახლოს რომ მივიდა, მოხუცმა კანკალიანი ხელები სახეზე დაადო.
— დამენახე ბებო...

დემეტრემ თავი დახარა. ელენემ ორივე ხელით ლოყებზე მოჰკიდა.
— შენ ხარ... მართლა შენ ხარ.
— ჰო, ბებო, მე ვარ.
ქალს თვალები ცრემლით აევსო.
— გაიზარდე...
— თორმეტი წელი გავიდა, ელენე ბებო.
— მაგას არ გეკითხები, შვილო...
დემეტრე გაჩუმდა. ელენემ ისევ შეხედა, თითქოს თითოეულ ნაოჭს სწავლობსო.
— დედაშენს დაემსგავსე.
ეს იყო პირველი რამ, რამაც დემეტრეს სახიდან ღიმილი მთლიანად მოაშორა. ელენემ მაშინვე იგრძნო და გულში ჩაიკრა.
დემეტრე რამდენიმე წამს გაშეშებული იდგა, მერე კი ხელები მოხვია მოხუცს. ელენეს ისევ ისეთი სუნი ჰქონდა — საპნის, თბილი რძისა და იმ სახლის, სადაც ბავშვობაში ათასჯერ მაინც იყო ნამყოფი.
— სახლში საჭმელი გაქვს? — ჰკითხა ქალმა, როცა მოშორდა.
დემეტრემ ჩაიცინა.
— კი, რაღაცები...
—მოიცა, მოვალ კარი არ ჩაკეტო.
— რატომ?
— მთელი უბანი მოვა და სათითაოდ ხომ არ უნდა გაგვიღო?

დემეტრეს გულიანად გაეცინა. ელენემ თავი გადააქნია.
— იცინი მაინც...
— არ უნდა ვიცინოდე?
— არა, უბრალოდ... მიხარია.

მერე წავიდა, მაგრამ ნახევარი ქუჩა არ ჰქონდა გავლილი, რომ მეზობლის ღობეს მიადგა.
— თინიკო! თინიკო, გამოდი, ნახე ვინ დაბრუნდა!
დემეტრემ თვალები დახუჭა და გაიღიმა.
— დაიწყო...

ათი წუთის შემდეგ ბარათელების ეზოში ოთხი ქალი იდგა. ოცი წუთის შემდეგ — შვიდი. ნახევარ საათში კი დემეტრემ საერთოდ დაკარგა კონტროლი საკუთარ კარსა და სამზარეულოზე.

— შემოდი, შვილო, აი, ეს ცხელი ხაჭაპური დაიდე.
— ჩაი დალიე, გაცივდები.
— ეს ნიგოზი ჩემი ეზოსია, აიღე.
— რა გამხდარი ხარ, თბილისში საჭმელს არ გჭმევდნენ?
— არა, გოგო, ადრე იყო მსუქანი, ბავშვობაში, არ გვახსოვს?
— თბილისმა გააფუჭა...
— ცოლი არ მოგიყვანია?
— შვილები ხომ არ გყავს?
— დედაშენი რომ ცოცხალი იყოს...
ამ უკანასკნელ ფრაზაზე სამზარეულოში უეცარი, მძიმე სიჩუმე ჩამოვარდა. დემეტრემ ჭიქა ხელით დაიკავა.
ერთ-ერთმა მეზობელმა გვერდით მდგომს ხელი ჰკრა:
— კარგი, ეგ აღარ უნდა გეკითხა!
—წამომცდა უნებურად, რა ვქნა!
დემეტრემ პირველად ამ საღამოს მართლა, მსუბუქად გაიცინა. ქალებსაც გაეცინათ და რამდენიმე წამით სახლი აღარ იყო მიტოვებული. ის ისევ ისეთი გახდა, როგორიც ოდესღაც — ხმაურიანი, თბილი, ზედმეტად სავსე ადამიანებითა და ზრუნვით.
***
ლუკა მეორე დღეს დილით ადრე მიადგა ბარათელების სახლს. ანი არ წამოყოლია, თქვა, საავადმყოფოში მორიგეობა მაქვსო, თუმცა ლუკამ იცოდა, რომ ანი უბრალოდ დროს აძლევდათ.
თომაც თან გაჰყვა.
ჭიშკართან გაჩერდნენ. ლუკამ ხელი საკეტისკენ წაიღო.
ჭიშკარში შევიდნენ.
ამ დროს სახლის კარი გაიღო. დემეტრე იდგა. თმა აჩეჩილი ჰქონდა, ხელში ყავის ჭიქა ეჭირა.
სამივემ ერთმანეთს შეხედა. წამები გაიწელა. თომამ პირველმა გაიღიმა.
— ყავა ჩვენთვისაც გაქვს?
დემეტრესაც გაეღიმა. ტუჩის კუთხეში ის ძველი, ნაცნობი ნიშნისმოგება გამოერია.
— შემოდით.
თომა პირველი შევიდა. ლუკა ადგილზე დარჩა. დემეტრემ მას შეხედა.
-შენ არ შემოხვალ?
- ჯერ არა..
სიჩუმე ჩამოვარდა. ლუკამ სახლის ფასადს გახედა, სადაც ბათქაში ჩამოშლილიყო.
— მართლა დაბრუნდი?
— ჰო.
— რამდენი ხნით?
დემეტრემ პასუხამდე ცოტა ხნით დაიცადა.
— არ ვიცი.
ლუკამ თავი დაუქნია.
— პასუხები მაინც უცვლელი დაგრჩა.

დემეტრეს გაეღიმა.
— შენც.
ლუკამ პირდაპირ თვალებში შეხედა.
— მე რა?
— ისევ ბრაზიანი ხარ.
—მაქვს მაგის მიზეზი, დემეტრე.
ღიმილი ორივეს სახიდან გაქრა. ჰაერში იმ ძველი ღამის აჩრდილი ჩამოწვა.

თომა უკვე სახლის სიღრმიდან ყვიროდა:
— ყავა მართლა არ გაქვს, ბიჭო, თუ მიმალავ?!
ლუკამ თვალები დახუჭა და ამოოხრა.
— ეს საერთოდ რატომ წამოვიყვანე?
დემეტრეს გაეცინა.
— არ ვიცი.
ლუკა ბოლოს მაინც შევიდა სახლში. კარი მათ უკან დაიხურა.
გარეთ ისევ ნისლი იდგა.
პირველად თორმეტი წლის შემდეგ, ამ ადამიანების ცხოვრება ისევ ერთ ქალაქში, ერთ ჭერქვეშ აღმოჩნდა.

ჯერ არაფერი იცოდნენ. არც დემეტრემ იცოდა, რატომ დაბრუნდა ბოლომდე — სინანულის გამოსასყიდად თუ საკუთარი თავის დასასჯელად. არც ლუკამ იცოდა, შეძლებდა თუ არა ძველი წყენის გადაყლაპვას. არც ანიმ იცოდა, რამდენად ღრმად ჰქონდათ მათ ყველას დარჩენილი ის ღამე. არც თომამ.

მაგრამ ქალაქმა იცოდა.

ქალაქებს ადამიანებზე უკეთ ახსოვთ. ჭიათურას კი — განსაკუთრებით. იმიტომ, რომ აქ წარსული მიწაში არ იმარხებოდა; ის ყოველდღე ისევ ზედაპირზე ამოდიოდა. საბაგიროს ჭრიალში, ძველი სახლების გაბზარულ მინებში, მაღაროელების ტანსაცმელზე დარჩენილ შავ მტვერში... და იმ ადამიანების თვალებში, რომლებიც თორმეტი წლის შემდეგაც კი, როცა ვინმე ბარათელების სახლს ახსენებდა, ერთი წამით ჩუმდებოდნენ.

იმ ღამეს კი დემეტრემ მთელი სახლი გაანათა.
ფანჯრებიდან ყვითელი სინათლე ხეობაზე გადმოიღვარა. შორიდან რომ შეგეხედა, ვერ იტყოდი, რომ ეს სახლი თორმეტი წელი ცარიელი იყო. ვერ იტყოდი, რომ აქ ერთ დროს კაცი ცხოვრობდა, რომელიც მაღაროდან აღარ დაბრუნებულა. ვერ იტყოდი, რომ მის შვილს თორმეტი წელი დასჭირდა იმისთვის, რომ ამ კარის სახელურს ისევ შეხებოდა.
უბრალოდ დაინახავდი სინათლეს. და შეიძლება ეფიქრა კაცს, რომ სახლში სიმშვიდე სუფევს.
სინამდვილეში კი, იმ ღამეს, პირველად დიდი ხნის შემდეგ, დემეტრემ საკუთარ თავს უფლება მისცა ეფიქრა, რომ იქნებ მართლა დაბრუნდა შინ.
თუმცა სადღაც, ძალიან ღრმად, უკვე იცოდა:
ადამიანი ასეთ ქალაქში მხოლოდ დასაბრუნებლად არ ჩამოდის. განსაკუთრებით მაშინ, როცა წარსული ჯერ კიდევ იქვე, ქუჩის კუთხეში ელოდება.
და განსაკუთრებით მაშინ, როცა ის წარსული თორმეტი წლის წინ მიწის ქვეშ დარჩა.
ნისლმა სახლი ნელ-ნელა ისევ დაფარა, მაგრამ ფანჯრებიდან გამომავალი შუქი მაინც ბჟუტავდა — როგორც პატარა, ჩუმი დაპირება იმისა, რომ ამჯერად არავინ გაქრებოდა უხმოდ.


თავი II


ძველი ჭრილობები
ჭიათურაში ამბები დიდხანს არ რჩებობა დაუმალავი. ბარათელების ჭიშკრის გაღებისა და დემეტრეს დაბრუნების ამბავი მალევე უკვე მთელმა ქალაქმა იცოდა, თუმცა ქალაქში ამის გასაგებად დიდი ამბის ატეხვა არ იყო საჭირო. საკმარისი იყო ეზოში ერთი ქალი გამოსულიყო, მეზობლისთვის ორი სიტყვა ეთქვა და საღამოსთვის ამბავს უკვე თავისი ფორმა ჰქონდა მიღებული.
ზოგს სჯეროდა, რომ დემეტრე მამის სახლს გაყიდდა და წავიდოდა.
ზოგიც უბრალოდ ამბობდა, რომ თორმეტი წლის შემდეგ ადამიანს საკუთარი სახლის ნახვა მოუნდა და ამაში არაფერი იყო გასაკვირი.
ყველაზე ხშირად კი ერთსა და იმავე წინადადებას იმეორებდნენ:
— დაბრუნდა.
საბაგიროს ძველ, ჟანგიან სადგურთან დილით ორი მოხუცი ქალი იდგა. ნისლი მათ კალთებსა და თავსაფრებს ეკრობოდა.

— ნამდვილად დაბრუნდა? — იკითხა ერთმა და თბილ, შალის შარფში ცხვირი უფრო ღრმად ჩარგო.
—დაბრუნდა, დაბრუნდა, ბარათელების თვალები აქვს, იმ საცოდავი გიორგის...
— მე გამხდარი, თავდახრილი ბიჭი მახსოვს, — ჩაილაპარაკა მეორემ და ხეობისკენ გადააფურთხა.
— თორმეტი წლის წინანდელი ბავშვი როგორ გემახსოვრება სხვაგვარად?
— მაშინაც მაღალი იყო, მხრებში გამართული.
— ახლა კაცია. მძიმე ნაბიჯი აქვსო, ჩემმა რძალმა.
ორივე ცოტა ხნით ჩუმად იდგა. ქვემოთ, ასფალტზე, მტვრიანმა ავტობუსმა ჩაიარა, რომლის ძრავაც ისე ოხრავდა, თითქოს აღმართის ავლა ეზარებოდა.
ერთ-ერთმა ჩუმად, თითქმის შიშით გადახედა ხეობას.
— თუ შურისძიება უნდა, აქ ცუდ დროს ჩამოსულა. ჭიათურაში ვინც შურს ეძებდა, ბოლოს თვითონვე ჩაჰყვა მიწას.
***
ანი კობახიძესს იმ დილით საავადმყოფოში წასვლა არ უნდოდა. არა იმიტომ, რომ თავისი საქმე არ უყვარდა — პირიქით, თეთრი ხალათი ერთადერთი რამ იყო, რაც ამ ქალაქის მძიმე ატმოსფეროსგან იცავდა. უბრალოდ, ბოლო ორი დღეა, სადაც არ უნდა მისულიყო, ყველგან დემეტრეს სახელი ესმოდა.
როცა მორიგეობა დაასრულა, ანიმ პირდაპირ ბარათელების სახლისკენ აიღო გეზი.
ქუჩა აღმართს მიჰყვებოდა. კართან რომ მივიდა, რამდენიმე წამით შეყოვნდა, თითები პალტოს ჯიბეში ჩაიყო და ღრმად ამოისუნთქა. მერე ხის მძიმე კარზე დააკაკუნა.
შიგნიდან იატაკის ჭრიალი და ნელი ნაბიჯების ხმა გაისმა. კარი გაიღო. დემეტრეს შავი მაისური ეცვა, თმა ოდნავ აჩეჩილი ჰქონდა.
— ანი? — იკითხა მან და კარის ჩარჩოს მიეყრდნო.
ანიმ წარბი ასწია.
— შემოვიდე, თუ ზღურბლზე უნდა მალოდინო?
— უკვე აქ ხარ.
— ჰოდა, რატომ მალოდინებ?

დემეტრემ კარი უფრო ფართოდ გააღო.
— შემოდი.

ანი სახლში შევიდა. პირველი, რაც იგრძნო, ოთახში გამეფებული სიცივე იყო. მეორე — ძველი მტვრისა და გაუნათებელი სივრცის მძიმე სუნი. მესამე კი — უცნაური, თითქმის გაყინული სიჩუმე.

— გათბობა არ გაქვს? — ჰკითხა ანიმ და ხელები ერთმანეთს გაუსვა.
— მაქვს.
— ჩართულია?
— არა.
ანი მისკენ შემოტრიალდა, მზერაში საყვედური ერია.
— დემე...
— რა?
— შენ მართლა არ იცვლები. სიცივეში ჯდომა სიამოვნებას განიჭებს თუ საკუთარ თავს სჯი?

დემეტრემ პასუხის ნაცვლად თვალი აარიდა. ანიმ პალტო გაიხადა და სკამის ზურგზე გადაკიდა.
— ჩაი მაინც გაქვს?
— მგონი.
— „მგონი“ რას ნიშნავს? — ჩაიცინა ანიმ და სამზარეულოსკენ გაემართა.

კარადები თანმიმდევრობით გახსნა. პირველი თარო სრულიად ცარიელი იყო. მეორეზე მხოლოდ ერთი ნახევრად დაცლილი შაქრის პაკეტი იდო. მესამეზე — ორი გაბზარული ჭიქა.

— ჩაი სად არის?
— მაცივართან, დაბალ თაროზე, — გამოსძახა დემეტრემ.

ანი შეჩერდა და გაოგნებული შემოტრიალდა.
— ჩაი... მაცივართან რატომ დევს?
— არ ვიცი, ანი, გუშინ რომ შემოვიტანე, კარადები მტვრიანი იყო და იქვე დავდე. მაშინ კარგი იდეა მეგონა.
ანიმ სიცილი ვერ შეიკავა. იმ სევდიან, მიტოვებულ სამზარეულოში ეს სიცილი გაზაფხულის პირველი სხივივით გაჟღერდა.
— ხანდახან მენატრებოდა შენი ეს აბსურდული ლოგიკა.
ჩაი იპოვა, ძველ ჩაიდანში წყალი ჩაასხა და გაზქურაზე დადგა. დემეტრე კარის ჩარჩოს მიყრდნობოდა, ხელები მკერდზე გადაეჯვარედინებინა და ანიზე დაკვირვებას აგრძელებდა.
— როგორ ხარ, ანი? — ჰკითხა დაბალი, რბილი ხმით.
— ნორმალურად, დაღლილად.
— ეგ უფრო დამაჯერებელია.
დემეტრემ ტუჩის კუთხეში ჩაიღიმა. ანი მაგიდასთან დაჯდა, თითებს ხის ნაკაწრებზე უსვამდა. რამდენიმე წუთს ორივე უბრალოდ ელოდებოდა წყლის ადუღებას.
— ლუკა არ წამოვიდა? — ჰკითხა დემეტრემ. ხმაში ფარული დაძაბულობა შეეპარა.
— არა.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თუ წამოვიდოდა, პირველივე ხუთ წუთში იჩხუბებდით.
— მხოლოდ ხუთში?
— პირველსავე წამს, — შეასწორა ანიმ.

დემეტრეს ჩუმად გაეცინა.
— ისევ ისე ბრაზობს..
ანი ჩაიდანს უყურებდა, საიდანაც უკვე ორთქლი ამოდიოდა.
— ახლა უფრო მეტად, დემე. იმიტომ, რომ მაშინ ბავშვი იყო და ბრაზს გარეთ ყრიდა. ახლა კაცია და იმ ბრაზს შიგნით ინახავს, სანამ არ მოაწვება.

დემეტრემ თავი დახარა.
— გასაგებია.
— რა არის გასაგები? არაფერი არ არის კარგი ამაში, — ანი წამოხტა, ჩაი ჭიქებში დაასხა და ერთი დემეტრეს წინ დადგა.
— შაქარი?
— არ მინდა.
— ისევ უშაქროდ სვამ?
— ისევ.
— ბავშვობაშიც ასე სვამდი.
— ბავშვობაში საერთოდ არ ვსვამდი ჩაის, ანი, არ გახსოვს?
— აბა, რას ვსვამდით იმ ცხელ ზაფხულს, ეზოში რომ ვიჯექით?
— შენ ლიმონათს სვამდი, მე — ცივ წყალს.
— იმიტომ, რომ უცნაური, ჩაკეტილი ბავშვი იყავი.
— შენ კი მაძალებდი, ლიმონათი გამესინჯა!
— იმიტომ, რომ მარტო წყლის სმა ასეთ ხვატში არ შეიძლებოდა!
— რატომ?
— იმიტომ! — ანიმ წარბები შეჭმუხნა, მაგრამ თვალები უცინოდა.
დემეტრეს გულიანად გაეცინა.
— ძალიან დამაჯერებელი არგუმენტია, ექიმო.
საუბარი ნელ-ნელა აეწყო. არა იმიტომ, რომ სათქმელი ცოტა ჰქონდათ — პირიქით, ათწლეულის სიჩუმე იდგა მათ შორის, მაგრამ ზოგიერთი ჭრილობა მხოლოდ მაშინ იწყებს შეხორცებას, როცა მასზე ხმამაღლა ლაპარაკს გაბედავ.

— სამსახური როგორია? — ჰკითხა დემეტრემ.
— ისევ იგივე. ნესტი, გაციებული ხალხი, მოტეხილობები... ჭიათურა არ იცვლება.
— ხალხიც იგივეა?
— ხალხი გაიზარდა, ზოგი წავიდა, ზოგი — მიწას მიჰბარა ამ ქალაქმა.
— ეგეც იგივე ყოფილა...

ანი ჩუმად გაეღიმა.
— შენ როგორ მოგწონს შენი ძველი სახლი?
დემეტრემ ოთახს გადახედა. ჭერზე ნესტისგან საღებავი აყრილიყო.
— არ ვიცი.
— სამი დღეა, აქ ხარ.
— სამი დღეც ბევრი აღმოჩნდა გასახსენებლად.
— ისევ წასვლას აპირებ?

დემეტრემ პასუხი არ გასცა. თვალი ფანჯრისკენ გააპარა. ანიმაც არ დააძალა. იცოდა, დემეტრესთვის ძალდატანება იგივე იყო, რაც წყალზე ცივი ყინულის დასმა.
ფანჯრის მიღმა, ეზოს კუთხეში, ძველი, ნახევრად გამხმარი ვაშლის ხე იდგა.
— გახსოვს, მაგ ხიდან რომ გადავვარდით? — ჰკითხა ანიმ მორცხვი ღიმილით.
— მე გადავვარდი, ანი, შენ არა.
— მე გიჭერდი!
— შენ ხელი გაგიშვი და დამაგდე.
— თოკი მოგქონდა და ცუდად იყო მიბმული!
— შენ მიაბი ეგ თოკი, — შეახსენა დემეტრემ და თვალები მოჭუტა.
— თორმეტი წლის წინ იყო, დემე, აუცილებელია ყველაფერი ასე სიტყვასიტყვით გახსოვდეს?
— მე ყველაფერი მახსოვს, ანი. აბსოლუტურად ყველაფერი.

ამჯერად დემეტრემ ეს ფრაზა ისეთი სიმძიმით თქვა, რომ ანიმ ღიმილი მყისიერად დაკარგა. ოთახში ისევ ჩამოწვა სიჩუმე — არა მტრული, არამედ ისეთი, როგორიც ორ ძველ მეგობარს შორის დგება, როცა ორივემ იცის, რომ მთავარი სათქმელი ჯერ კიდევ წინ აქვთ.

— ლუკა... მართლა ძალიან შეიცვლილია — ჩურჩულით ჰკითხა დემეტრემ.
ანი ჭიქას ორივე ხელით შემოეხვია, თითქოს სითბოს ეძებდა.
— ჰო. ხისტი გახდა. ზეთისა და რკინის სუნი ასდის ყოველდღე. მუშაობს, თითქოს საკუთარ თავს სჯისო.
— ჩემ გამო? — იკითხა დემეტრემ და თვალები დახარა.
— მარტო შენ გამო არა...
— აბა?
ანიმ პირდაპირ თვალებში ჩახედა.
— შენ რომ წახვედი... იმ ღამის შემდეგ... მას მხოლოდ ბრაზი დარჩა. მერე იმ ბრაზმა სხვა რაღაცებიც მოიყოლა — უნდობლობა, სიმარტოვე, შიში. მამამისზე ლაპარაკს ვერ იტანს. იმ ღამეზე ხომ საერთოდ. ზოგჯერ ისეთი შთაბეჭდილება მაქვს, რომ ვინმემ კიდევ ერთხელ რომ ჰკითხოს, რა მოხდა შახტაშიო, პირდაპირ სახეში ჩაარტყამს.
დემეტრეს ტუჩის კუთხე ოდნავ აეწია.
— ეგ მაინც არ შეცვლილა. ისევ ისეთი ფეთქებადია.
ანისაც გაეცინა.
— არა, მაგაში ნამდვილად არ შეცვლილა.
ორივემ ცოტა ხნით ისუნთქა ამ მოგონებით. მერე ანი წამოდგა, ჩაის ჭიქები ნიჟარაში ჩადო და კარადას მიუბრუნდა.
— საჭმელი გაქვს?
— კი, — უპასუხა დემეტრემ და ოთახის სიღრმიდან შემოხედა.
ანი არ დაძრულა.
— რა გაქვს?
— პური.
— კიდევ?
— წყალი.
— მშვენიერი მენიუა.
— ყავაც მაქვს.
— ყავა საჭმელი არ არის, დემეტრე!
ანი მაცივარს მიადგა და გახსნა. შიგნით სრული სიცარიელე მეფობდა: ნახევარი ბოთლი წყალი, ორი კვერცხი და გაურკვეველი ქილა, რომელსაც ვადა ალბათ წინა ათწლეულში გაუვიდა.
— არ დაიწყო, ანი, — გაისმა დემეტრეს ხმა ზურგს უკან.
— არაფერს ვამბობ.
— ისეთი სახე გაქვს, რომ უკვე მლანძღავ.
— ხვალ საჭმელს მოგიტან. ნორმალურს.
— არ არის საჭირო, ანი, თავს მივხედავ.
— არ გეკითხები.
— ანი...
— დემე!
— მართლა არ არის საჭირო.
— ვიცი. მაინც მოგიტან.
მაცივრის კარი დახურა. დემეტრემ თავი გააქნია.
— არაფერი შეცვლილა... შენ ისევ ისეთი ჯიუტი ხარ.
ანი კართან გაჩერდა, პალტო მოიცვა და გაუღიმა:
— ბევრი რამ შეიცვალა, დემე. უბრალოდ, ზოგიერთი რამ — საბედნიეროდ — არა.

როცა ანი ეზოდან ქუჩაში გამოვიდა, ჭიშკართან ორი მეზობელი ქალი იდგა. ორივემ მყისიერად შეწყვიტა ლაპარაკი და ანიზე გადაიტანა ყურადღება.

— მანდ იყავი, შვილო? — ჰკითხა ერთმა.
— სად, თინიკო დეიდა?
— ბარათელებთან.
— ვიყავი.
— მარტო? — თვალები მოჭუტა მეორემ.

ანიმ მშვიდად შეხედა მათ.
— არა, დემეტრეც იქ იყო.
პირველ ქალს ჩაეცინა.
— რა ენა გაქვს, გოგო!
— თქვენ მკითხეთ და გიპასუხეთ.
— რას აკეთებს ის ბიჭი?
— ცხოვრობს.
— მართლა რჩება თუ წავა ისევ?
— არ ვიცი.
— ამირეჯიბებს თუ შეხვდა?

ანი ცოტა ხნით ჩუმად იყო. ქუჩაში ნისლი უფრო დამძიმებულიყო.
— მე იქ ჩაის დასალევად ვიყავი.
— ჩაი მაინც თუ ჰქონდა კარგი?
ანიმ გაიცინა.
— საშინელი. ცივი და უშაქრო.
— აი, ხომ ვამბობდი, მაგ ოჯახში არაფერი გამოვაო, — გადაურჩურჩულეს ქალებმა ერთმანეთს.
ანი გზას გაუყვა. რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ უკან მოესმა:
— ხვალ ისევ მოდიხარ?
ანი არც შემობრუნებულა, ისე ასწია ხელი:
— საჭმელი მიმაქვს!
— ვიცოდი! — დაედევნა ქალის კმაყოფილი ხმა.
****
საღამოს, როცა დაბნელდა, დემეტრე მეორე სართულის ფანჯარასთან იდგა.

ქუჩაში ძრავის დაბალი ხმა გაისმა. მუქი ფერის, ახალი ჯიპი ნელა მოუყვებოდა აღმართს. მანქანას სიჩქარე არ შეუმცირებია, ბარათელების სახლთან თითქმის არ შეჩერებულა, მაგრამ დემეტრემ მაინც იცნო უკანა სავარძელში მომჯდარი კაცი.
მიხეილ ამირეჯიბი.
მისი სახე მხოლოდ რამდენიმე წამით გამოჩნდა დაბურული მინის მიღმა: თეთრი, საგულდაგულოდ გადავარცხნილი თმა, ძვირფასი მუქი პალტო, შავი ხელთმანებიანი ხელები მშვიდად დაწყობილი მუხლებზე.
მანქანა გაქრა. დემეტრე უძრავად დარჩა.

***
თორმეტი წლის წინ მიხეილ ამირეჯიბი ქალაქის კულტურის სახლის დიდ დარბაზში იდგა. თეთრი, გაუთოებული პერანგი ეცვა. დემეტრეს ეს საოცრად მკაფიოდ ახსოვდა — თითქოს გუშინ ყოფილიყოს. იმ დღეს დარბაზში ყველა სკამი დაკავებული იყო. ზოგი კაცი ფეხზე იდგა კედლებთან, ქალებს შავები ეცვათ. ზოგიერთ მუშას ჯერ კიდევ მაღაროს შავი მტვრით მოსვრილი ტანსაცმელი ეცვა.

დემეტრე დარბაზის ყველაზე ბნელ კუთხეში იდგა. მამამისი იქ აღარ იყო. არავინ იცოდა ზუსტად, სად იყო — მხოლოდ ის იცოდნენ, რომ ოთხას მეტრ სიღრმეში, მაღაროს ჩამოშლილი ქანების ქვეშ დარჩა.
მიხეილი სცენაზე ავიდა. არ უყვირია. არც თვალები დაუხრია. უბრალოდ იდგა და ისეთი ცივი, მშვიდი ხმით ლაპარაკობდა, რომელიც დემეტრეს დღემდე ყურებში ექოების სახით ესმოდა:
„მომხდარი იყო გაუთვალისწინებელი ტექნიკური შემთხვევა... ფორს-მაჟორი.“
ფორს-მაჟორი. ეს სიტყვა მერე ყველგან ეწერა — გაზეთებში, ოფიციალურ ოქმებში, კომპენსაციის ქაღალდებზე. იმ ფულზე, რომელიც ობლად დარჩენილ ოჯახებს მიუგდეს, თითქოს ადამიანის სიცოცხლე რომელიმე ბუღალტრულ უწყისში რიცხვად იწერებოდა.

ფორს-მაჟორი — როგორც სტიქია. როგორც მიწისძვრა. რაღაც, რისთვისაც პასუხისმგებელი არავინ იყო. არც შახტის მფლობელი, არც უსაფრთხოების ტექნიკა, არც ის კაცი, რომელმაც მუშები სიღრმეში ჩაუშვა.
***
დემეტრე ფანჯარას მოშორდა. მიხეილის მანქანის კვალიც კი აღარ ჩანდა, მაგრამ მისი გამოჩენა საკმარისი გახდა. ძველი, მიძინებული შეგრძნება ხელახლა აენთო ძვლებში. არა უბრალოდ ბრაზი — ბრაზი მარტივი იყო, ის მალე იწვოდა. ეს იყო რაღაც უფრო მძიმე, უფრო ბნელი, რასაც სახელი არ ერქვა.
საღამოს ათი საათი იყო, როცა დემეტრემ ბოლოს და ბოლოს გაბედა და მამის კარადა გახსნა.
ხის მძიმე კარი გაჭირვებით დაიძრა, ანჯამებმა დაიკვნესეს. მტვერი ჰაერში აირია. შიგნით რამდენიმე ძველი, გაუთოებული პერანგი ეკიდა. ქვედა თაროზე მამამისის სამუშაო, დაკოჟრილი ფეხსაცმელი იდგა.
დემეტრემ ხელი გადაუსვა ტყავს. მერე კარადის ყველაზე შორეულ კუთხეში პატარა ხის სკივრი დაინახა. რკინის კუთხეები ჟანგით ჰქონდა დაფარული. გასაღები ზედვე ეჭედებოდა — მამამისს ის არასდროს დაუკეტავს.
დემეტრემ სკივრი იატაკზე ჩამოდო. დიდხანს უყურებდა, სანამ სახურავს ახდიდა.
ზემოდან სამუშაო ქურთუკი იდო — მძიმე, შავი ქსოვილის. დემეტრემ ორივე ხელებით აიღო და სახესთან მიიტანა. მამამისის სუნი თითქმის აღარ დარჩენოდა, მაგრამ მაინც იცნო: მაღაროს, ნესტის, სველი რკინისა და ზეთის სუნი.
ქურთუკის ქვეშ გეოლოგიური რუკები ეწყო — რამდენიმე ძველი, გაყვითლებული ფურცელი, ფანქრით გაკეთებული ნიშნებით, რიცხვებითა და გვირაბების სქემებით.
დემეტრემ ერთი რუკა გაშალა. №4 საბადო.
ხაზები ერთმანეთში იკვეთებოდა, სიღრმეების აღნიშნვნებით. ერთი კონკრეტული მონაკვეთი წითელი ფანქრით რამდენჯერმე იყო მძიმედ შემოხაზული. დემეტრემ თითი ნელა გადაატარა იმ წითელ ხაზს.
სკივრის ფსკერზე პატარა, შავი ტყავის რვეული იპოვა. ყდა გაცვეთილი ჰქონდა, კუთხეები — მოცვლილი. პირველ გვერდზე მამის მკაფიო, ოდნავ მარჯვნივ გადახრილი ხელწერა ეწერა.
თარიღები. სამუშაო ჩანაწერები. მოკლე, მშრალი ფრაზები.

დემეტრე იატაკზე დაჯდა, რვეული მუხლებზე დაიდო. პირველი გვერდები ჩვეულებრივ ტექნიკურ მონაცემებს შეიცავდა: გაზომვები, შახტაში ჩასული მუშების სია, სამუშაო საათები. ერთ გვერდზე ყავის ძველი ლაქა ეტყობოდა.
დემეტრე ნელა ფურცლავდა, სანამ ბოლო ჩანაწერამდე არ მივიდა.
თარიღს დახედა: 2014 წლის 23 ნოემბერი: კატასტროფამდე ერთი დღით ადრე.
იმაზე დიდხანს უყურებდა ამ თარიღს, ვიდრე საჭირო იყო. შემდეგ წაიკითხა. ერთხელ. მეორედ. მესამედ.
ჩანაწერი სულ რამდენიმე სიტყვას შეიცავდა. ერთადერთ წინადადებას:
„მე-4 უბანში გაზის დონე ზღვარს გადასცდა, მაგრამ მიხეილმა მუშაობის შეჩერებაზე უარი თქვა — გეგმა ჩამორჩებაო. ღმერთმა ნუ ქნას, რომ...“
დემეტრემ რვეული მკვეთრად დახურა.
რამდენიმე წამს ასე იჯდა, სიბნელეში. გული უცემდა, თითქოს ისიც იმ შახტაში ყოფილიყო გამოკეტილი. მერე ისევ გახსნა. იმავე წინადადებას დაუბრუნდა. სიტყვები თითქოს თვალებს უწვავდნენ.
ფანჯრიდან ქარის ხმა შემოდიოდა. საბაგიროს სადღაც შორს ისევ ესმოდა რკინის ზუზუნი.
დემეტრემ ხელისგული რვეულზე დაადო და თვალები დახუჭა. და მაშინ, თორმეტი წლის შემდეგ პირველად, რაღაც ძალიან კონკრეტული გაახსენდა.
არა მთელი ის საშინელი ღამე. არა შახტის ჩამონგრევის ხმაური. არა მამის მოტირალი დედა.
მხოლოდ ერთი პატარა დეტალი: იმ ღამეს, კულტურის სახლის ეზოში, სიბნელეში მდგარი კაცის ხმა, რომელიც ვიღაცას ტელეფონით ეუბნებოდა: „ყველაფერი ისე ჩაწერეთ, როგორც შევთანხმდით. ფორს-მაჟორი.“

დემეტრემ თვალები გაახილა. რვეულში ჩაწერილ წინადადებას კიდევ ერთხელ დახედა — ამჯერად სრულიად სხვანაირად. თითქოს სიტყვები, რომლებიც წლების განმაბლობაში უბრალო, უიმედო ჩანაწერი ეგონა, უეცრად საბრალდებო დასკვნად ქცეულიყო.

მან რვეული ნელა დაკეცა. მაგრამ სკივრში აღარ ჩაუდია. საწოლთან, პატარა ტუმბოზე დადო.
იმ ღამეს დემეტრეს პირველად არ ეძინა.
და არც ქალაქს ეძინა მშვიდად. რადგან ჭიათურაში ზოგიერთი ამბავი მხოლოდ მაშინ იწყებდა ხელახლა სიცოცხლეს, როცა ადამიანები ფიქრობდნენ, რომ ის წარსულის მტვერმა საბოლოოდ დაფარა.

თავი III


ოქროს გალია
ლილე ამირეჯიბს ხეობის ხატვა უყვარდა.
იმიტომ არა, რომ ლამაზი იყო. პირიქით. ჭიათურის ხეობა ლამაზი მაშინაც იყო, როცა ყველაზე მახინჯად გამოიყურებოდა — როცა წვიმის შემდეგ კლდეებიდან შავი წყალი ჩამოდიოდა, ძველი საბაგიროს ბოძებზე ჟანგი სქელდებოდა და ნისლი ისე ეშვებოდა მთებს შორის, თითქოს ქალაქისთვის რაღაცის დამალვა უნდოდა.
ლილე სწორედ ასეთ დღეებს ხატავდა. მზიან ამინდში ფანჯარასთან იდგა და ხეობას უყურებდა, მაგრამ ტილოზე მზეს იშვიათად ტოვებდა. მას ნისლი უფრო აინტერესებდა. წვიმა. ცარიელი საბაგირო. მიტოვებული გვირაბის შესასვლელი, რომელსაც ქალაქის შავი სუნთქვა ჯერ კიდევ შემორჩენოდა.
ერთხელ ბავშვმა, რომელსაც კულტურის ცენტრში ხატვას ასწავლიდა, პალიტრაზე საღებავის მოსმისას ჰკითხა:
— თქვენ სულ რატომ ხატავთ ცუდ ამინდს, ლილე მას?
ლილეს გაეღიმა და ფუნჯის წვერი ოდნავ დაასველა.
— ცუდი ამინდია?
ბავშვმა ფანჯარაში გაიხედა, სადაც ჭვარტლიანი შუშის მიღმა მძიმე, რუხი ღრუბლები ეკიდა.
— აბა რა არის? მზე ხომ არ ანათებს.
— უბრალოდ ამინდია. ნისლს თავისი სითბო აქვს, თუ სწორად შეხედავ.
— მაშინ რატომ არის ყველა თქვენი სურათი ასეთი მოწყენილი?
ლილემ ფუნჯი წყლის ჭიქაში ჩადო. წყალმა მყისიერად იცვალა ფერი — მუქი, თითქმის მელნისფერი გახდა. პასუხი იცოდა, მაგრამ ბავშვისთვის თქმა არ უნდოდა.
— იმიტომ, რომ ჯერ კიდევ ვერ ვისწავლე მზის ხატვა.
ბავშვს გაეცინა, ლოყაზე ყვითელი აკვარელი ჰქონდა წასმული.
— მე გასწავლით.
— კარგი.
— ოღონდ ფულს არ გადაგახდევინებთ.
ლილემ პირველად იმ დღეს მართლა გაიცინა — სუფთა, თბილი სიცილით, რომელიც მის თვალებში პატარა სხივებად აკინძა.
— დიდი მადლობა, შევთანხმდით.

ბავშვი ისევ ტილოს მიუბრუნდა. ლილემ კი ფუნჯი ხელში დაიჭირა და ცოტა ხანს უყურებდა. მერე ხეობის ზემოთ ჩამოწოლილ ნისლს ტილოზე კიდევ ერთი, უფრო სქელი ფენა დაამატა.
კულტურის ცენტრი ქალაქის ძველ ნაწილში მდებარეობდა. შენობა პატარა იყო, მაღალჭერიანი, საიდანაც ნესტის სუნი არასდროს გადიოდა და ზამთარში თითქმის ყოველთვის ციოდა. დიდი ხნის წინ იქ სხვადასხვა წრე არსებობდა — მუსიკა, ხატვა, ხელსაქმე. ახლა მხოლოდ რამდენიმე ოთახიღა იყო დარჩენილი.
ლილე იქ კვირაში ხუთ დღეს მუშაობდა. ოფიციალურად მხატვარი-ინსტრუქტორი იყო. არაოფიციალურად — ყველაფერს აკეთებდა. ბავშვებისთვის ფუნჯებსა და საღებავებს ყიდულობდა, ძველ სკამებს არემონტებდა, დედებს უხსნიდა, რომ ბავშვს ნახატის გაფუჭებისთვის არ უნდა ეჩხუბონ, და ხანდახან საღამოობით ოთახს თვითონვე ასუფთავებდა.
მისი ყველაზე დიდი სურვილი იყო, ერთი პატარა, უფასო სივრცე მაინც გაეკეთებინა, სადაც უბნის ბავშვები მოსვლასა და ხატვას ყოველგვარი გადასახადის გარეშე შეძლებდნენ. მაგრამ ფული არ იყო. ფული კი ყველაფერს სჭირდებოდა — ტილოებს, საღებავებს, გათბობას.
ამიტომ თანხის უდიდესი ნაწილი მამამისის, მიხეილ ამირეჯიბისგან, მოდიოდა.

ყოველ ჯერზე, როცა ჩარიცხვა ხდებოდა, ლილეს უცნაური, ყრუ უხერხულობა ეუფლებოდა. ფულს იღებდა, ბავშვებს ხატვის საშუალებას აძლევდა, მაგრამ ყველამ იცოდა თუ საიდან მოდიოდა ეს თანხა .
ზოგჯერ მისთვის ეს იმდენად აბსურდული იყო, რომ საკუთარ თავზე ეცინებოდა. მამამისი ერთ მხარეს იდგა — ქალაქის ყველაზე დიდი საწარმოებით, მაღაროებითა და იმ მძიმე ჩრდილით, რომელიც ხეობას ედგა. ის კი მეორე მხარეს იდგა და იმავე ფულით ნაყიდ ფანქრებს პატარა ბავშვებს ურიგებდა.


ერთხელ, ოთახის დალაგებისას, ორმა დედამ იქვე, კართან გაიარა. ლილეს არ დაუნახავთ.
— ამირეჯიბის ქალიშვილი რომ არ იყოს, აბა ვინ მისცემდა ამდენ საშუალებას? — გადაურჩურჩულა ერთმა მეორეს. — მამამისი ქალაქს ხრავს და ეს აქ ანგელოზობანას თამაშობს...
ლილე არ შებრუნებულა. მხოლოდ იატაკის ჯოხს მოუჭირა თითები.

არც დირექტორის სიტყვები ავიწყდებოდა:
— მამაშენი რომ არ გვეხმარებოდეს, ლილე, ეს ცენტრი დიდი ხნის წინ დაიხურებოდა.
— ვიცი, — უპასუხა მაშინ ლილემ.
— ცუდად ნუ გაიგებ, უბრალოდ მადლიერი უნდა ვიყოთ.
— არ ვიგებ ცუდად.

მაგრამ ცუდად ესმოდა. რადგან ყოველდღე ხედავდა კედელზე გაკეთებულ პატარა, თეთრ დაფას: „ამირეჯიბების ფონდის მხარდაჭერით.“

მისი მთელი შემოქმედება, მისი პატარა თავშესაფარი და ეს სიყვარულით სავსე ოთახიც კი იმავე წყაროდან იკვებებოდა, რომლის ჩრდილიც ქალაქს აწვა. ლილეს უყვარდა მამა. ეს არ იყო შიშით გაჯერებული პატივისცემა; ეს იყო ნამდვილი, თბილი სიყვარული. მიხეილი იყო კაცი, რომელმაც ბავშვობაში პირველი პროფესიონალური საღებავების ყუთი აჩუქა, რომელიც ავადმყოფობისას მთელი ღამეები საწოლთან ეჯდა და ასწავლიდა, რომ ამირეჯიბის ქალიშვილი ყოველთვის ამაყად, წელში გამართული უნდა მდგარიყო.

როგორ უნდა შეეძულებინა კაცი, რომლის სითბოზეც იყო აგებული მისი მთელი ბავშვობა? მაგრამ ამავე დროს, ყოველ ჯერზე, როცა ხეობაში შავ ნისლს უყურებდა, გულში გაუცნობიერებელი კითხვა უღრღნიდა სულს: თუკი ეს სიკეთე იმ სხვების ტკივილის ფასად არსებობს, რამდენად უდანაშაულო ვარ მე?
იმ დილით ლილემ ხატვა ვერ შეძლო. ფუნჯი ხელში ეჭირა, მაგრამ ტილოსთვის არაფერი ჰქონდა სათქმელი. სამჯერ შეცვალა ფერი, სამჯერვე ტილოზე დატანილი საღებავი ნაჭრით გადაწმინდა.
ოთახში ბავშვების ხმაური ისმოდა — ჭეშმარიტი, ცოცხალი ქაოსი.
— ლილე მას, დათომ ჩემი წითელი საღებავი წაიღო და არ მიბრუნებს! — ყვიროდა პატარა მარიამი.
— არ წამიღია, უბრალოდ ვითხოვე! — იმართლებდა თავს დათო.
— ითხოვე კი არა, ჩუმად აიღე!
— ბავშვებო, — გადახედა ლილემ და ეცდებოდა, ხმაში სიმკაცრე გამოერია, თუმცა ღიმილი მაინც ეპარებოდა, — თუ წითელს არ გაიყოფთ, ორივეს მწვანით დაგახატინებთ მთელ სურათს.
— მწვანე ცა ვის გაუგია? — გაოცდა დათო.
— აი, დღეს ნახავთ, თუ არ შერიგდებით.

ბავშვებს გაეცინათ და წითელი საღებავის ქილა შუაში დაიდეს. ლილე კი ისევ ცარიელ ტილოს მიუბრუნდა.
***
დემეტრეს დაბრუნების ამბავი დილით გაიგო. მამას სახლში არაფერი უთქვამს — უბრალოდ, საუზმისას ტელეფონზე შეტყობინება მიიღო, ეკრანს დახედა, თვალები ოდნავ მოჭუტა და ჩუმად დადო ტელეფონი. მერე კი, ცენტრში, ნინომ — ადმინისტრატორმა — კარი შემოაღო და თქვა:
— გაიგე, ლილე?
ლილემ მაშინვე იცოდა, რას ეკითხებოდა, თუმცა მაინც ჩურჩულით იკითხა:
— რა?
— დემეტრე დაბრუნებულა. ბარათელების ბიჭი. გუშინ ნახეს უბანში.
ლილემ ფუნჯი ტილოდან მოაშორა. თითქოს ჰაერი ერთბაშად დამძიმდა.
— ვინ გითხრა?
— ჩემი და ცხოვრობს იმ უბანში. თქვა, თავის ძველ სახლშიაო.
ლილემ თავი დაუქნია, მზერა იატაკზე გადაიტანა.
— ჰო.
— იცნობდი, ხომ? — ჰკითხა ნინომ ოდნავ ყოყმანით.
ლილემ პირველად შეხედა მას.
— ვიცნობდი.

ნინომ მეტი აღარ ჰკითხა. ალბათ მიხვდა, რომ ეს ის ამბავი იყო, სადაც ზედმეტი ინტერესი ჭრილობაზე თითის დაჭერას უდრიდა.

მაგრამ ლილესთვის იმ წამიდან ცენტრის ხმაურიც შეიცვალა. ბავშვების სიცილის უკან სხვა ხმები ამოტივტივდა — ძველი ეზოს ჭიშკრის ჭრიალი, საბაგიროს რკინის ზუზუნი, წვიმის ტყაპატყუპი თუნუქის სახურავზე და ბავშვობის ზაფხული. ბარათელების ეზო. და ბიჭი, რომელსაც მაშინ დემეტრე კი არა, უბრალოდ დემე ერქვა.
მათი ბავშვობა ერთი უბნის ზომის იყო. იმ ასაკში ქალაქიც პატარა გეგონება: საბაგიროს სადგურამდე გზა უსასრულოდ გრძელი ეჩვენებოდათ, თუ ფეხით მიდიოდნენ; სახლამდე — ხუთი წუთი; მდინარემდე — მთელი სამყარო.

ლილეს ყველაზე მკაფიოდ ერთი წვიმიანი დღე ახსოვდა. ისინი ოთხნი იყვნენ — დემე, ლუკა, ანი და თვითონ. თომაც იქვე იყო, ოდნავ მოშორებით იჯდა ხის სკამზე და წიგნს კითხულობდა, ვითომ მათზე ბევრად უფროსი და სერიოზული იყო, თუმცა თვალს მაინც მათკენ აპარებდა.
დემემ ძველი, დიდგაბარიტიანი მუყაოს ყუთისგან რაღაც კაბინა გააკეთა და გამოაცხადა, რომ ეს ახალი, ულტრათანამედროვე საბაგირო იყო.
— მე ვარ მძღოლი! — გამოაცხადა ლუკამ და ყუთში პირველი შეძვრა.
— შენ ვერ იქნები მძღოლი, შენ სულ ავარიას მოაწყობ! — შეეპასუხა ანი.
— მუყაოს საბაგიროში ავარია როგორ უნდა მოვაწყო, გოგო?! — იყვირა ლუკამ.
— ძალიან მარტივად, აი ასე! — ანიმ ყუთს გვერდიდან ხელი ჰკრა.

მუყაოს კაბინა მართლაც ჩამოიშალა და ლუკა შიგნით გაიჭედა. დემეტრე იდგა, უყურებდა ამ ქაოსს და დინჯად თქვა:
— ინჟინრის ბრალი არ არის, თუ მგზავრები დისციპლინას არ იცავენ.
— მგზავრი კი არა, ანია ხულიგანი! — ყვიროდა ყუთიდან ლუკა, სანამ ანი სიცილით იგუდებოდა.

ლილე კი იდგა და იცინოდა. იმ ოთხთან ყოფნა მისთვის ერთადერთი ადგილი იყო, სადაც „ამირეჯიბის ქალიშვილი“ კი არა, უბრალოდ ლილე იყო. მათ შორის არსებობდა ისეთი უპირობო თავისუფლება და სითბო, რომელიც მოგვიანებით არასდროს, არცერთ ძვირფას საზოგადოებაში აღარ შეხვედრია.

მერე კი ეს ყველაფერი დასრულდა. ერთ ღამეში. თითქოს ვიღაცამ დიდი დანა ჩაასო იმ ბავშვობას და ორად გაჭრა.

ლილემ იმ დღეს საღამოს ექვს საათზე ცენტრი დაკეტა. სახლამდე მანქანით წავიდა.

მათი სახლი ქალაქის ზემოთ, კლდის თავზე იდგა. დიდი იყო, ზედმეტად დიდი ჭიათურის ფონზე. ქალაქიდან რომ უყურებდი, შორიდანვე ჩანდა — ქვის მაღალი ღობე, რკინის მძიმე ჭიშკარი, დიდი, განათებული ფანჯრები და საგულდაგულოდ მოვლილი ბაღი.

ყველაფერი ისეთი იყო, როგორიც გავლენიან ოჯახს შეეფერებოდა. მაგრამ ლილეს ეს სახლი არასდროს უგრძვნია ნამდვილ თავშესაფრად. ეს იყო ოქროს გალია — თბილი, უსაფრთხო, სადაც ყველაფერი ჰქონდა, გარდა იმისა, რომ საკუთარი თავის ბოლომდე სჯეროდა.

სახლში შესვლისთანავე დედა, ელენე, ჰოლში შეეგება. მას ყოველთვის იდეალურად დავარცხნილი თმა და მშვიდი, თუმცა ოდნავ დაღლილი სახე ჰქონდა.
— მამა გელოდება, ლილე.
— სად?
— სასადილო ოთახში.
ლილემ ქურთუკი საკიდზე ჩამოკიდა.
— რამე მოხდა?
— არა, შვილო.
— მაშინ რატომ მელოდება?
დედამ მხრები ოდნავ აიჩეჩა, თბილი ღიმილით:
— უბრალოდ შენი ნახვა უნდა. მთელი დღე შეხვედრებზე იყო.

ლილემ არაფერი უპასუხა. სასადილო ოთახში შევიდა.
მიხეილი უკვე მაგიდის სათავეში იჯდა. სუფრა გაშლილი იყო — თეთრი ჭურჭელი, ვერცხლის დანა-ჩანგლები, ყველაფერი იდეალურ წესრიგში. მიხეილმა სათვალე მოიხსნა, გვერდით დადო და ქალიშვილს თბილად გაუღიმა.
— დაგაგვიანდა, ლილე.
— ბავშვებთან შემოვრჩი მამა
— ვიცი. დაჯექი, გაცივდება საჭმელი.

ლილე დაჯდა. მამამისი მშვიდად ჭამდა. რამდენიმე წუთი ჩვეულებრივ, ყოველდღიურ თემებზე ილაპარაკეს — ცენტრის გათბობის სისტემაზე, რომლის შეკეთებასაც მიხეილი პირადად აფინანსებდა, ბავშვების წარმატებებზე. მიხეილი ყურადღებით უსმენდა, ეღიმებოდა. ამ წუთებში ის იყო საუკეთესო მამა მსოფლიოში — ყურადღებიანი, მზრუნველი, ამაყი თავისი შვილით.

შემდეგ მიხეილმა წყლის ჭიქა დადო. ხელისგულები მაგიდაზე გაშალა.
— დემეტრე ბარათელი დაბრუნებულა.
ლილეს ხელში ჩანგალი გაუჩერდა. მხოლოდ წამით, მაგრამ მიხეილის გამჭრიახ მზერას ეს არ გამოპარვია.
— ვიცი, — თქვა ლილემ წყნარად.
— საიდან?
— ქალაქში სხვა არაფერზე ლაპარაკობენ.
მიხეილმა თავი დაუქნია, თითქოს რაღაც დაადასტურაო.
—დიდი ხანია წასული იყო.
— თორმეტი წელი, — შეახსენა ლილემ.

მიხეილმა ცოტა ხანს არაფერი თქვა. მისი მზერა ლილეს სახეზე დადიოდა — თითქოს ეძებდა რაღაცას, ემოციას ან ფარულ ფიქრს.
— რატომ დაბრუნდა? — იკითხა მიხეილმა და ხმაში პირველად გაერია უმნიშვნელო, თითქმის შეუმჩნეველი სიცივე.
— არ ვიცი, მამა.
— შენ არ გითხრა?
— მე დემეტრე თორმეტი წელია არ მინახავს.
მიხეილმა ჭიქა ხელში შეატრიალა.
— მაშინ ასე დარჩეს.
ლილემ შუბლი შეიკრა, მამას პირდაპირ თვალებში შეხედა.
— რა იგულისხმე?
— არაფერი, შვილო. უბრალოდ... ბარათელების ოჯახთან ზედმეტი სიახლოვე ახლა არ გჭირდება.
— რატომ?
— იმიტომ.
— ეგ პასუხი არ არის, მამა. მე აღარ ვარ პატარა.
— ჩემთვის პასუხია, — თქვა მიხეილმა. ხმა არ აუწევია, თუმცა მის ტონში ისეთი სიმტკიცე გაჩნდა, რომელსაც საწარმოს სხდომებზე იყენებდა ხოლმე.

ლილემ ჩანგალი თეფშზე დადო. ჩხაკუნის ხმა ოთახში მკვეთრად გაჟღერდა.
— დემეტრეს რაიმე დაუშავებია?
მიხეილს სახე არ შეცვლია.
— აქ საუბარი იმაზე არ არის, ვინ ვის რა დაუშავა, ლილე. წარსულს თავისი ადგილი აქვს. ზოგი კარი ერთხელ უნდა დაიხუროს და აღარასდროს გაიღოს.
— და თუ ის კარი თავისით გაიღო?

მიხეილმა პირველად შეწყვიტა ჭამა. მათი მზერა რამდენიმე წამით ერთმანეთს შეხვდა. ოთახში ისეთი სიჩუმე ჩამოწვა, რომ საათის წიკწიკიც კი ჩაქუჩის დარტყმასავით ისმოდა. მერე მიხეილმა ისევ თეფშს დახედა და მშვიდად, თითქმის მამობრივი სითბოთი თქვა:
— მაშინ უნდა გახსოვდეს, რატომ დაიხურა. და ვინ დგას ამ სახლში შენს გვერდით.

ლილემ აღარაფერი უპასუხა. მაგრამ იმ საღამოს, პირველად მთელი თავისი ცხოვრების მანძილზე, შინაგანი კანკალით გაიფიქრა, რომ მამამისს რაღაცის ეშინოდა.
არა ისე, როგორც სუსტ ადამიანს ეშინია საფრთხის. არამედ ისე, როგორც ძლიერ კაცს ეშინია აჩრდილის, რომელიც ეგონა, რომ მიწაში სამუდამოდ ჩამარხა.

იმ ღამეს ლილემ ოთახში დიდხანს ვერ დაიძინა.
ფანჯარასთან მივიდა. ქვემოთ, სიბნელეში მოქცეული ქალაქი ჩანდა — რამდენიმე ყვითელი ნათურა ციმციმებდა, ხეობას მძიმე ნისლი ეხვეოდა.

ლილემ კარადა გახსნა. ყველაზე ზედა თაროდან ძველი, მუყაოს ყუთი ჩამოიღო. მზისგან გაყვითლებული ყუთი იყო, სადაც სკოლის დროინდელი ნივთები ეწყო: ძველი კალმები, თეატრის ბილეთები, ხატვის პირველი სერტიფიკატი და რამდენიმე ფოტო.

მან ფოტოები ამოიღო. ერთ-ერთზე ხუთი ბავშვი იდგა — ძველი საბაგიროს სადგურთან.

დემეტრე შუაში იდგა. ლუკა გვერდით ედგა და აშკარად რაღაცას უყვიროდა; ანი იცინოდა, ხელები მუხლებზე ეწყო; თომა ფოტოს კიდეში ნახევრად ჩანდა, წიგნით ხელში.

ლილე კი დემეტრეს გვერდით იდგა. დემეტრეს ხელი მისი პალტოს მხარზე ჰქონდა შემოხვეული — მფარველურად, ბუნებრივად. ორივე კამერისკენ იყურებოდა.
ლილეს გაეღიმა. ეს ღიმილი თავისით მოვიდა, გულიდან ამოხეთქა — მწარე, მაგრამ საოცრად თბილმა მოგონებამ.

შემდეგ თითები ფოტოს მოუჭირა. ტკივილნარევი მზერა დემეტრეს ბავშვურ, წრფელ თვალებს გაუსწორა.
„შენ დაბრუნდი, დემე... მაგრამ რა უნდა ქნა ამ დანგრეულ ქალაქში?“

ლილემ ფოტო სწრაფად დააბრუნა ყუთში. სახურავი დახურა. თითქოს რაღაც დანაშაულზე წაასწრესო. მაგრამ ოთახში არავინ იყო — მხოლოდ ის, მისი აფორიაქებული სული და ის თორმეტი წელი, რომელიც უეცრად საშინლად მოკლე აღმოჩნდა.
ლილე საწოლზე ჩამოჯდა. გარედან საბაგიროს შორი ხმაური მოდიოდა — იგივე ხმა, რომელიც ბავშვობაში ესმოდა.
იგივე ხეობა იყო. იგივე ქალაქი. მაგრამ ის აღარ იყო იგივე უდარდელი გოგო. და დემეტრე უკვე ჭიათურაში იყო.
ლილემ თვალები დახუჭა. პირველად გაიფიქრა, რომ ზოგი კარი შეიძლება მართლა ჩაკეტილი იყოს. მაგრამ ზოგი კარი არასოდეს იკეტება ბოლომდე — უბრალოდ, ადამიანები სწავლობენ მის წინ დგომას ისე, თითქოს შიგნით აღარავინ არის.

და ლილემ იცოდა: ადრე თუ გვიან, მას ამ კარის გაღება მოუწევდა.

თავი IV


გაჩერებული დრო
ლუკას ეზოში საღამოები ყოველთვის გვიან მთავრდებოდა.
სახლი ქალაქის ქვედა ნაწილში იდგა, იმ ჩასასვლელთან, სადაც გზა მდინარის ხმაურს ერწყმოდა. ეზოში ძველი ტალავერი ჰქონდათ ხის სვეტებს იმდენჯერ გადაევლო საღებავი, რომ მათი ბუნებრივი სტრუქტურა დიდი ხნის წინ დაკარგულიყო. ზაფხულში ვაზი თითქმის მთლიანად ფარავდა სახურავს, შემოდგომაზე კი ფოთლები იატაკზე ყვითელ, სველ ხალიჩად ეფინებოდა და ფეხის ქვეშ ყრუდ ხმაურობდა.
იმ საღამოს ციოდა. წვიმას რამდენიმე საათის წინ გადაევლო ჭიათურისთვის, მაგრამ სველი მიწის, ნესტიანი ხისა და შავი ქვის მძიმე სუნი ჯერ კიდევ ეკიდა ჰაერში. მთებიდან ჩამოწოლილი ნისლი სახლების სახურავებს ზემოთ გაჩერებულიყო, თითქოს ქალაქს ცის დანახვის უფლებას არ აძლევდა.
ლუკა ცეცხლთან იდგა. ნაკვერჩხალს უჩხიკინებდა და ხორცს ამზადებდა, ოდნავ უხეშად, დაძაბული მოძრაობებით, თითქოს ამ საქმით საკუთარი ფიქრების ჩახშობას ცდილობდა.
თომა უკვე მოსულიყო. ძველ ხის სკამზე იჯდა, ქურთუკის საყელო აეწია და ცეცხლის ალს უყურებდა.
— ეგ დაიწვება, — თქვა მან ისე, რომ მზერა არ მოუწყვეტია.
— არ დაიწვება.
— უკვე იწვის.
ლუკამ ხორცის ნაჭერი გადააბრუნა და ნაპერწკლები ჰაერში ავარდნენ.
— ახლა აღარ იწვის.
თომამ სათვალე ოდნავ გასწორა.
— საოცარი არგუმენტია.
— შენ თუ უკეთესად აკეთებ, მოდი და შენ გააკეთე.
— მე საჭმლის კეთება არ ვიცი.
თომამ თავი ასწია და ლუკას შეხედა.
— ამიტომაც გითხარი.
ლუკამ ჩაიცინა, მივიდა და მხარზე ხელი მძიმედ ჰკრა.
— დაჯექი და ჩუმად იყავი.

რამდენიმე წუთის შემდეგ ანიც მოვიდა. ჭიშკრის რკინის ხმაურზე ორთავემ მიიხედა. ანის ხელში პური და ქსოვილში გახვეული ქილა ეჭირა.
— ეს რა არის? — ჰკითხა ლუკამ.
— საჭმელი.
— მაგას ვხედავ.
— მაშინ რაღას მეკითხები?
ანი სკამზე დაჯდა, ქილა ხის მაგიდაზე ფრთხილად დადგა.
— ბებიამ გამოგზავნა. ელენემ.
ლუკამ თავი დაუქნია და სახეზე ოდნავ რბილი გამომეტყველება გამოუჩნდა.
— მაშინ უკვე ვიცი, რომ უკვე არაფერი დარჩება.
თომამ პურის ნაჭერი მოტეხა.
— დემე სად არის?
— მოვა, — თქვა ანიმ და გზისკენ გაიხედა.
— თუ გზა არ აერია, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.
ანიმ მაშინვე გადახედა, ხმაში გაფრთხილება გაერია:
— ლუკა.
— რა?
— დღეს მაინც გაჩერდი.
— რა ვთქვი ისეთი?
— არაფერი, მაგრამ ვიცი, რასაც ფიქრობ.
— მე საერთოდ ჩუმად ვარ.
თომას გაეღიმა, პური პირთან მიიტანა:
— ჯერ არ მოსულა და უკვე ჩხუბობთ.
— მე არ ვჩხუბობ, — თქვა ლუკამ.
ანი და თომა ერთმანეთს გადახედეს.
— მართლა? — ჰკითხა ანიმ.
— მართლა.
სამივეს გაეცინა. ეს იყო მოკლე, მწარე სიცილი, სადაც ბავშვობის ექო ჯერ კიდევ ისმოდა, მაგრამ მის მიღმა უკვე დიდი ხნის დაგროვილი ტკივილი ედო საფუძვლად.

დემეტრე ცოტა მოგვიანებით გამოჩნდა.
ჭიშკარი ღია დახვდა. შორიდანვე ესმოდა მათი ხმები ოდნავ ჩახლეჩილი, ნაცნობი ტემბრები. თორმეტი წლის განმავლობაში არაერთხელ წარმოედგინა ეს დაბრუნება. ხანდახან ეგონა, რომ დაბრუნებისას ისევ ისეთი პატარები იქნებოდნენ და ლუკა ეზოდან რაღაცას დაუყვირებდა. ხანდახან კი ფიქრობდა, რომ ამ ადგილს საერთოდ ვეღარ იცნობდა.
ახლა კი ყველაფერი საშინლად, აბსურდულად უცვლელი ჩანდა. ტალავერი, ძველი ხის სკამი, ცეცხლის კვამლი, ანის ხმა, თომას მშვიდი სიცილი და ლუკა.

დემეტრე რამდენიმე წამით ჭიშკართან გაჩერდა. ჰაერი ჩაისუნთქა. ლუკამ პირველმა დაინახა. ნაკვერჩხლის სანიავებელი ხელიდან არ გაუშვია, უბრალოდ შეხედა და თქვა:
— მოდი, ბიჭო.
არაფერი პათეთიკური. არც ჩახუტება, არც ხმამაღალი შეძახილები. უბრალოდ „მოდი“.

დემეტრემ თავი დაუქნია და ეზოში შევიდა. თომამ იქვე მდგარი სკამი მისკენ გამოსწია.
— დაჯექი.
— მადლობა.
ლუკამ ცეცხლიდან ხორცი გადმოიღო და თეფშზე დაყარა.
— დასხედით, სანამ თომას ყველაფერი შეუჭამია.
— შენ თუ არ დაწვი, —ჩაილაპარაკა თომამ.
— არ დამიწვია!

ანი თეფშებს ალაგებდა. სამივეს გადახედა და დაბალი, დედობრივი ტონით თქვა:
— დღეს ყველანი მშვიდად იქნებით?
ლუკამ შეხედა:
— მე ყოველთვის მშვიდად ვარ.
თომამ ჩაიცინა:
— აი, ეგ კი უკვე საშიში განცხადებაა.
დემეტრეს გაეღიმა. ანიმ ეს ღიმილი მაშინვე შეამჩნია, მაგრამ არაფერი უთქვამს. უბრალოდ, მის წინ თეფში დადო და ხელი მხარზე ოდნავ შეახო.
პირველი ნახევარი საათი ისე გავიდა, თითქოს თორმეტი წელი საერთოდ არ არსებობდა.
ლუკა საჭმელს აკრიტიკებდა, რომელიც თვითონვე მოამზადა. თომა ჰყვებოდა, რომ ქალაქში ინტერნეტის კაბელი ისევ გაწყდა და “21-ე საუკუნეში ისევ ქვის ხანაში ვცხოვრობთო“. ანი ბებიის მეზობელზე ჰყვებოდა, რომელმაც მთელი დღე ეზოში იჯდა და ყველა გამვლელს სათითაოდ სძალავდა ინფორმაციას.

— შენზეც იკითხა, — უთხრა ანიმ დემეტრეს.
— ჩემზე?
— ჰო.
— რა აინტერესებდა?
— სად იყავი თორმეტი წელი.
ლუკამ ჩაიცინა, ღვინო ჭიქაში დაისხა:
— მაგას მთელი ქალაქი კითხულობს.
დემეტრემ ჭიქა აიღო, ოდნავ მოსვა:
— პასუხი რა უთხარი?
— არაფერი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ მეც მაინტერესებს.

ლუკას გაეცინა. დემეტრემ თავი გააქნია:
— შენ არ შეცვლილხარ.
— შევიცვალე.
— რაში?
— უფრო ცუდად ვამზადებ საჭმელს.
თომამ მაშინვე თქვა:
— ეგ ყოველთვის შეგეძლო, ნუ იბრალებ ახალ მიღწევებს.
ლუკამ პურის ნაჭერი ესროლა. თომამ ოსტატურად აიცილა. ანის გაეცინა. დემეტრემაც.
რამდენიმე წამით ისინი ისევ ის ოთხი ბავშვი იყვნენ, რომლებიც ამავე ქალაქში იზრდებოდნენ და ყველაზე დიდ პრობლემად ის მიაჩნდათ, ვის სახლში შეკრებილიყვნენ საღამოს. მაგრამ დემეტრემ გაიფიქრა, რომ სწორედ ეს იყო ყველაზე საშიში. ადამიანი ფიქრობს, რომ წარსულს გაექცა, ააშენა ახალი ცხოვრება, მაგრამ საკმარისია სამი ნაცნობი ხმა გაიგოს და აღმოჩნდება, რომ ზოგიერთი რამ საერთოდ არ წასულა. ის უბრალოდ იქვე, ჩრდილში იდგა და ელოდა.
თომამ ძველი ამბების გახსენება დაიწყო.
— გახსოვთ, აქედან რომ გავიპარეთ ერთხელ?
ანი მაშინვე მიხვდა:
— რომელზე ამბობ?
— რომელზე და...
— თუ იმაზე ამბობ, რაც მე მგონია, მაშინ არც გაბედო!
ლუკას გაეცინა:
— იმაზეა, ზუსტად.
დემეტრემ წარბი ასწია:
— რა გააკეთეთ?
— ჩვენ არა, — თქვა ანიმ. — შენ გააკეთე.
— მე?
— ჰო, შენ.
თომამ ხელები გაშალა:
— ოფიციალური ვერსია ასეთია: დემემ თორმეტი წლის ასაკში გადაწყვიტა, რომ მეზობლის სახურავზე გადასვლა კარგი იდეა იყო.
ლუკამ დაამატა:
— და ჩამოვარდა.
— არ ჩამოვვარდი! — თქვა დემეტრემ.
— ჩამოვარდი.
— უბრალოდ ფეხი დამიცდა!
ანი გაეცინა:
— მერე სამი დღე კოჭლობდა და დედამისს ეუბნებოდა, ფეხბურთის თამაშისას გადამიბრუნდაო.
— ორი დღე! — შეესწორა დემეტრე.
— სამი.
— ორი და ნახევარი!
თომამ თავი დაუქნია:
— ისტორიულად მნიშვნელოვანი განსხვავებაა, აღვნიშნოთ.

დემეტრემ ყველას გადახედა. ხმაში უეცარი, სევდიანი სითბო ჩაეღვარა:
— თქვენ რატომ გახსოვთ ეს ყველაფერი ასე დეტალურად?
ლუკამ შეხედა. ღიმილი ნელ-ნელა გაუქრა ბაგეებიდან.
— იმიტომ, რომ ჩვენ ყველა ამის ნაწილი ვიყავით.

სიტყვა ჰაერში ჩამოეკიდა.
დემეტრეს ღიმილი ნელა გაექრა. ლუკამაც იგრძნო, რომ ფრაზამ იმაზე მეტი სიმძიმე შეიძინა, ვიდრე აპირებდა. ჭიქა აიღო:
— მოკლედ... ხორცი ჭამეთ, სანამ მართლა გაცივდება.

არავის უთქვამს, რომ ეს სიტყვა შემთხვევითი არ ყოფილა.
მოგვიანებით ღვინომ საუბარი ოდნავ გაამარტივა — არა იმდენად, რომ ვინმეს თავი დაეკარგა, არამედ იმ ზღვრამდე, როცა ადამიანი იმ სიტყვების თქმას იწყებს, რომლებსაც წლებია გულში ატრიალებს.
თომა ძველ ამბებს ჰყვებოდა. ანი იცინოდა. ლუკა ყოველ მეორე წინადადებაზე ეწინააღმდეგებოდა. დემეტრე ძირითადად უსმენდა. ხანდახან რაღაცას დაამატებდა, ხანდახან სიცილიც წასკდებოდა.
ერთ მომენტში ანიმ პატარა ქილიდან მურაბა ამოიღო, თეფშზე დადო და დემეტრეს გადახედა:
— შენ ასეთი ჩუმი არ მახსოვხარ, რა დაგემართა?
— გავიზარდე.
ლუკამ თავი გააქნია:
— არა. ეგ არ არის.
— აბა?
— თბილისმა შეგცვალა.
დემეტრემ მას შეხედა. ლუკა უკვე აღარ იღიმოდა.
— რა დამემართა?
— არაფერი.
— თქვი, ლუკა.
ლუკამ ჭიქა მაგიდაზე მძიმედ დადო.
— არაფერი-მეთქი.
ანი მათ ორივეს უყურებდა, თვალებში შიში ჩაუდგა.
— დღეს მაინც ნუ დაიწყებთ, გევედრებით.
— მე არ ვიწყებ, — თქვა ლუკამ.
დემეტრემ მშვიდად, თუმცა ცივი ხმით ჰკითხა:
— მაშინ ვინ იწყებს?

ცეცხლმა შეშა გადაყლაპა და ნაპერწკლები მაღლა აისროლა. შორიდან, ხეობიდან საბაგიროს რკინის ზუზუნი ისმოდა.

ლუკამ დემეტრეს თვალებში ჩახედა.
— იმ ღამეს სად იყავი?
დემეტრემ რამდენიმე წამით ვერ უპასუხა. ჰაერი თითქოს გაშრა.
— რომელ ღამეს?
ლუკას სახეზე ისეთი ღიმილი გაჩნდა, რომელსაც აღარაფერი ჰქონდა საერთო სიხარულთან.
— ზუსტად იცი, რომელ ღამესაც.

ანის ხელში ჭიქა გაუჩერდა. თომამ თვალები დახარა და თითები მაგიდაზე გააშეშა.
— რატომ მეკითხები? — ჰკითხა დემეტრემ.
— იმიტომ, რომ პასუხი მაინტერესებს.
— თორმეტი წლის წინანდელ ამბავზე?
— ზოგი ამბავი თორმეტი წლის შემდეგაც ითხოვს პასუხს, დემე.
— იმ ღამეს ბევრი რამ ხდებოდა.
— ეგ ვიცი.
— მაშინ რაღას მეკითხები?

ლუკა რამდენიმე წამით ჩუმად იყო. მერე წინ გადაიხარა, ხელები მაგიდაზე დააწყო:
— შენ საბადოს ჭიშკართან იყავი.
დემეტრემ თითები ჭიქას მოუჭირა. სახეზე არცერთი კუნთი არ შეტოკებია, მაგრამ თვალებში რაღაც ჩაუქვრა.
— ვინ გითხრა?
— არავინ.
— აბა?
— თვითონ გნახე.
დემეტრემ თავი ასწია. ლუკა პირდაპირ მის თვალებში უყურებდა.
— მახსოვს, — თქვა ლუკამ დაბალი, ჩახლეჩილი ხმით. — სიბნელეში იდექი.

ეს იყო პირველი შემთხვევა, როცა დემეტრემ იგრძნო, რომ თორმეტი წლის წინანდელი ღამე მხოლოდ მას არ ჰქონდა ცოცხლად შენახული. იმ ღამის ერთი პატარა დეტალი უცებ საშინელი სიცხადით დაბრუნდა: საათზე ღამის სამი იყო, ჭიშკართან ჩამოკიდებული ძველი ნათურა ქარში ქანაობდა, სველ ასფალტზე მანქანის საბურავების შავი კვალი ბზინავდა... და ის ელოდა, მაგრამ ვის არავინ იცის.

დემეტრემ მზერა აარიდა.
— არ მახსოვს.
ლუკამ მწარედ ჩაიცინა:
— ეგ არ არის პასუხი.
— სხვა პასუხი არ მაქვს.
— გაქვს.
დემეტრემ თავი ასწია, ხმაში ყინული გაერია:
— თუ გინდა იფიქრო, რომ მაქვს, ეგრე იფიქრე.

ლუკა რამდენიმე წამით ჩუმად იყო. შემდეგ სკამზე უკან გადაიწია, ამოისუნთქა.
— კარგი.
ანის შეხედა.
— საკმარისია.

ანი მიხვდა, რომ ლუკა ამჯერად აღარ აპირებდა გაგრძელებას. მაგრამ არც არაფერი დამთავრებულა. უბრალოდ, ტკივილი ისევ სიღრმეში გადამალეს.

რამდენიმე წუთი ოთხივე ჩუმად ჭამდა. სიჩუმე უხერხული აღარ იყო. უფრო ძველი იყო — ისეთი, რომელიც მათ შორის ოდესღაც, ტრაგედიის შემდეგ, ჩვეულებრივი გახდა.

მერე ლუკამ ისევ თქვა, ამჯერად უფრო წყნარად:
— იმ დილით მამაჩემმა მითხრა, რომ შახტში ჩასვლა არ უნდოდა.
დემეტრემ თავი ნელა ასწია.
— მამაჩემმაც ეგ თქვა
ლუკას თვალები შეეცვალა:
— მაშინ შენ იცოდი?
დემეტრემ არაფერი თქვა.
— დემე!
—საფრთხეზე იცოდნენ— თქვა დემეტრემ და ხმა გაუწყდა.

ანი გაჩუმდა. თომამ ტელეფონი მაგიდაზე დადო. ლუკამ თავი დახარა.
— და მაინც ჩადიოდნენ...
— ჰო.
— რატომ?
დემეტრემ მწარედ გაიღიმა, თვალები აემღვრა:
— იმიტომ, რომ ზოგჯერ ადამიანები არჩევანს ეძახიან იმას, სადაც არჩევანი საერთოდ არ არსებობს.
ლუკამ შეხედა. ამჯერად აღარ შეეწინააღმდეგა. დემეტრემ ჭიქა ბოლომდე დაცალა, მწარე სითხემ ყელი დაუწვა.

ლუკამ ხმამაღლა, მძიმედ ამოისუნთქა:
— ჩვენ აქ დავრჩით, დემე.
დემეტრემ არაფერი უპასუხა.
— მე, ანი, თომა. მამაჩვენები იქ დარჩნენ. შენ კი წახვედი.
— ვიცი.
— არა, არ იცი.
დემეტრემ მშვიდად შეხედა:
— ვიცი.
— არ იცი! არ იცი, როგორია ყოველ დილით იმავე გზაზე გავლა, სადაც მამაშენი ბოლოს ნახე. არ იცი, როგორია იმ კაცების ყურება, ვინც გადარჩა...
— ლუკა! — თქვა თომამ.
— არა, დღეს ბოლომდე ვიტყვი. — მის ხმაში ბრაზი აღარ იყო, მხოლოდ უსასრულო დაღლილობა. — შენ წახვედი და ჩვენ დაგვრჩა ყველაფერი. სახლები. ქუჩები. მაღარო. ის ხალხი. მამაშენის დაკრძალვა... დედაშენი...

დემეტრეს სახე გაეყინა. ჰაერი ფილტვებში გაეჭედა. ლუკამ სიტყვა ვეღარ გააგრძელა, მიხვდა, სადაც დაარტყა. ანი მაშინვე მიუბრუნდა ლუკას:
— აღარ გაბედო!
რამდენიმე წამი საშინელი, სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. ცეცხლის ტკაცანიც კი შეწყდა.
დემეტრემ ჩახლეჩილი ხმით თქვა:
— დედაჩემი არ დამიკრძალავს.

არავინ შეწინააღმდეგებია.
— ვიცი, — თქვა ლუკამ დაბლა დახრილი თავით.
— ვერ მივუსწარი, — დემეტრეს ხმაში პირველად გაიპარა ის სისუსტე და ტკივილი, რომელსაც მთელი საღამო ასე გულმოდგინედ მალავდა. — როცა თბილისში ამბავმა მოაღწია... უკვე გვიანი იყო.
ანი მის გვერდით იჯდა, თვალები ცრემლებით ჰქონდა სავსე.
დემეტრე ცარიელ თეფშს უყურებდა.
— მის საფლავზეც არ ვყოფილვარ.
ლუკამ ჩუმად, თითქმის ჩურჩულით ჰკითხა:
— რატომ?
დემეტრემ თავი გააქნია:
— იმიტომ, რომ ვერ შევძელი. იმიტომ, რომ თუ საფლავს ვნახავდი, ეს აუხსნელი კოშმარი რეალობად იქცეოდა.

და ამჯერად არავის უთქვამს, რომ ყველაფერი კარგად იქნებოდა. იმიტომ, რომ არაფერი იყო კარგად.
ღამე ნელ-ნელა ჩამოწვა. სუფრა თითქმის დაცარიელდა. ანი ჭურჭელს აგროვებდა, თომა ტელეფონში რაღაცას ეძებდა, თუმცა ეტყობოდა, რომ ეკრანს საერთოდ ვერ ხედავდა. ლუკა ისევ ცეცხლთან იდგა.
დემეტრე ეზოს კუთხეში, დაბალ ქვის კედელზე ჩამოჯდა. სიბნელეში ქალაქის იშვიათი შუქები ჩანდა. საბაგიროს ერთ-ერთი კაბინა ნელა გადაადგილდებოდა ხეობის მეორე მხარეს — პატარა, წითელი ნათურა ნისლში გამოჩნდებოდა და ისევ გაქრებოდა.

დემეტრემ დიდხანს უყურა.
იმ ღამესაც ასეთი ნისლი იყო. ასეთი სიცივე. ასეთი სველი მიწა. და ისიც ელოდა. მაშინ ეგონა, რომ რამდენიმე წუთში ყველაფერი ჩვეულებრივად იქნებოდა. რომ ჯერ მამას ნახავდა... შემდეგ ლილეს.

დემეტრემ თვალები მჭიდროდ დახუჭა. მოგონებებს, იმ ნაზ, ნათელ, ბედნიერებით სავსე სახეს, აღარ მისცა საკუთარ თავს გახსენების უფლება. ეს ტკივილი ახლა ზედმეტი იყო.

ლუკა მის გვერდით დაჯდა. რამდენიმე წუთი ხმა არ ამოუღია. შემდეგ სიგარეტს მოუკიდა, ბოლი ამოუშვა და თქვა:
— მე შენზე მართლა ძალიან გაბრაზებული ვიყავი.
დემეტრემ მისკენ არ გაიხედა.
— ვიცი.
— არა. არ იცი.
— მაშინ მითხარი.
ლუკამ ამოისუნთქა, ბოლი ჰაერში გაუშვა:
— წლები მეგონა, რომ თუ ერთხელ მაინც დაგინახავდი, პირველივე წუთში სახეს გაგინგრევდი.
დემეტრემ ჩაიცინა:
— და ახლა?
— ახლა ზურგი მტკივა, ვერ გადმოგწვდები.

დემეტრეს გაეცინა. მწარე, მაგრამ ნამდვილი სიცილით. ლუკასაც გაეცინა. მერე ისევ გაჩუმდნენ.
— მაგრამ მაინც გაბრაზებული ვარ, — თქვა ლუკამ.
— ეგეც ვიცი.
— კარგი.
— კარგი.

ლუკამ მხარზე მსუბუქად, მეგობრულად ჰკრა ხელი.
— ხვალ ჩემთან მოდი.
— რატომ?
— მანქანის შეკეთებაში უნდა დამეხმარო.
— შენ ხომ ამბობდი, რომ ჩემზე გაბრაზებული ხარ?
— ვარ.
— მაშინ რატომ მეძახი?
— იმიტომ, რომ მანქანა მაინც გასაკეთებელია და მარტო ძრავს ვერ ავწევ.

დემეტრემ თავი დაუქნია:
— კარგი.
ლუკა წამოდგა, შარვალი შეიბერტყა:
— და საჭმელს აღარ მოგიმზადებ
იმ ღამეს, როცა ანი და თომა წავიდნენ, ეზოში ცოტა ხნით მხოლოდ ლუკა და დემეტრე დარჩნენ.
ლუკა ჭიშკართან იდგა. დემეტრე გზაზე გასვლას აპირებდა, როცა ლუკამ დაუძახა:
— დემე.
ის შემოტრიალდა. ლუკამ რაღაცის თქმა დააპირა, დიდხანს უყურებდა. ბოლოს მხოლოდ ეს თქვა:
— იმ ღამეზე კიდევ დაგელაპარაკები.
დემეტრემ რამდენიმე წამით შეხედა.
— კარგი.
— და ამჯერად „არ მახსოვს“ არ გაჭრის.

ლუკა ჭიშკართან დარჩა. დემეტრე ქუჩაში გავიდა, ნესტიან სიბნელეში. უკან აღარ მოუხედავს.
მაგრამ რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ ჯიბეში ხელი ჩაიყო. თითები ქურთუკის ცარიელ ჯიბეს შეეხო.


ერთხელ, თორმეტი წლის წინ, იმ ღამეს, ჯიბეში რაღაც პატარა, ლითონის ნივთი ჰქონდა. მისთვის უმნიშვნელოვანესი. იმ ღამეს კი ნივთიც დაკარგა, ადამიანიც... და გზა, რომელსაც სახლში დაბრუნება უნდა მოჰყოლოდა.

დემეტრემ ხელი ისევ ჯიბიდან ამოიღო და მუშტი შეკრა.

იმ საღამოს მათ არაფერი გადაუწყვეტიათ. მათ უბრალოდ ერთად ჭამეს. იცინეს. იჩხუბეს. ერთმანეთს ძველი, ბავშვობის სახელებით მიმართეს.

და ერთი კითხვა, რომელიც თორმეტი წელი მათ შორის უხმო კედლად იდგა, პირველად გამოითქვა ხმამაღლა.
დრო არ გაჩერებულა. უბრალოდ ზოგიერთისთვის ის იმ შავ, წვიმიან ღამეს დარჩა. და ოთხივე — თავისებურად — ჯერ კიდევ იქ ცხოვრობდა.
ეს თავი თავისი ემოციური მუხტით წიგნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კვანძია. ტექსტი გავაშალაშინე და მხატვრულად გავამდიდრე: გავაღრმავე ხეობისა და სველი, ნისლიანი საბაგიროს ატმოსფერო, დიალოგებს მოვაშორე ზედმეტი „მშრალი“ პაუზები და მათში შევიტანე ის უნიკალური, ბავშვობიდან გამოყოლილი იუმორი, რომელიც ტკივილს კიდევ უფრო თვალსაჩინოს ხდის.

აქ დემეტრესა და ლილეს შორის სითბოც არის, წყენაც, დანაშაულის მძიმე ლოდიც და ის ნაცნობი ჰაერიც, რომელსაც მხოლოდ ერთად ყოფნისას ისუნთქავენ — თუმცა ორივემ იცის, რომ იმ თორმეტი წლის წინანდელ ღამეს გვერდს ვერასდროს აუვლიან.


თავი V
შეხვედრა საბაგიროზე

იმ დღეს ნისლი დილიდანვე მძიმედ ჩაწოლილიყო ხეობაში.

წვიმა წვრილად, თითქმის შეუმჩნევლად ცრიდა, ისეთი ქართული, შემოდგომისპირა ნამით, ჰაერს ჟანგის, სველი ხის და მინერალური წ....ბის სუნს რომ აძლევს. სახლების თუნუქის სახურავებიდან წყალი აუჩქარებლად წვეთავდა, ქვემოთ, ქუჩებში კი მანქანების საბურავები სველ ასფალტზე თანაბარ, შიშინის მსგავს ხმას ტოვებდნენ.

დემეტრე ქალაქის ზედა ნაწილს მიუყვებოდა. არ ჩქარობდა.

ბოლო რამდენიმე დღეა სიარულს განსაკუთრებულად ბევრს უთმობდა. თითქოს ქალაქის ქუჩებს ამოწმებდა, ან საკუთარ თავს — რამდენად შეეძლო ამ ტალახიან, სველ ქვაფენილზე სვლა ისე, რომ ყოველ მეორე კუთხეში თორმეტი წლის წინანდელი აჩრდილი არ დაენახა. ზოგჯერ უცნაური იყო: ერთი რომელიმე სახლი საერთოდ არ ახსოვდა, მაგრამ მის წინ გავლა მკერდში რაღაცას ყრუდ უჭერდა. ზოგიერთ ადგილს კი თითქოს სხეულით, ძვლებით იმახსოვრებდა.
ძველი საბაგიროს სადგური ერთ-ერთი ასეთი ადგილი იყო.
დემეტრე რამდენიმე წამით გაჩერდა. რკინის მწვანედ შეღებილ, აქა-იქ გადაქერცლილ კონსტრუქციაზე წყლის მსხვილი წვეთები ჩამოდიოდა. ძველი კაბინა ნელა, მექანიკური ჭრიალით უახლოვდებოდა სადგურს.
ბავშვობაში აქ ხშირად დადიოდნენ. სულაც არ იყო აუცილებელი სადმე წასვლა, ზოგჯერ მხოლოდ საბაგიროში სხდებოდნენ, ზემოთ ადიოდნენ, იქ ნისლიან პლატოზე იყვნენ და ისევ უკან ბრუნდებოდნენ. იმ ასაკში ეს საკმარისი იყო სამყაროსგან დასამალად.
ახლა კი იგივე გზა გალიაში ნებაყოფლობით შესვლას ჰგავდა.
დემეტრემ ჯიბეებში ხელები ჩაიწყო, თავი დახარა და კაბინაში შევიდა. კარი ხმაურით დაიკეტა. კაბინა ოდნავ შექანდა და ნელა დაიძრა.
პირველი რამდენიმე მეტრი თითქმის უხმაუროდ გაიარა. შემდეგ ქვემოთ ხეობა გაიშალა: მუქი, სველი სახურავები, შერჩენილი მწვანე და ყვითელი ხეები, სველი კლდეები, მდინარის თხელი, რუხი ზოლი და ნისლი, რომელიც ყველაფერს ყლაპავდა.
დემეტრემ ცივ ფანჯარას ხელისგული მიადო. იმავე წამს კაბინა ისევ ოდნავ შეირხა.
— ისევ გეშინია?
დემეტრე ელდანაცემივით შემოტრიალდა.
მის უკან ლილე ამირეჯიბი იდგა.
რამდენიმე წამი ერთმანეთს უბრალოდ უყურებდნენ. მექანიზმის გუგუნი თითქოს შორს, სხვა განზომილებაში გადავიდა.
დემეტრეს პირველი შეგრძნება სიხარული არ ყოფილა. არც გაბრაზება. რაღაც უფრო უცნაური, მჭრელი და ამავდროულად საოცრად თბილი იყო — თითქოს თორმეტი წელი ერთ წამში გაქრა და იმავე წამში მთელი თავისი სიმძიმით დაბრუნდა.

ლილე შეიცვალა. უფრო გაზრდილიყო, დაქალებულიყო, თვალებში ის მხიარული, ბავშვური ჭინკებიც აღარ უხტოდნენ, მისი მზერა უფრო სევდიანი, დაღლილი და დამძიმებული გამხდარიყო, მაგრამ არა ისე, რომ ვერ ეცნო. ისევ ჰქონდა ის მშვიდი, ოდნავ მოღუშული, ჯიუტი გამომეტყველება, რომელიც ბავშვობიდან ახსოვდა.

დემეტრემ მზერა აარიდა და ჩაახველა.
— არ მეშინია.
ლილემ ფანჯარაში გაიხედა.
— კარგი.
— მართლა.
— არც მითქვამს, რომ არ მჯერა-მეთქი, — თქვა მან და ტუჩის კუთხეში ის პატარა, ძველი ღიმილი შეეპარა. — უბრალოდ ისევ ისე უჭერ თითებს მოაჯირს, თითქოს შენი წონა ამ ტროსს ამაგრებდეს.

დემეტრემ საკუთარ ხელს დახედა. მართლაც, სახსრები გათეთრებოდა, ისე ჰქონდა რკინაზე თითები შემოსჭდობილი. ხელი სასწრაფოდ გაუშვა და ჯიბეში ჩაიყო.
— ჩვევაა.
— რა თქმა უნდა, — დაუქნია თავი ლილემ.
— რას ნიშნავს „რა თქმა უნდა“?
— არაფერს.
— ლილე...
— კარგი, ხო, — მხრები აიჩეჩა მან. — ისევ ისე იტყუები, როგორც თორმეტი წლის წინ.

დემეტრეს გაეღიმა. წამით. ნამდვილად, უნებლიეთ. ლილემ ეს დაინახა და თვითონაც გაეღიმა — თბილად, ბავშვურად.

და სწორედ ამ მცირე, ნათელმა წამმა შეაშინა დემეტრე ყველაზე მეტად. იმიტომ, რომ ეს ღიმილი ძალიან ნაცნობი იყო. იმიტომ, რომ ამ ღიმილის მიღმა იმალებოდა ყველაფერი, რაც დაკარგა.
ლილე მის გვერდით დადგა. მათ შორის დაახლოებით ერთი ნაბიჯი იყო. არც ახლოს, არც იმდენად შორს, რომ ერთმანეთის სხეულის სითბო არ იგრძნოთ.
დემეტრე ჯიუტად ცდილობდა, ფანჯრიდან გაეხედა, სადაც ნისლი სულ უფრო სქელდებოდა, მაგრამ ლილეს ყოფნა მაინც ავსებდა მთელ კაბინას. სუნამო ნაცნობი არ იყო — რაღაც წვიმისა და მშრალი ყვავილების ნარევი სდიოდა, — მაგრამ მისი სუნთქვის ხმა, მისი მოძრაობა... ეს ისევ ის ლილე იყო.
— გახსოვს, აქ რომ ერთხელ მთელი გზა ჩუმად იჯექი და ხმას არ მცემდი? — ჰკითხა ლილემ.
— როდის?
— არ ვიცი, ალბათ მეშვიდე კლასში.
— მაშინ საიდან უნდა მახსოვდეს?
— იმიტომ, რომ მე მახსოვს.
დემეტრემ ნელა შეხედა.
— შენ ყოველთვის ყველაფერი უსარგებლო გახსოვდა.
— უსარგებლო არ იყო, — ლილემ რამდენიმე წამით იფიქრა, მზერა ნისლში დაძირულ ნაძვებს გააყოლა. — უბრალოდ, რაღაცებს ვერ ვივიწყებ.

დემეტრემ პასუხი არ გასცა.
საბაგირო ღრუბლის სქელ ფენაში შევიდა. ქვემოთ ხეობა საბოლოოდ გაქრა. ახლა კაბინის მიღმა მხოლოდ თეთრი, უსასრულო სიცარიელე იდგა. თითქოს სამყაროში მხოლოდ ეს პატარა რკინის ყუთი და ისინი დარჩენილიყვნენ.
— ერთხელ მითხარი, ამ საბაგიროში რომ გავიჭედოთ, პირველივე წუთზე გადმოვხტებიო, — თქვა ლილემ და ხმაში მსუბუქი ირონია შეეპარა.
— ეგეთი სისულელე არ მითქვამს.
— თქვი.
— არ მახსოვს.
— ახლა უკვე შენ იტყუები, დემე.
— შეიძლება, — თქვა დემეტრემ და ჩუმად ჩაიცინა.
— ბავშვობაშიც სულ ასე იყავი.
— როგორ?
— რაღაცას იტყოდი, დიდებულად განაცხადებდი და მერე, როცა საქმე საქმეზე მიდგებოდა, ისეთი სახით იდექი, თითქოს საერთოდ არ არსებობდა.

დემეტრემ გვერდულად გადახედა.
— შენც ბევრი სისულელე გაქვს ნათქვამი.
— მაგალითად?
— რომ ერთ დღეს თბილისში წახვიდოდი, დიდ სახელოსნოს იყიდდი და მხატვარი გახდებოდი.
ლილეს ღიმილი ოდნავ შეჩერდა, სახეზე აჩრდილმა გადაუარა.
— ეგ სისულელე არ იყო.
— გახდი? — ჰკითხა დემეტრემ.
ლილემ პასუხამდე მცირე პაუზა გააკეთა. თითები პალტოს ჯიბეებში ჩაიყო.
— ვერ ვიტყვი.
— მაშინ რას აკეთებ?
— ვმუშაობ.
— სად?
— კულტურის ცენტრში. ბავშვებს ხატვას ვასწავლი.
— ვიცი.
ლილემ თავი ოდნავ დახარა, ოდნავ გაკვირვებულმა.
— საიდან?
— ანიმ მითხრა.
— რა თქმა უნდა, — ჩაიღიმა ლილემ. — ანი და მისი უსაზღვრო საინფორმაციო ბიურო.
— ბევრს ლაპარაკობს, — თქვა დემეტრემ.
მათი საუბარი ისევ შეწყდა. მაგრამ ეს დუმილი ახლა უხერხული აღარ იყო. უფრო მძიმე იყო, ტკივილით სავსე. ძალიან ბევრი რამ არსებობდა, რაც შეეძლოთ ეთქვათ და ზუსტად ამიტომ არ ამბობდნენ.

დემეტრემ იცოდა, რომ ლილეს შეეძლო ეკითხა, რატომ გაიქცა იმ ღამეს, რატომ არ დაბრუნდა. ლილემ იცოდა, რომ დემეტრეს შეეძლო ეკითხა, რატომ არ მისწერა თუნდაც ერთი სიტყვა თორმეტი წლის განმავლობაში. მაგრამ არც ერთი არ სვამდა ამ კითხვებს. ზოგჯერ პასუხის გაგებას დუმილის ტარება სჯობია.
ლილემ ამოისუნთქა. სველი ჰაერი კაბინაში ნელა ილექებოდა.
— მამაჩემს არ ვეტყვი რომ გნახე
დემეტრეს სხეული წამიერად დაეჭიმა, თუმცა ხმაში სიმშვიდე შეინარჩუნა:
— რატომ უნდა თქვა?
— იმიტომ, რომ იცის, რომ დაბრუნდი.
—ამის შესახებ უკვე მთელმა ქალაქმა იცის.
— მე სხვა რამეს ვგულისხმობ, დემე.
დემეტრე ჩუმად დარჩა. ლილემ ნელა, თითქმის ჩურჩულით თქვა:
— მან შენი დაბრუნება არ მოიწონა.
— ამას რატომ მეუბნები? — დემეტრეს თვალებში სიცივემ გაელვა.
— არ ვიცი.
— იცი, ლილე.
ლილემ ამჯერად პირდაპირ შეხედა — იმ თვალებით, რომლებშიც ოდესღაც მთელი თავისი ბავშვობა ჰქონდა ჩატეული.
— ალბათ იმიტომ, რომ მინდა ფრთხილად იყო.

დემეტრემ ფანჯარას გახედა. ნისლში, ქალაქის ყველაზე მაღალ კლდეზე, მიხეილ ამირეჯიბის სახლის კონტურები გამოჩნდა. დიდი, მუქი, ცივი ქვის ციხესიმაგრე. წვიმაში თითქმის უხილავი, მაგრამ მაინც დამუქრალი. დემეტრეს მზერა იქ რამდენიმე წამს გაჩერდა.
— ისევ იქ ცხოვრობ?
— ჰო.
— რატომ?

ლილემ მწარედ ჩაიცინა.
— იმიტომ, რომ ვერ წავედი.
ეს სიტყვები ძალიან ჰგავდა იმას, რაც ცოტა ხნის წინ დემეტრემ საკუთარ თავს უთხრა. მან ლილესკენ მიაბრუნა თავი.
ლილემ მაშინვე დაამატა, თითქოს მისი აზრები წაიკითხაო:
— შენსავით არა.
— რას გულისხმობ?
— შენ წახვედი. კარი გაიჯახუნე და წახვედი.
დემეტრეს ყბა დაეჭიმა, ძარღვები კისერზე დაეჭიმა.
— ჰო. წავედი.
— მე ვერ წავედი.
— შეგიძლია. ახლაც შეგიძლია.
— არა ყოველთვის, დემეტრე. ზოგჯერ გაქცევა პრივილეგიაა.

დემეტრემ არაფერი უპასუხა.
კაბინა ისევ შეირხა — ბოძს გადაუარა და ლილემ ინსტინქტურად მოაჯირს ხელი მოკიდა. დემეტრემ დახედა მის ხელს — პატარა, თხელ თითებს, რომლებზეც საღებავის ძველი, თითქმის წაშლილი კვალი ეტყობოდა.
— შენ გეშინია, — თქვა მან ჩუმად.
ლილემ ოდნავ გაიღიმა.
— მე სიმაღლის არ მეშინია.
— მაშინ?
— იმის, რომ ეს ძველი ჯართი ჩამოვარდება.
— ეგ უკვე სიმაღლის შიშია.
— არა. ეს ფიზიკის და ინჟინერიის შიშია, — შეედავა ლილე.
დემეტრეს გაეცინა. დაბალი, ხრინწიანი ხმით. ლილესაც გაეცინა. რამდენიმე წამით ისევ ის ორი ბავშვი იყვნენ, რომლებიც ამავე კაბინაში ერთმანეთს ბალიშების ომის შემდეგ ემალებოდნენ.
და სწორედ ამიტომ იყო შემდეგი სიჩუმე კიდევ უფრო მძიმე.
ლილემ თავი სველ ფანჯარას მიადო. შუბლი ცივ მინაზე მიაჭირა.
— რატომ დაბრუნდი?
დემეტრემ თვალები დახუჭა. ეს კითხვა მარტივი იყო. პასუხი კი უსასრულოდ რთული.
— იმიტომ, რომ აქედან ვერასდროს წავედი.
ლილე ნელა შემობრუნდა.
— მე ეგ არ მიგულისხმია.
— ვიცი.
— მაშინ რატომ მპასუხობ ისე, თითქოს უნდა გაგიგო?
— იმიტომ, რომ სხვანაირი პასუხი არ მაქვს, ლილე.

ლილემ რამდენიმე წამი უყურა. მის თვალებში რაღაც გატყდა.
— გაქვს. შენ ყოველთვის გქონდა მიზეზი.

დემეტრეს გულში რაღაც მტკივნეულად შეიკუმშა. მას გაახსენდა ის საღამო. არა ტრაგედია — ჯერ არა. იმ ტრაგედიამდე ერთი საათით ადრე.

გზა საბადოსკენ. ნაწვიმარი ქალაქი. მამის დაღლილი, მაგრამ მშვიდი ხმა. და ის დრო, რომელიც მაჯის საათზე ზუსტად ჰქონდა გათვლილი: უნდა ენახა ლილე, გადაეცე ის პატარა, ხისგან გამოთლილი ფიგურა, რამდენიმე წუთით შეხედავდა მის ღიმილს და შემდეგ მამასთან ერთად წამოვიდოდა.

თორმეტი წლის განმავლობაში ყველაზე მეტად სწორედ ეს გათვლა აწუხებდა. არა მხოლოდ ის საშინელება, რაც მოხდა, არამედ ის რამდენიმე წუთი, რომელიც უნდა მომხდარიყო და არც არასდროს მოხდება.
დემეტრემ თავი ოდნავ გააქნია.
— ზოგჯერ მიზეზი საკმარისი არ არის.
ლილემ მაშინვე ვერ გაიგო.
— რას ნიშნავს ეს?
— არაფერს.
— ისევ ასე აკეთებ, ბარათელო. - ხმაში ბრაზი შეეპარა ლილეს.
— როგორ?
— რაღაცას იტყვი, კარს ოდნავ შეაღებ და მერე ისევ ჯახუნით ხურავ.
დემეტრემ გაიღიმა, მაგრამ ღიმილში მხოლოდ სიმწარე იყო.
— შეიძლება იმიტომ, რომ ყველაფრის თქმა არ შემიძლია.
— ჩემთანაც?
ამ კითხვაზე დემეტრემ პირდაპირ შეხედა. და მათ შორის ის დაძაბულობა გაჩნდა, რომელიც ორივემ აქამდე მოგონებებითა და იუმორით გადაფარა.
— განსაკუთრებით შენთან.
ლილე გაჩუმდა. მის სახეზე ტკივილმა გაიარა.
— რატომ?
დემეტრემ პასუხი არ გასცა. იმიტომ, რომ პასუხი ზედმეტად ბევრი იყო. იმიტომ, რომ იმ ღამეს შენც უნდა მენახე. იმიტომ, რომ შენ არ იყავი იქ. ეს სიტყვები გონებაში ღრიალებდნენ, მაგრამ ხმამაღლა ვერ თქვა. ჯერ არა.
ლილემ თვალები დახარა.
— მამაჩემს ნუ დაუპირისპირდები, დემე.
დემეტრემ მაშინვე იგრძნო, როგორ შეიცვალა ჰაერი.
— ეს შენი თხოვნაა თუ მისი?
— ჩემი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ შენ არ იცი, რასთან გაქვს საქმე.
— ვიცი საკმარისი.
— არა! — ლილეს ხმაში პირველად გაჩნდა მჭრელი სიმკაცრე. — შენ თორმეტი წელი აქ არ ყოფილხარ!
— ამიტომ არ ვიცი?
— ამიტომ ბევრს ვერ ხედავ! ვერ ხედავ, რა გახდა ეს ქალაქი და რა გახდნენ ადამიანები!
— და შენ ხედავ?
ლილემ პასუხი ვერ გასცა. ტუჩი აუკანკალდა. დემეტრემ მისი სახე შეათვალიერა — ისე, როგორც ადამიანს უყურებენ, როცა მისგან სიმართლეს ელიან და უკვე იციან, რომ ეს სიმართლე ორივეს გაანადგურებს.
— შენ გიყვარს ის, — თქვა დემეტრემ დაბალი ხმით.
ლილემ თვალები დახარა.
— მამაჩემია.
— ეს არ იყო ჩემი კითხვა.
რამდენიმე წამი საშინელი სიჩუმე ჩამოვარდა.
— კი, — თქვა ლილემ ჩუმად.
დემეტრემ თავი დაუქნია. უცნაურად, არ გაჰკვირვებია. ალბათ იმიტომ, რომ თვითონაც იცოდა, როგორი იყო ადამიანის სიყვარული მაშინაც კი, როცა მისი პატიება შეუძლებელი ხდებოდა.
მაგრამ ამავე დროს სხვა რამეც დაინახა. ლილეს თითები პალტოს ჯიბეში კანკალებდა.
— და გეშინია მისი, — თქვა დემეტრემ.
ლილემ მაშინვე შეხედა, თვალები გაუფართოვდა.
— არა.
— ისევ იტყუები.

ამჯერად ლილეს არ გაუღიმია.
— შენ არაფერი იცი, დემეტრე.
— შეიძლება.
— მაშინ ნუ გამოიტან დასკვნებს!
— არ გამომაქვს.
დემეტრემ რამდენიმე წამით თვალები დახარა, თითქოს საკუთარი მოგონებების გადაქექვა სურდა.
— ალბათ იმიტომ ვხვდები, რომ მე ვიცნობ იმ მზერას.
— რომელს?
— ადამიანისას, როცა ვიღაცის ეშინია და მაინც ცდილობს, ის საკუთარ თვალში გაამართლოს.

ლილეს სახე წაუშლილად შეეცვალა. მან არაფერი თქვა, თითქოს დარტყმა მიიღოო.
სადგური უკვე ახლოს იყო. მექანიზმის გუგუნი უფრო მკაფიოდ ისმოდა. ქვემოთ ნისლი ნელ-ნელა იშლებოდა და სველი, რუხი ქალაქი ისევ ჩნდებოდა.

ლილემ ჩანთას ხელი მოჰკიდა. დემეტრემ იგრძნო, რომ შეხვედრა მთავრდებოდა და იმაზე მეტად ეწყინა, ვიდრე უნდა წყენოდა ადამიანს, რომელიც საკუთარ თავს მთელი თორმეტი წელი არწმუნებდა, რომ გრძნობები აღარ გააჩნდა.
ლილესაც არ უნდოდა კარის გაღება. ორივემ იცოდა ეს. მაგრამ არც ერთს არ უთქვამს.
კაბინა სადგურში შევიდა. მუხრუჭის მძიმე ხმა გაისმა. კარი ავტომატურად გაიღო.
ლილე ადგილზე იდგა, არ განძრეულა.
— უნდა წავიდე.
— ვიცი.
— ბავშვები მელოდებიან... გაკვეთილი მაქვს.
— ვიცი.

ლილემ ოდნავ, სევდიანად გაიღიმა.
— ყველაფერი იცი.
— არა, — თქვა დემეტრემ ძალიან ჩუმად.
ლილემ შეხედა.
— რა არ იცი?
დემეტრემ რამდენიმე წამით უყურა. მისთვის ყველაზე მარტივი იქნებოდა, ეთქვა: „არ ვიცი, იმ ღამეს რატომ არ მოხვედი საბადოსთან.“
მაგრამ სიტყვები ყელში გაეჩხირა. ჯერ ადრე იყო.
— არაფერი, — თქვა მან.
ლილემ თავი ოდნავ გააქნია.
— ისევ...
ის გადმოვიდა. ორი ნაბიჯი გადადგა სველ ბეტონზე. შემდეგ შეჩერდა. უკან მოიხედა. დემეტრე ისევ კაბინის სიბნელეში იდგა.
— დემე.
— ჰო?
ლილემ ტუჩები ერთმანეთს დააჭირა, თითქოს ცრემლებს იკავებსო.
— მიხარია, რომ დაბრუნდი.
დემეტრემ ვერაფერი უპასუხა.
ლილემ დაამატა:
— მიუხედავად ყველაფრისა.
ეს „მიუხედავად ყველაფრისა“ ჰაერში უფრო დიდხანს დარჩა, ვიდრე თავად მისი ხმა. მერე შეტრიალდა და წავიდა. დემეტრე უყურებდა, სანამ მისი ფიგურა ნისლსა და სადგურის კიბეებში არ გაუჩინარდა.
ლილე სადგურიდან რომ გამოვიდა, სწრაფად არ წასულა.
ხელები ჯიბეებში ჰქონდა ჩაწყობილი, თავი დახრილი. სულ რამდენიმე წუთის წინ მასთან ერთად იმ პატარა, ჩაკეტილ კაბინაში იდგა ადამიანი, რომლის სახეც წლების განმავლობაში ათასნაირად ესიზმრებოდა — ბავშვი, მოზარდი, გაქცეული, გამწარებული ბიჭი.

ახლა კი მხარბეჭიანი, დუმილს ამოფარებული კაცი იდგა მის წინ. მაგრამ თვალები... თვალები ზუსტად ისეთივე ჰქონდა. ეს იყო ყველაზე უსამართლო. თორმეტი წელი საკმარისი აღმოჩნდა იმისთვის, რომ მთელი მათი ცხოვრება დანგრეულიყო, მაგრამ არა იმდენად, რომ ერთმანეთი ვეღარ ეცნოთ.
ლილემ თვალები დახუჭა. მის მკერდში სიხარულზე მეტად რაღაც სხვა, მწველი იდგა. დანაშაულის მსგავსი. შიში.
და ერთი კითხვა, რომელიც დემეტრეს არ დაუსვამს, მაგრამ ლილეს ყურებში მაინც გუგუნებდა: რატომ არ მოხვედი იმ ღამეს?
მაგრამ ლილემ პასუხი იცოდა. დემეტრე მივიდა. ის არ იყო იქ.
საბაგიროს კაბინა ისევ დაიძრა, უკან, ხეობისკენ.
დემეტრე ფანჯარასთან იდგა. ქვემოთ ქალაქი ნელ-ნელა ისევ ნისლში ეფლობოდა.
სადღაც იქ, თორმეტი წლის წინ, ერთი ჩვეულებრივი საღამო უნდა დასრულებულიყო. მას უნდა ენახა ლილე. მერე მამა. მერე სახლში უნდა დაბრუნებულიყო, სადაც დედამისი ცოცხალი დახვდებოდა. მეორე დილით კი ცხოვრება ჩვეულებრივად გაგრძელდებოდა.
მაგრამ იმ ღამეს ბედისწერამ სხვანაირად ინება.
დემეტრემ თვალები დახუჭა. მამის ხრინწიანი ხმა გაახსენდა. შემდეგ ლილეს სიცილი. და ბოლოს ის ერთი საათი, რომელსაც მაშინ, წვიმაში იდგა და მაჯის საათზე უყურებდა. ის დრო, როცა ჯერ კიდევ ეგონა, რომ ყველაფერი გადარჩებოდა.
სადგურთან, ხის ჩრდილში, შავი მანქანა იდგა.
სანდრო ამირეჯიბი ისევ იქ იყო. ამჯერად მარტო.
მან საქარე მინაზე წვიმის წვეთების მოძრაობას თვალი მოარიდა და ზემოთ გაიხედა. საბაგიროს კაბინა ნისლიდან გამოვიდა. სანდრომ ტელეფონი აიღო. რამდენიმე წამი ცივ ეკრანს უყურებდა, შემდეგ მოკლედ აკრიფა:

„ბარათელი ლილეს შეხვდა.“
პასუხი თითქმის იმავე წამს მოვიდა. მიხეილისგან.

„ვიცი.“
სანდრომ წარბი ოდნავ შეკრა. მეორე შეტყობინება აღარ მოსულა. მან ტელეფონი ჯიბეში ჩაიდო, შუშის მიღმა კიდევ ერთხელ გაიხედა ზემოთ. კაბინა უკვე შორს, ნისლში იძირებოდა.
სანდრომ ძრავა ჩართო. მანქანა ადგილიდან ნელა დაიძრა და ქალაქმა ისევ თავისი ჩვეულებრივი, სველი, მიძინებული სახე მიიღო — თითქოს არაფერი მომხდარა.
მაგრამ იმ დღეს ხეობაში ორი ადამიანი შეხვდა ერთმანეთს, რომლებსაც თორმეტი წლის წინ ერთი და იგივე საღამოს სხვადასხვა დასასრული ელოდათ.
და ორივემ იცოდა, რომ ამჯერად წარსული უბრალოდ მოგონება აღარ იყო. ის მათთან ერთად დაბრუნდა — ცოცხალი, სველი და საშიში.

თავი VII
ჭორი და ეჭვი

ჭიათურაში ამბავს გავრცელებისთვის ფრთები არ სჭირდებოდა. მას ჰაერიც საკმარისად ატარებდა.

ზოგჯერ ერთი სიტყვაც კი საკმარისი იყო, რომ ხეობის ნისლს მთელი ისტორია აეწყო. დილით, როცა მზე კლდეების მიღმა ჯერ კიდევ ძლივს იღვიძებდა, ერთმა ქალმა მეორეს ონკანთან უთხრა, დემეტრე ბარათელი წინა საღამოს საბაგიროზე ვნახეო. იმ მეორემ მესამეს გადასცა, მარტო კი არ იყო, ვიღაც იყოო, მესამემ დააზუსტა — ლილე ამირეჯიბი იყოო. მეოთხემ უკვე „ზუსტად“ იცოდა, რა საქმეზე შეხვდნენ ერთმანეთს, ხოლო მეხუთეს ეჭვიც არ ეპარებოდა, რას ეუბნებოდნენ ერთმანეთს დაბნელებულ კაბინაში.

სანამ ქალაქის პატარა მაღაზიებისა და საცხობების კარს გააღებდნენ, ამბავს უკვე თავისი, მკაფიო ფორმა შეეძინა: დემეტრე დაბრუნდა, ლილეს შეხვდა, თორმეტი წელი ერთმანეთი არ ენახათ და, რა თქმა უნდა, ეს დიდი, ტრაგიკული სიყვარულის გაგრძელება უნდა ყოფილიყო. ჭიათურას სხვა, უფრო რთული ან უბრალო ახსნა ნაკლებად აინტერესებდა — ქალაქს სჭირდებოდა დრამა, რომელიც მის საკუთარ ტკივილს ცოტა ხნით მაინც გადაფარავდა.

***
ელენე ბებოს ეზოში დილა ყოველთვის ერთნაირი, საუკუნოვანი რიტუალით იწყებოდა.

ჯერ ეზოს კუთხეში მდგარი, დაჟანგული წყლის ონკანი დაიწყებდა ჭრიალსა და ოხვრას. შემდეგ ქათმები იწყებდნენ ერთმანეთში გაბრაზებული ხმით რაღაცის გარჩევას. მერე მეზობელი ქალი გადმოიხედავდა დაბალი, ხის ღობიდან და იკითხავდა რაღაცას, რასაც ელენე აუცილებლად უპასუხებდა — თუნდაც კითხვა საერთოდ არ გაეგონა.

იმ დილითაც ასე იყო. ანი სამზარეულოში იდგა, ფანჯრიდან შემოსულ მზის სხივში მტვრის მარცვლების თამაშს უყურებდა და ხის დაფაზე ცხელ პურს ჭრიდა. ელენემ კარიდან შემოიხედა, წინსაფარზე ხელები შეიწმინდა და ანიის დაღლილ თვალებს თვალი გაუსწორა.

— ჩაი დალიე?
— დავლევ, ბებო, — ანიმ დანა დადო.
— „დავლევ“ არ ითვლება. დალიე-მეთქი?
— დილიდან მესამე ჭიქას ვსვამ, ელენე, შეიბრალე ჩემი ნერვები.
— ჰოდა, მეოთხე რაღას დაგაკლებს? ჩაი სისხლს მოძრაობაში მოიყვანს, შენ კი ისეთი სახე გაქვს, თითქოს მთელი ღამე შახტაში მადანი ხელით გითხრია.

ანი გაეცინა. იმ თბილი, უნებლიე სიცილით, მხოლოდ ელენეს რომ შეეძლო ამოეღო მისი გულიდან.
— შენ გინდა, რომ ერთ მშვენიერ დღეს ჩემი გული გაჩერდეს და მერე მეზობლებს უთხრა, ექიმებმა ვერ უშველესო, ხომ?
— შენს ასაკში გული ჩაისგან არ გაჩერებულა, — ჩაილაპარაკა ელენემ და თეფშზე დაწყობილი, ახლად გამოცხობილი, ცხელი ჭადი მაგიდაზე დადო და იქვე ყველიც მიუდო. — გული სხვა რამისგან ჩერდება ხოლმე. ჭამე.
— არ მშია.
— შენ რომ არ გშია, ეგ იმას არ ნიშნავს, რომ შენმა სხეულმა არ უნდა ჭამოს. დაჯექი.

ანი თეფშს დახედა. ჭადს კიდევ ასდიოდა ორთქლი.
— ეს როდის მოასწარი?
— დილით.
— დილით ექვსი საათი იყო!
— ექვსზე ადამიანები იღვიძებენ და ცხოვრობენ.
— შენ ადამიანი კი არ ხარ, ტანკი ხარ.
— ვიცი, — ამაყად თქვა ელენემ.

ანიმ ისევ გაიცინა და მჭადის ნაჭერი აიღო. ასეთი იყო ელენესთან ყოფნა — ყველაზე მძიმე, უპასუხო დარდზეც კი შეიძლებოდა ერთი წუთით დაგვიწყებოდა, რატომ გტკიოდა.

ანი ჭადს ნელა ტეხდა, როცა ელენემ, თითქოს სხვათა შორის, თბილი ჩაის ჭიქა მაგიდაზე ჩამოგდო და თქვა:
— გუშინ დემეტრეს ლილე უნახავს.
ელენემ ჩაი მოსვა, თვალები მოჭუტა და ანიის რეაქციას დააკვირდა.
ანი არ გაჩერებულა. უბრალოდ, ღრმად ამოისუნთქა.
— ვინ გითხრა?
— ვისაც ვკითხე.
— შენ ჰკითხე?
— არა, თვითონ მოვიდნენ და მითხრეს.
— და მაინც, რა გითხრეს?
— რა და... საბაგიროს კაბინაში იყვნენო. ერთად. მაღლა, ჰაერში.

ანიის ტუჩის კუთხეში სევდიანმა ღიმილმა გაელვა.
— და?
— „და?“ — გაიმეორა ელენემ და ხელები ასწია. — გოგო და ბიჭი, თორმეტი წლის უნახავები, ღამით საბაგიროს კაბინაში ჭიათურის თავზე იყვნენ და შენ მეუბნები „და?“-ო?!
— აბა, რა უნდა გითხრა, ელენე? საქორწინო კაბა შევუკვეთო?
ელენემ ცოტა ხანს უყურა, მერე ხმა დაირბილა.
— დემეტრე... ქალაქში დაბრუნდა მშობლების გამო დაბრუნდა თუ ლილეს დასაბრუნებლად?

ანიის სიცილი ნელ-ნელა გაქრა. თავი მაგიდაზე დახარა და თითები ჭიქას შემოახვია.
— რა გაცინებს? — ჰკითხა ელენემ.
— არაფერი... უბრალოდ ზუსტად ვიცოდი, რომ ამას მკითხავდი.
— მე კი ვიცი, რომ იმ ბიჭს ეგ გოგო ბავშვობიდან უყვარდა, — თქვა ელენემ და ხმაში თბილი, ძველი მოგონების ნოტები გამოერია.
— ბავშვები იყვნენ, ბებო.
— ბავშვები იყვნენ და იმიტომაც უყვარდათ წმინდად. დიდებს რომ უყვართ, ხანდახან ყველაფერს ართულებენ და აფუჭებენ.

ანიმ ფანჯარაში გაიხედა. ეზოს იქით, სქელ ნისლში, კლდის მხოლო მწვერვალი ჩანდა.
— თორმეტი წელი გავიდა.
— თორმეტი წელი დიდი დროა ქაღალდზე, შვილო. გულისთვის ეგ თორმეტი დღესავითაა, თუ ტკივილი არ განელდა.

ანი დუმდა. ელენემ მის დაღლილ სახეს შეხედა და ჩუმად ჰკითხა:
— შენ ხომ ისევ ნახულობ ლილეს?
— ხანდახან.
— „ხანდახან“ რას ნიშნავს?
— როცა ორივეს გვაქვს ძალა, რომ ერთმანეთს თვალებში შევხედოთ.
— და ბიჭები? — ელენემ ლუკა და თომა იგულისხმა.
— აღარ, — ანიმ თავი გააქნია. — თავიდან ალბათ ასე იყო სწორი... ყველას თავისი გზა ჰქონდა.
— მერე?
— მერე წლები გავიდა, ბებო. და წლებმა კედლები ააგო.

ელენეს აღარაფერი უკითხავს. უბრალოდ ჩაი მოსვა. ზოგი რამ ქალებმა ერთმანეთისგან ყოველგვარი კითხვების გარეშე იცოდნენ.
***
ლუკამ ამბავი შუადღისკენ გაიგო.
მის უმცროს ძმას იმ დღეს დილის ცვლა ჰქონდა და ავტოსახელოსნოში მხოლოდ მაშინ გამოჩნდა, როცა ლუკა ინსტრუმენტებს ალაგებდა.
— საღამოს წამოგიყვან მანქანით, — უთხრა ლუკამ და ხელები ნაჭრით შეიწმინდა.
— მე თვითონ წამოვალ.
—ისე ბოლო დროს ვერ იგებ ბევრ რამეს ლუკა. ძალიან დაძაბული დადიხარ.
ლუკამ შეხედა, თვალები მოჭუტა.
— რა იგულისხმე?
— არაფერი.
— თქვი, რა იგულისხმე-მეთქი.
— არაფერი, კაცო! რა უნდა ვთქვა? — ბიჭმა ხელი აიქნია და გასასვლელისკენ გადადგა ნაბიჯი.

ლუკამ გასძახა:
— დღეს №4-ის მხარეს ხომ არ გადაგიყვანეს?
ბიჭი შემოტრიალდა. სახეზე დაღლილობა ეწერა.
— არა.
— დარწმუნებული ხარ?
— კი, ლუკა, დარწმუნებული ვარ! შენ კიდევ მაგაზე ნერვიულობ?
ლუკამ პასუხი არ გასცა. ბიჭმა რამდენიმე წამი უყურა ძმას, მერე ხმას დაუწია:
— მე შენსავით არ ვაპირებ მთელი ცხოვრება იმ თორმეტი წლის წინანდელ ღამეში ცხოვრებას.

ეს ფრაზა ლუკას გულზე მწარედ მოხვდა. ეწყინა, მაგრამ მხოლოდ იმიტომ, რომ იცოდა მისი ძმა მართალი იყო.
— წადი, სანამ ავტობუსი წასულა, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.

მისი ძმა წავიდა. ლუკა რამდენიმე წამით კარის ზღურბლთან დარჩა, თითქოს ჰაერი არ ჰყოფნიდა. იმავე დროს თომა შემოვიდა, ხელში ორი პლასტმასის ჭიქით, საიდანაც იაფფასიანი ყავის ორთქლი ამოდიოდა.

— ერთი შენია.
— არ მინდა.
—მიდი დალიე და ცოტა მოიხოდები.

ლუკამ ჭიქა გამოართვა. თომა არაფერს ამბობდა, უბრალოდ უყურებდა თავისი ეშმაკური თვალებით.
— რა იყო? — იკითხა ლუკამ.
— არაფერი.
— როცა მაგ „არაფერი“ სახით მიყურებ, ესე იგი ქალაქი ინგრევა.

თომამ მხრები აიჩეჩა.
— ქალაქში ახალი ამბავია.
ლუკამ ყავა მოსვა, პლასტმასის ჭიქა ხელში მოჭყლიტა.
— რა ამბავი?
თომამ პასუხი დააყოვნა.
ლუკას სახე წამში შეეცვალა.
— დემეტრეზე?
— ჰო.
— რა ქნა?
— არაფერი განსაკუთრებული.
— თომა, ნუ მეთამაშები!
— ლილეს შეხვდა.

ლუკას პირთან მიტანილი ყავიანი ხელი ჰაერში გაუშეშდა
— სად?
— საბაგიროზე.
— მარტო იყვნენ?
თომამ ჩაიცინა.
ლუკას არ გასცინებია.
— ვინ ნახა?
— არ ვიცი.
— ვინ გაავრცელა?
— ჭიათურამ, ლუკა. ჭიათურამ გაავრცელა.

ლუკამ ჭიქა იქვე, მანქანის გაცხელებულ კაპოტზე დადო.
— იცი, რა არის ჭიათურა, თომა?
— ვიცი.
— არა, არ იცი! აქ თუ ვინმემ ვინმესთან ერთად ჩაი დალია, ხვალ უკვე ქორწილია.
თომამ თავი დაუქნია.
— ეგ მართალია.

ლუკა რამდენიმე წამით ჩუმად იდგა, მერე მკვეთრად თქვა:
— დემეტრე სად არის?
— არ ვიცი.
— მე ვიცი.
თომამ შეხედა.
— საიდან იცი?
— როცა რაღაცის გაკეთება აპირებ, სახეზე გაწერია.
— მე დემეტრე არ ვარ, ლუკა.
ლუკამ ქურთუკი აიღო. თომას ხელი არ შეუშლია, მაგრამ სანამ ლუკა კარს გააღებდა, დაბალი ხმით უთხრა:
— ლუკა.
ის გაჩერდა, მაგრამ უკან არ მოუხედავს.
— ლილე არ არის ჩვენი მტერი.
ლუკამ მუშტები შეკრა.
— ვიცი.
— მაშინ?
— მაგიტომაც არის ყველაფერი ასე საშინლად რთული.
****
დემეტრე ძველ სახლში არ ყოფილა.
დილიდან ქალაქის მეორე ბოლოში, ერთ-ერთი ძველი, საბჭოთა დროინდელი ადმინისტრაციული შენობის წინ იდგა და კედლებს აკვირდებოდა. შენობა ნახევრად დაცარიელებულიყო, ფანჯრების უმეტესობა ჩამტვრეული ჰქონდა, ბათქაში ჩამოშლილიყო და კედლებზე ნესტის შავი ხაზები ასულიყო.

დემეტრემ ჩანთა გახსნა, პატარა რვეული და საზომი ამოიღო. რამდენიმე ციფრი ჩაინიშნა. ჭიათურაში დაბრუნების შემდეგ გადაწყვეტილი ჰქონდა, რომ მხოლოდ წარსულის აჩრდილების დევნით არ იცხოვრებდა. მისთვის არქიტექტურა, რესტავრაცია — მუშაობა გაქცევის ერთადერთი საშუალება იყო. სანამ ქალაქი მსჯელობდა, დემეტრე რატომ დაბრუნდაო, ის ცდილობდა გაეგო, რამდენი წელი გაუძლებდა ეს დანგრეული კედელი კიდევ.

მან თითი მიადო ფანჯრის ხის ჩარჩოს. ხე დამპალი იყო, თითების დაჭერაზე იფშვნებოდა.
— შენც ძლივს დგახარ, ძმაო, — ჩაილაპარაკა თავისთვის.
— ვის ელაპარაკები?

ხმა უკანიდან, მკვეთრად მოვიდა. დემეტრე ნელა შემოტრიალდა. ლუკა იდგა. ქურთუკის საყელო აეწია, ხელები ჯიბეებში ეწყო და თვალებში ბრაზი ეწოდა.
— კედელს, — მშვიდად უპასუხა დემეტრემ.
— ეგეც შენსავითაა?
— ჯერ კიდევ დგას.
ლუკამ თავი უკან გადაქნია, მწარედ ჩაიცინა.
— კარგია.

დემეტრემ რვეული დახურა და ჩანთაში ჩადო.
— რა მოხდა, ლუკა?
ლუკამ პირდაპირ შეხედა თვალებში.
— ლილეს შეხვდი?
დემეტრემ პასუხამდე პაუზა გააკეთა. ქუჩაში ქარმა გაიარა, ძველი შენობის თუნუქის სახურავი ააჭრიალა.
— კი.
— რატომ?
— შემთხვევით შევხვდით.
— შემთხვევით?
— საბაგიროში შევხვდით, ლუკა.
— ეგ არ მიკითხავს, სად შეხვდით! — ლუკამ ხმას აუწია.
დემეტრემ თვალი გაუსწორა.
— მაშინ რა მკითხე?
ლუკამ რამდენიმე წამით არაფერი თქვა. ირგვლივ ჰაერი ისე გამჭვირვალე და დაძაბული გახდა, თითქოს ელექტროდენი გადიოდა.
— შენ აქ დაბრუნდი და პირველივე კვირაში მას შეხვდი.
— არ ვგეგმავდი.
— მაგრამ შეხვდი!
— კი.
— და რა უთხარი?
ბარათელმა წარბები შეკრა, მზერა გაუმკაცრდა.
— შენ რატომ გგონია, რომ ვალდებული ვარ ანგარიში ჩაგაბარო?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წელი აქ არ ყოფილხარ! — იყვირა ლუკამ.

ეს უკვე პრეტენზია კი არ იყო — ეს იყო იარა, რომელიც თორმეტი წელს ითვლიდა. დემეტრემ მზერა აარიდა. ლუკამ ერთი ნაბიჯი გადმოდგა, უფრო ახლოს მივიდა.
— იცი, ქალაქი რას ამბობს?
— ქალაქი ბევრ რამეს ამბობს.
— ამბობენ, რომ ლილეს გამო დაბრუნდი.
დემეტრეს სახეზე დაღლილობამ გადაიარა. არც სიცილი ყოფილა, არც გაბრაზება.
— ქალაქს ყოველთვის უყვარდა მარტივი, ზღაპრული პასუხები.
— შენ გაქვს უფრო რთული?
— მაქვს.
— მაშინ მითხარი! მითხარი ერთხელ მაინც!
დემეტრემ რამდენიმე წამით უყურა თავის ძველ მეგობარს, მერე თავი გააქნია.
— ვერ გეტყვი.
ლუკამ მწარედ, ხმამაღლა ჩაიცინა.
— ისევ! ისევ „ვერ გეტყვი“! „ერთ დღეს მოგიყვები“, „ახლა არ შემიძლია“...ამის დედაც.. თორმეტი წელი გავიდა, ბარათელო! თორმეტი!
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— ვიცი.
— არა, არ იცი! — ლუკას ხმა უკვე ხეობაში ექოსავით დარბოდა. ქუჩაში ორმა კაცმა მათკენ გამოიხედა. მაღაზიის კართან ქალი შეჩერდა, პარკი ხელში გაუშეშდა. — შენ წახვედი!
დემეტრე ჩუმად იდგა.
— შენ ადექი და წახვედი, ჩვენ კი აქ დავრჩით!
— ვიცი, ლუკა.
— არა, არ იცი!
— ვიცი-მეთქი, ლუკა!
— მაშინ რატომ დაბრუნდი?! რატომ ჩამოხვედი ამ ნანგრევებში?!

დემეტრემ პირველად შეხედა პირდაპირ თვალებში, ხმაში კი ისეთი სიმწარე გამოერია, რომ ლუკა წამით შეკრთა:
— იმიტომ, რომ წასვლა არ გამომივიდა!
ლუკას სახეზე ბრაზი ისევ ეწერა, მაგრამ წამით დაბნეულობამ გადაფარა.
— რას ნიშნავს... არ გამოგივიდა?
დემეტრემ ამოისუნთქა. ირგვლივ შემოკრებილი ხალხი გაჩუმდა.
— მთელი ეს წლები სად იყავი? — ჰკითხა ლუკამ უფრო დაბალი ხმით.
დემეტრემ თვალები დახარა, რვეულის ყდას თითები მოუჭირა.
— ვმუშაობდი. არქიტექტურულ კომპანიაში ვიყავი, მერე რესტავრაციაზე გადავედი. ძველ, დანგრეულ შენობებს ვაკეთებდი.
— ჩვენზე ფიქრობდი? აქ რომ დაგვტოვე იმ ტრაგედიის მერე, ფიქრობდი? ან ოდესმე ვინმესთვის გითქვამს ჩემი სახელი? ანისი?
დემეტრემ პასუხი ვერ გასცა. ლუკამ თავი გადააქნია.
— ზუსტად. წაშალე ყველაფერი.
— ლუკა...
— არა, ახლა შენ მომისმინე! —ლუკას ამჯერად არ უყვირია, სწორედ ამიტომ თითოეული სიტყვა ტყვიასავით მძიმე აღმოჩნდა. — შენ გგონია, მარტო შენ დაგემართა ტრაგედია იმ ღამით? შენ გგონია, მარტო შენ დაკარგე მამა?
დემეტრემ არაფერი თქვა.
— მამაჩემი იქ არ დაღუპულა, ვიცი! — განაგრძო ლუკამ და თვალები ცრემლით აევსო. — ვიცი, რომ თქვენ სამივეს — შენ, ანიის და თომას— სხვა რამ დაგრჩათ. მაგრამ იმ ღამეს მეც თქვენთან ერთად ვიყავი! თქვენი მამები წავიდნენ. თქვენ სამი შეიცვალეთ, უცხოები გახდით. მე კი ყოველდღე გიყურებდით და ვხვდებოდი, რომ ჩემი სახლი ისევ იდგა, თქვენი სახლები კი აღარ არსებობდა. და მეც იმ ნანგრევებში ვცხოვრობდი!
დემეტრემ ტუჩები მაგრად მოკუმა.
— ვიცი.
— ისევ „ვიცი“...
— სხვა რა გითხრა, ლუკა?! რა გითხრა?!
— სიმართლე!
ამ სიტყვაზე დემეტრემ თვალები დახუჭა. რამდენიმე წამით ქუჩაში სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. ქუჩის ხმაური, საბაგიროს ჭრიალი — ყველაფერი შორს წავიდა.
შემდეგ დემეტრემ თქვა:
— მე გავიქეცი.
ლუკას სახე შეეცვალა.
— იმ ღამეს... მე უბრალოდ გავიქეცი, — განაგრძო დემეტრემ და ხმაში თორმეტი წლის წინანდელი ბავშვის შიში გაოჭდა.
— მამაშენი...— ლუკას ხმა ჩაუწყდა.
— მამაჩემი იქ მიდიოდა. ვიცოდი, რომ საშიში იყო.
— რამდენად საშიში?
— საკმარისად, რომ ჩემი თვალით დამენახა მისი შიში.
ლუკამ ერთი ნაბიჯით უკან დაიხია.
— და მაინც წახვედი.
— მამამ მითხრა, წადიო. მითხრა, აქ არაფერი გესაქმებაო. და მეც წავედი.
დემეტრეს ხმა აღარ ებრძოდა არც ლუკას და არც საკუთარ თავს. ის უბრალოდ იდგა შუა ქუჩაში, გაშიშვლებული.
— მე გადავრჩი, ლუკა.
— ვიცი.
— არა! შენ არ იცი! — დემეტრემ პირველად აიმაღლა ხმა, თვალებიდან ცრემლი ჩამოუგორდა. — შენ არ იცი, როგორი იყო მერე! თბილისში ჩავედი და მეგონა, რომ სხვა ქუჩებში სიარული საკმარისი იქნებოდა. სხვა ხალხი, სხვა სახლი, სხვა ჰაერი... პირველ ღამეს ვერ დავიძინე. მეორე ღამესაც. მერე თვეები გავიდა, წლები. ხალხი მეუბნებოდა, დრო ყველაფერს მკურნალობსო. არაფერსაც არ მკურნალობს! უბრალოდ სწავლობ, როგორ იარო ამ ტვირთით ისე, რომ წელში არ გადატყდე.
ლუკას მზერა დაუმძიმდა, ბრაზი ნელ-ნელა გაქრა და მის ადგილას უზარმაზარი სევდა ჩადგა.
— და მაინც არ დაბრუნდი...
— დედას ვერ მივუსწარი, ლუკა, — თქვა დემეტრემ და ხმა საბოლოოდ გაუტყდა.

ლუკას სახე წამში შეეცვალა. დემეტრეს აღარ გაუგრძელებია. ეს ერთი წინადადება საკმარისი აღმოჩნდა. ლუკამ პირველად გაიგო, რომ იმ თორმეტ წელიწადში დემეტრეს მარტო მამის სიკვდილი კი არ ეზიდებოდა, არამედ იმის ცოდნაც, რომ დედამისმა ისე დალია სული, შვილი გვერდით არ ჰყოლია.
— მის საფლავზეც კი ვერ მივედი, — ჩურჩულით თქვა დემეტრემ და თავი დახარა.
ლუკას პასუხი არ ჰქონდა. იმ წუთას მის წინ აღარ იდგა კაცი, რომელიც თორმეტი წლის წინ მეგობრებს გაექცა. იდგა ისევ ის პატარა ბიჭი, რომელიც იმავე ტრაგიკულ ღამეს საკუთარ სახლს გამოექცა და მერე უკან დაბრუნება ვეღარაფერი გაბედა.
მაგრამ ბრაზის ნარჩენი მაინც ღვიოდა.
— რატომ ლილე? — ჰკითხა ბოლოს ლუკამ.
დემეტრემ თვალები დახარა.
— არ ვიცი.
— იცი.
— არა, ლუკა.
— მაშინ რატომ გტკივა ეგ კითხვა ასე ძალიან?
დემეტრემ შეხედა. ლუკამ პასუხს აღარ დაელოდა.
— ის ამირეჯიბების ოჯახია, დემე.
— ვიცი.
— და შენ მაინც მისკენ მიდიხარ.
— მე მისკენ არ მივდივარ.
— მაგრამ ის შენსკენ მოდის, ხომ?
დემეტრემ არაფერი თქვა. ლუკამ ამ სიჩუმეში თავისი პასუხი ამოიკითხა.
— ფრთხილად იყავი, დემე.
— რასთან დაკავშირებით?
— ყველაფერთან. განსაკუთრებით იმასთან, რასაც გულში ჯერ კიდევ გრძნობ და ებრძვი.

ლუკამ უკან დაიხია. შემოტრიალდა, რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა, მერე გაჩერდა. უკან აღარ მოუხედავს:
— და ნუ იფიქრებ, რომ ამის შემდეგ ყველაფერი გაპატიე.
დემეტრემ ჩუმად, თითქმის უხმოდ უპასუხა:
— არც მითხოვია.
ლუკამ თავი ოდნავ დაუქნია და წავიდა. ქუჩაში მდგარი ხალხიც ნელ-ნელა დაიშალა. ქალი, რომელიც მაღაზიის წინ გაჩერებულიყო, უკვე მეორე ქალს უყვებოდა რაღაცას — ალბათ ამბის სულ ახალ, უფრო მძიმე ვერსიას აწყობდა. მაგრამ იმ დღეს ჭორი პირველად აღარ იყო მთავარი.
რადგან ჭიათურამ პირველად მოისმინა ის, რაც თორმეტი წელი ხმამაღლა არავის ეთქვა: დემეტრე არ გაქცეულა სიამოვნებისთვის, ის გაიქცა, რადგან განადგურდა. და მაინც დაბრუნდა.

***
საღამოს ანი ელენე ბებოსთან იჯდა. ელენე პატარა დანით ვაშლებს ჭრიდა და თეფშზე აწყობდა.
— იჩხუბეს?
— ვინ? — ანიმ ვითომ ვერ გაიგო.
— შენს ბიჭებს სხვა ვინ ჰყავთ ჩასარევი და საჩხუბარი?
ანიმ სევდიანად გაიღიმა.
— იჩხუბეს.
— ძალიან?
— სიტყვიერად.
— ეგენი სიტყვებით უფრო საშიშები არიან, ვიდრე მუშტებით.
ანის გაეცინა.
— ბებო...
— რა, შვილო?
— ზოგჯერ მგონია, რომ ყველას ყველაფერი უნდა ვაპატიო.
ელენემ დანა მაგიდაზე დადო, ანიის ხელზე თავისი მშრალი, თბილი ხელი დაადო.
— ყველას?
— არ ვიცი.
— მაშინ არავის აპატიო ჯერ.
ანი გაჩუმდა. ელენემ განაგრძო:
— პატიება ვალდებულება არ არის, ანი. პატიება მოწყალებაა. როცა გული დამშვიდდება, თვითონ მოვა. ძალით პატიება ტყუილია.

ანიმ ფანჯარაში გაიხედა. გარეთ უკვე ბნელდებოდა. შორიდან საბაგიროს განათებული კაბინა ნისლში ნელა, აჩრდილივით მოძრაობდა.
— დემეტრე ძალიან შეიცვალა.
ელენემ თავი გააქნია.
— არა.
— არა?
— გაიზარდა, შვილო.
ანი ჩუმად დარჩა. ელენემ ისევ აიღო დანა.
— შეცვლა უფრო მარტივია — სხვანაირი ხდები. გაიზარდები და მაინც ის ხარ, უბრალოდ იცი, ტკივილს სად მიუჩინო ადგილი.
ამ სიტყვებზე ანიის გაეღიმა.
მაგრამ სადღაც შიგნით იცოდა: დემეტრეს დაბრუნება მხოლოდ მისი პირადი წარსულის დაბრუნება აღარ იყო. ახლა მთელ ქალაქს მოუწევდა საკუთარი წარსულის გახსენება. და ჭიათურას, როგორც ყოველთვის, ყველაფრის დახსომება უყვარდა — განსაკუთრებით იმის, რაც ერთხელ ყველამ გადაწყვიტა, რომ სამუდამოდ დაევიწყებინა.

ეს თავი რომანში შინაგანი სამყაროს ნგრევისა და პირველი უმძიმესი ეჭვის გაჩენის წერტილია — სადაც ლილეს უსაფრთხო, შინაური სამყარო მამის კაბინეტში ნაპოვნ ერთადერთ ხელმოწერაზე იმსხვრევა. ტექსტი გაფართოვდა, გაღრმავდა და მხატვრულად დამუშავდა:


• ატმოსფერული სიღრმე: კულტურის ცენტრის ნესტიანი, საღებავებისა და ჩაის სუნით სავსე დილა, ჭიათურის ლურჯ-ნაცრისფერი ნისლი და ამირეჯიბების სახლის მყუდრო, ლიმონიანი ხორცისა და ჩაის ოინებით სავსე საღამო უფრო საგრძნობი გახდა.

• იუმორი და სითბო: ანიისა და ლილეს მეგობრული ქილიკი, სანდროსა და მიხეილის სამზარეულოს „კულინარიული ომი“ და ბავშვებთან ხატვის სცენა შეივსო ბუნებრივი, ცოცხალი იუმორითა და ოჯახური სითბოთი.

• ტკივილნარევი მეგობრობა და შინაგანი ბზარი: ლილესა და ანის საუბრები აღარ არის უბრალო ინფორმაციის გაცვლა — ეს არის ორი ქალის ურთიერთობა, სადაც ერთს თქვეშ შეფარებული ტკივილის დიაგნოსტირება შეუძლია. მამის მიმართ უპირობო სიყვარულისა და საზარელი ეჭვის დაჯახება კი თავის კულმინაციას აღწევს.

თავი VIII

ლილეს ბზარი

დილით წვიმა აღარ მოდიოდა, მაგრამ ქალაქს ღამის ნესტი ჯერ კიდევ მძიმე, სველი საბანივით ედო.
ჟანგიანი სახურავებიდან წყალი რიტმულად წვეთავდა და ასფალტზე პატარა, შავ გუბეებს აჩენდა. კლდეებს შორის ნისლი ისე ჩამჯდარიყო, თითქოს ხეობას სუნთქვა გაუჭირდაო, და საბაგიროს წითელი კაბინები მის შიგნით ისე უჩინარდებოდნენ, თითქოს რამდენიმე წამით ქალაქი მათ არსებობას ივიწყებდა, მერე კი, ღრუბლის გაგლეჯისას, ისევ უხალისოდ აბრუნებდა.

ლილე კულტურის ცენტრის დიდ, მაღალ ფანჯარასთან იდგა და გარეთ იყურებოდა. ოთახში ზეთის საღებავების, სველი ქაღალდისა და იაფფასიანი ჩაის სუნი ტრიალებდა. უკან ბავშვების ჟინჟღილი და ფუნჯების ჭიქაში ჭყაპუნი ისმოდა.
— ლილე მას, ეს ასე შეიძლება? — ჰკითხა პატარა ბიჭმა, რომელსაც ცხვირზე ლურჯი საღებავის წვეთი ეცხო.
— რა, ნიკუშა?
— მთას ლურჯი ფერი რომ მივცე.
— მთას ლურჯი ფერი არ აქვს, ნიკუშა. მთა მუქი მწვანეა, ან ნაცრისფერი.
— აქვს, — დაიჟინა ბავშვმა და ფუნჯი მაგიდაზე გაწუწა.
— სად ნახე ლურჯი მთა?
ბავშვმა თითი ფანჯრისკენ გაიშვირა.
— იქ.
ლილემაც გაიხედა. კლდეების წვერებს სქელი, ლაჟვარდისფერი ნისლი ეხვეოდა.
— ეგ ნისლია, — თქვა ლილემ მშვიდად.
— ნისლიც ლურჯია, — უპასუხა ბავშვმა ისეთი დამაჯერებლობით, რომ მხოლოდ შვიდი წლის ადამიანს თუ შეეძლო.
ლილეს ეზოში დარჩენილი სითბო ტუჩებზე გადაუვიდა და გაეღიმა.
— კარგი. მაშინ დღეს ლურჯი მთები გვექნება.
ბავშვი კმაყოფილი, გამარჯვებული სახით დაბრუნდა თავის ადგილზე.
ლილემ ისევ ფანჯარაში გაიხედა. რამდენიმე დღის წინ ამ ქალაქში დემეტრე დაბრუნდა. თორმეტი წლის შემდეგ. მისი დაბრუნება ჯერ კიდევ ყველგან ეწერა ჭიათურას.
მაგრამ ლილესთვის დემეტრე სხვაგან იყო. ის იმ საბაგიროში დარჩა. იმ რამდენიმე წუთში, როცა ჰაერში დაკიდებულ გალიაში ერთმანეთის პირისპირ იდგნენ და ორივემ თითქოს ვერ გადაწყვიტა, წარსული უნდა დაერქმიათ ერთმანეთისთვის თუ აწმყო.
ლილემ თვალები დახარა. ფანჯრის მინაზე საკუთარი ანარეკლი დაინახა — დაღლილი თვალები, ოდნავ აწეწილი თმა. რატომ დაბრუნდი? ეს კითხვა თვითონაც ათასჯერ დაუსვა საკუთარ თავში. მაგრამ დემეტრეს პასუხი ჯერ კიდევ ყურში ექოსავით უცემდა: „იმიტომ, რომ აქედან ვერასდროს წავედი.“

ლილემ არ იცოდა, რატომ ეტკინა ეს პასუხი ასე მწარედ. ალბათ იმიტომ, რომ თვითონაც ზუსტად იგივე იცოდა საკუთარ თავზე — ისიც თორმეტი წელი ამ ხეობაში იდგა და ეგონა, რომ ცხოვრობდა, სინამდვილეში კი უბრალოდ იმავე კადრს ხატავდა ხელახლა.

— ყავა მოვიდა.
ანი კარში იდგა. ერთ ხელში ორი პლასტმასის ჭიქა ეჭირა, მეორეში — პატარა, ცხიმწასმული ქაღალდის პარკი, საიდანაც თბილი ფუნთუშის სუნი გამოდიოდა.
ლილემ შეხედა და წარბები ოდნავ ასწია.
— ისევ?
— ისევ, — უპასუხა ანიმ, ოთახში შემოვიდა და ჩანთა სკამზე მიაგდო.
— ექიმი ხარ თუ ყავის დისტრიბუტორი?
— ორივე შემიძლია ვიყო, გააჩნია, პაციენტს რომელი უფრო სჭირდება.

ანი ბავშვებს ღიმილით მიესალმა, ნიკუშას თავზე ხელი გადაუსვა, ლურჯი ცხვირი რომ დაინახა, ჩაიცინა და ლილესთან მივიდა.
— დღეს როგორ ხარ?
— კარგად.
— ეგ პასუხი ისეთივე ყალბია, როგორც ჩემი დილის ღიმილი, როცა რვა საათზე შემოსულ პაციენტს ვხვდები.
ლილემ ჭიქა გამოართვა. სითბო თითებში ჩაეღვარა.
— შენ ზედმეტად კარგად მიცნობ, ანი.
— ბავშვობიდან გიცნობ.
— სამწუხაროდ.
— მეც ეგ ვიფიქრე, — ჩაილაპარაკა ანიმ და ფანჯრის რაფას მიეყრდნო.

ლილეს გაეცინა. ეს სიცილი ბუნებრივად, ყოველგვარი დაძაბულობის გარეშე გამოვიდა. ანი ერთადერთი იყო, ვისთანაც თავდაცვის ინსტინქტი ეთიშებოდა. მერე ისევ ჩამოვარდა სიჩუმე.

ანიმ ყავა მოსვა და გარეთ გაიხედა.
— საბაგიროს ინციდენტზე არ გკითხავ.
ლილემ შეხედა.
— მადლობა.
— თუ თვითონ მოგინდება მოყოლა, მომიყევი.
— არაფერი მომხდარა, — თქვა ლილემ, მაგრამ თვალი აარიდა.
— მაშინ რატომ გამოიყურები ისე, თითქოს შენზე მთელმა საბაგიროს ტროსმა გადაიარა?
ლილემ ცხელი სითხე ყელში ჩაუშვა.
— იმიტომ, რომ დემეტრე დაბრუნდა.
ანი ცოტა ხანს ჩუმად იყო. თითებით ჭიქას ეთამაშებოდა.
— ჰო.
— უცნაურია, ანი.
— რა?
— თითქოს თორმეტი წელი საერთოდ არ გასულა. მერე ერთ წამში გახსოვს, რომ ყველაფერი... აბსოლუტურად ყველაფერი შეიცვალა.
ანი მის გვერდით პატარა, ბავშვების სკამზე ჩამოჯდა.
— ბავშვობიდან ერთმანეთი გიყვარდათ.
ლილემ თავი დახარა, საღებავიანი თითები ერთმანეთში გადაიხლართა.
— ბავშვები ვიყავით.
— მაგიტომ იყო ნამდვილი, — თქვა ანიმ ხანდაზმული ქალის სიმშვიდით.
ლილემ გაუღიმა, სევდიანი ღიმილით.
— შენ ყოველთვის ყველაფერს მარტივად ამბობ, ექიმო.
— იმიტომ, რომ შენ ყველაფერს ართულებ, მხატვარო.
— შეიძლება.

ანი ცოტა ხანს ბავშვებს უყურებდა, რომლებიც ახლა ენთუზიაზმით თხვრიდნენ ფურცლებს ლურჯი საღებავით. შემდეგ უთხრა:
— გუშინ რომ დამირეკე, ხმა სხვანაირი გქონდა.
— შეგეშინდა?
— არა.
— აბა?
— გამიხარდა.
ლილემ გაკვირვებით შეხედა.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წლის შემდეგ პირველად მგონია, რომ რაღაცები... თუნდაც ძალიან მძიმე, შეიძლება ისევ ითქვას. რომ გაყინულები აღარ ვართ, ლილე.

ლილემ პასუხი ვერ გასცა. ანი ადგა, პლასტმასის ჭიქა ურნაში გადააგდო.
— საღამოს შენთან გამოვივლი.
— თუ სახლში იქნები.
— ვიქნები.
ლილემ თავი დაუქნია.

**
ანის წასვლის შემდეგ რამდენიმე წამით მის ადგილს უყურებდა. მერე ღრმად ამოისუნთქა და ბავშვებისკენ შეტრიალდა.
— აბა, ვინ დახატა ყველაზე ლურჯი მთა?
ხუთივე ბავშვმა ერთდროულად ასწია ხელები.
ლილეს გაეცინა.
— კარგი. ესე იგი, ჟიურის რთული საქმე ელის.
და რამდენიმე საათით, საღებავებისა და ბავშვური ყვირილის ქაოსში, მართლა დაივიწყა ყველაფერი.
***
საღამოს ლილე სახლში დაბრუნდა.
მისი ძმის, სანდროს, მტვრიანი მანქანა უკვე ეზოში იდგა. სახლში შესვლისას სამზარეულოდან ტაფის ტკაცატკუცი და ხმამაღალი სიცილის ხმა გაიგონა. სანდრო და მიხეილი რაღაცაზე კამათობდნენ.
— შენ საერთოდ არ იცი საჭმლის გაკეთება, მამა! — ამბობდა სანდრო.
— შენ ჭამა არ იცი, თორემ ჩემი გაკეთებული ხორცის მსგავსი ჭიათურის რესტორნებში არ არის! — უპასუხა მიხეილმა.
— ხორცი კი არ არის, ნახშირია, რითიც ლილემ ნახატები უნდა დახატოს!

ლილე კართან გაჩერდა, პალტო საკიდზე ჩამოკიდა და შემოიხედა.
— ვინ ხართ და სამზარეულოში რას აკეთებთ?
სანდრომ მაშინვე შემოტრიალდა, ხელში ხის კოვზი ეჭირა.
— მოვიდა ჩვენი მთავარი კრიტიკოსი!
— ისევ საჭმელზე ჩხუბობთ?
— მამა ამტკიცებს, რომ ეს მზადაა.
მიხეილმა ტაფას თავსახური დააფარა.
— მზადაა.
ლილემ მიახლოება გაბედა და ქვაბს დახედა.
— ეს მართლა ნახშირია, მამა.
სანდრომ ხელი გაიშვირა.
— აი, ხომ გითხარი!
მიხეილმა ჩაიცინა, სათვალე ცხვირზე შეიწორა.
— თქვენ ორივემ იმდენი იცით კულინარიაში, რომ ხვალ თავად მოამზადეთ.
— კარგი, — თქვა ლილემ. — ხვალ ჩვენ მოვამზადებთ.
— ორივემ?
— მე და სანდრომ.
სანდრომ მაშინვე ხელები ასწია.
— მე არ ვთანხმდები! ლილეს გაკეთებულ სუპს ისევ მამის ნახშირი ჯობია.

ლილეს გაეცინა. იმ რამდენიმე წუთის განმავლობაში სახლი ისევ ისეთი იყო, როგორიც ყოველთვის. მამ, ძმა, დედა რომელიც შორიდან უყურებდა ამ ყველაფერს, სამზარეულო, საღამოს ხმაური, მარტივი, უწყინარი კამათი. ჩვეულებრივი, უსაფრთხო ოჯახი.

და სწორედ ამიტომ იყო შემდეგი წუთი ასე მძიმე.
მიხეილმა ტაფა გვერდით გადადგა, წინსაფარი მოიხსნა და ლილეს შეხედა.
— დღეს ისევ ხატავდი იმ საბაგიროებს?
ლილეს ღიმილი ნელ-ნელა გაუქრა.
— კი.
— ერთხელ სხვა რამე დახატე.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ შენ უკვე წლებია ერთსა და იმავეს უყურებ, ლილე. ხეობა დიდი ხანია არ იცვლება, შენ კი შეგიძლია შეიცვალო.
ლილემ მამას შეხედა.
— შეიძლება იმიტომ ვუყურებ, რომ აქ ვცხოვრობ.
მიხეილმა აღარ უპასუხა. სანდრომ ორივეს შეხედა და ჰაერში ჩამოწოლილი უეცარი დაძაბულობა მაშინვე იგრძნო.
— მე გავალ, — თქვა სანდრომ.
— სად მიდიხარ? — ჰკითხა ლილემ.
— არსად. უბრალოდ... წყალს მოვიტან ეზოდან.
— სამზარეულოში ონკანია.
— მაშინ სხვა წყალს მოვიტან, უფრო ცივს, — ჩაილაპარაკა სანდრომ და კარისკენ გადადგა ნაბიჯი.
ლილეს ოდნავ გაეღიმა.
— მშიშარა.
სანდრომ კარი ფრთხილად გაიხურა.

ოთახში სიჩუმე ჩამოვარდა. მიხეილმა ჭიქა აიღო, მაგიდაზე დადო და ლილეს პირდაპირ შეხედა.
— დემეტრე ნახე?
ლილემ თავი ოდნავ ასწია.
— ვინ გითხრა?
— ქალაქში ამბავი სწრაფად ვრცელდება, შვილო.
— კი, ვნახე.
— სად?
— საბაგიროში.

მიხეილის სახეზე თითქმის არაფერი შეცვლილა. თითქმის. მაგრამ ლილემ, რომელიც მამის თითოეულ მიმიკას ბავშვობიდან სწავლობდა, შენიშნა — მისი ხელი ჭიქაზე ოდნავ გაჩერდა, თითები გაუთეთრდა.
— მარტო იყავით?
— კი.
მიხეილმა თავი დაუქნია, მზერა იატაკზე გადაიტანა.
— გასაგებია.

ლილე ელოდა კიდევ რაღაცას. ჩხუბს, გაფრთხილებას, კითხვებს... მაგრამ მამამ არაფერი თქვა.
— რატომ გეკითხები? — თქვა თვითონ მიხეილმა.
— იმიტომ, რომ შენი მამა ვარ. - თავის კითხვასვე თვითონ უპასუხა
— ეგ პასუხი არაა.
მიხეილმა პირდაპირ შეხედა, თვალებში უცნაური, ცივი სიმტკიცე ჩაუდგა.
— ზოგჯერ საკმარისი პასუხია.
ლილემ თავი გააქნია.
— ჩემთვის არა.

მიხეილმა ცოტა ხნით უყურა, შემდეგ მშვიდად, აუღელვებელი ხმით თქვა:
— ბარათელების ოჯახთან ზედმეტი სიახლოვე არ გჭირდება, ლილე.
ლილემ თითქოს ვერ გაიგო.
— რატომ?
— იმიტომ.
— რატომ-მეთქი?!

მიხეილმა ჭიქა მაგიდაზე ოდნავ ხმამაღლა დადო.
— ზოგი კარი ერთხელ უნდა დაიხუროს. და როცა იხურება, გასაღები ხეობაში უნდა გადააგდო.
ლილეს სახეზე არაფერი გამოჩენილა. მაგრამ ამ ერთ წინადადებაში პირველად იგრძნო ის, რასაც ბოლო დღეებში ვერ არქმევდა სახელს.
მამას დემეტრესი ეშინოდა.
არა როგორც ძველი მტრის. არა როგორც ბიჭის, რომელსაც მისი ქალიშვილი ბავშვობაში უყვარდა. არამედ როგორც რაღაცის... როგორც ცოცხალი აჩრდილის, რომელიც წარსულიდან ბრუნდებოდა და ხელში სიმართლე ეჭირა.
ლილემ არაფერი უპასუხა. უბრალოდ ადგა.
— საჭმელი აღარ მინდა.
— ლილე.
ის გაჩერდა, კართან.
— რა?
მიხეილმა რამდენიმე წამი უყურა, თითქოს რაღაცის თქმა უნდაო, მაგრამ მერე ხმა დაირბილა:
— შენი ნახატი ვნახე. კულტურის ცენტრის დერეფანში რომ ჰკიდია.
— და?
— კარგია. ნიჭიერი ხარ.

ლილემ პირველად ვერ გაუძლო მის თბილ მზერას.
— მადლობა, — ჩურჩულით თქვა და ოთახიდან გავიდა.
იმ ღამეს ლილემ დიდხანს ვერ დაიძინა. ანის მოსვლა საავადმყოფოში გადაუდებელი გამოძახების გამო გადაიდო. სანდრომ ორჯერ დაუკაკუნა კარზე — ერთხელ იმისთვის, რომ ეკითხა, ცხელი ჩაი ხომ არ უნდოდა, ლილემ უარი თქვა. მეორედ კი უბრალოდ კარს მიეყრდნო და ჩუმად უთხრა:
— თუ რამეა... აქ ვარ, იცოდე.
ლილემ კარს იქით მდგარ ძმას რამდენიმე წამი უსმენდა.
— ვიცი, სანდრო.

სანდრო წავიდა. ეს იყო მათი ურთიერთობა — ერთმანეთს ხშირად ვერ უგებდნენ, ხშირად ეჯახებოდნენ, მაგრამ ერთმანეთის არსებობა ყოველთვის იცოდნენ, როგორც საყრდენი კედელი ბნელ ოთახში.
***
შუა ღამე იდგა. თვალი ვერაფრით მოხუჭა, ფიქრებს ვერაფრით იშორებდა თავიდან, ლილე საწოლიდან წამოჯდა. საათი ღამის ორს უჩვენებდა. ადგა და სამზარეულოსკენ დაიძრა წყლის დასალევად, გზად მამის კაბინეტი უნდა გაევლო, კართან შეჩერდა, ეჭვები მოსვენებას არ აძლევდა, შესვლა არ ჰქონდა დაგეგმილი. მაგრამ ხელები, თითქოს უცხო ნებას ემორჩილებიანო, კარის ურდულს მიაწვნენ.

სახლი ჩუმი იყო. მხოლოდ ძველი ხის იატაკი ჭრიალებდა ოდნავ. კაბინეტის კარი დაკეტილი არ დახვდა. შევიდა. ოთახში თამბაქოსა და ძველი ქაღალდების სუნი იდგა.

მაგიდაზე რამდენიმე სქელი საქაღალდე იდო. ლილემ სანათი აანთო, პატარა მაგიდის ლამპა ჩართო. ერთი საქაღალდე გახსნა. შემდეგ მეორე. მესამე.
საბადოების ხარჯები. მუშების ცვლის სიები. ტექნიკური ანგარიშები... ყველაფერი ჩვეულებრივი, მშრალი ბიუროკრატია ჩანდა.

სანამ ერთ, შედარებით ძველ, გაყვითლებულ საქაღალდეში ნაცნობი, მტკივნეული ციფრი არ დაინახა.
N4.
მისი თითები გაჩერდა. გულმა დარტყმა გამოტოვა. საქაღალდე ფრთხილად ამოიღო. პირველი გვერდი ტექნიკური ანგარიში იყო. ლილემ თავიდან სწრაფად გადაიკითხა, მერე — ნელა, თითოეულ სიტყვას თითს აყოლებდა.

გაზის კონცენტრაციის კრიტიკული დონე.
ვენტილაციის სისტემის გაუმართაობა.
მიწისქვეშა მონაკვეთის არასტაბილურობა.
სამუშაოების დაუყოვნებლივ შეჩერების რეკომენდაცია.

მან გვერდი გადაატრიალა. მეორე გვერდი. მესამე. შემდეგ ერთ ადგილზე თითქოს ჰაერი გათავდა.
„არსებული პირობების გათვალისწინებით, მოპოვების გაგრძელება რეკომენდებული არ არის.“

ქვემოთ თარიღი ეწერა. ტრაგედიამდე ზუსტად სამი კვირით ადრე.

ლილემ გვერდი ხელში უფრო მაგრად დაიჭირა, თითები ქაღალდს ჩააფრინდა. გვერდით სხვა, უფრო მოკლე დოკუმენტი იდო. მასზე მიწერილი იყო:
„საჭიროა დამატებითი ვენტილაცია. სამუშაოების შეჩერება არ განხორციელდეს. გეგმა უნდა შესრულდეს.“

ქვემოთ მკაფიო, ნაცნობი ხელმოწერა ეწერა. ხელმოწერა, რომელსაც ლილე ბავშვობიდან ცნობდა — დღიურებში, სკოლის ტაბელებში, დაბადების დღის მისალოც ბარათებზე...
მიხეილ ამირეჯიბი.
ლილემ თვალები დახარა. თავიდან უბრალოდ შეხედა. შემდეგ ისევ. და კიდევ ერთხელ. თითქოს ასჯერ შეხედვა მელანს წაშლიდა, თითქოს ეს საშინელი სიტყვები გაქრებოდა.
ლილემ სკამი გამოსწია და მძიმედ დაჯდა. ოთახი უცებ უზარმაზარი, ცივი და უცხო გახდა.

მისმა ბავშვობამ თვალწინ ჩაუარა. მამა, რომელიც სკოლასთან ხვდებოდა და მხრებზე ისვამდა.
მამა, რომელიც მის პირველ ნახატს საკუთარი კაბინეტის კედელზე კიდებდა.
მამა, რომელიც ეუბნებოდა, რომ თუ ოდესმე ამ ქალაქიდან წასვლა მოუნდებოდა, ის მსოფლიოს ბოლოში გაუშვებდა.
მამა, რომელიც ყოველ ღამით მის საწოლთან იჯდა და ჩუმად ეფერებოდა თმაზე, სანამ არ ჩაეძინებოდა...
მამა, რომელიც მისთვის სამყაროში ყველაზე უსაფრთხო, სუფთა ადამიანი იყო.
და ახლა მის წინ იდო მისი ხელმოწერა. განაჩენზე. იმ ტრაგედიამდე სამი კვირით ადრე.

ლილემ თვალები მაგრად დახუჭა.
— არა... — ამჯერად სიტყვა ხმამაღლა, გატეხილი ხმით გამოვიდა.
მაგრამ პასუხი არ არსებობდა. მხოლოდ ქაღალდის სუნი და მელნის შავი ხაზები.


***
მეორე დღეს ლილე ისევ კულტურის ცენტრში წავიდა. ფეხებს ძლივს მიათრევდა. ბავშვები ჩვეულებრივად დახვდნენ, ხმაურობდნენ.
პატარა ნიკუშამ უკვე დასრულებული ნახატი მიუტანა.
— ნახეთ, მას!
ლილემ დახედა. მთები ჰქონდა დახატული — მუქი, შავი, საშიში. და შუაში — პატარა, ყვითელი სახლი.
— ეს რა არის?
— შენი სახლი.
ლილემ გაუღიმა, თუმცა ტუჩები უთრთოდა.
— რატომ არის ასე მარტო?
ბავშვმა მხრები აიჩეჩა.
— იმიტომ, რომ ნისლია და სხვები არ ჩანან. ნისლში ხომ ყველაფერი იკარგება?

ლილემ ვეღარ გაიღიმა. ნახატი ფრთხილად აიღო.
— ძალიან... ძალიან ლამაზია, ნიკუშა.

ბავშვი გაიქცა. ლილე რამდენიმე წამით მარტო დარჩა. მერე კანკალით აიღო ტელეფონი და ანის დაურეკა.
— გისმენ, ლილე.
ლილემ ხმა ძლივს ამოიღო.
— შეგიძლია მოხვიდე?
ანის ხმის ტონი მაშინვე შეიცვალა — ექიმის ინსტინქტმა გადაფარა მეგობარი.
— რა მოხდა?
—უბრალოდ მოდი, გეხვეწები.

ანი ოცი წუთში მივიდა. კულტურის ცენტრის უკანა, პატარა ოთახში შევიდნენ. ლილემ ყველაფერი ვერ უთხრა. ჯერ მხოლოდ ის დოკუმენტი გაუწოდა, რომელიც პალტოს ჯიბეში ჰქონდა დამალული.

ანი დიდხანს კითხულობდა. ფურცელს თითებს უჭერდა.
— ეს... მამის ხელმოწერაა?
— კი.
— დარწმუნებული ხარ?
— დედაჩემის ხელმოწერა არ ვიცი როგორი იყო, ანი. მამაჩემის კი ათასში ვიცნობ.

ანიმ ისევ დოკუმენტს დახედა.
— ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავს მთელ ამბავს, ლილე.
— ვიცი.
— შეიძლება სხვა ახსნა ჰქონდეს. ტექნიკური შეცდომა, ზეწოლა სამინისტროდან...
ლილემ მწარედ გაიღიმა.
— შენ ექიმი ხარ. ყველაფერს დიაგნოზს უსვამ და ამართლებ.
— იმიტომ, რომ ერთი ანალიზით ადამიანს სასიკვდილო განაჩენს არ გამოვუტან!

ლილეს გაეცინა. ძალიან ოდნავ, უხმოდ.
— მადლობა.

ანი გვერდით მიუჯდა, ხელი მხარზე გადახვია.
— გინდა, რომ გითხრა, რომ ყველაფერი კარგად იქნება?
ლილემ თავი გააქნია.
— არა.
— კარგი. მაშინ გეტყვი იმას, რაც ვიცი.
ლილე უსმენდა, თვალები ცრემლით ჰქონდა სავსე.
—მამაშენს შეიძლება ამ დოკუმენტზე ხელი ჰქონდეს მოწერილი. შეიძლება იცოდა. შეიძლება გადაწყვეტილება მიიღო, რომელიც არ უნდა მიეღო.
— მაგრამ?
— მაგრამ მე არ ვიცი, რა ხდებოდა იმ კაბინეტში თორმეტი წლის წინ. და არც შენ იცი.
ლილემ თავი დახარა.
— მე კი ყველაზე მეტად ეს მაშინებს, ანი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თუ ეს მართალია... თუ მან იცოდა და მაინც ჩაუშვა ისინი შახტაში... — მან სიტყვა ვერ დაასრულა.

ანი არ დაეხმარა. უბრალოდ იჯდა და ელოდა.
ლილემ ბოლოს ჩუმად, გატეხილი ხმით თქვა:
— მაშინ ადამიანი, რომელიც მთელი ცხოვრება მიყვარდა... და კაცი, რომლის გაკეთებულსაც ვერასდროს ვაპატიებ... ერთი და იგივე კაცი ყოფილა.

ანის ხელი მის ხელზე დაედო, მაგრად მოუჭირა.
— ლილე...
— მე არ მინდა, რომ ის მონსტრი იყოს.
— შეიძლება არც არის.
— მაგრამ შეიძლება იყოს.
ანი გაჩუმდა. ეს იყო ყველაზე გულწრფელი, მტკივნეული პასუხი, რაც კი შეეძლო მიეცა.
***
იმავე საღამოს ლილე სახლში დაბრუნდა.
მიხეილი მისაღებში იჯდა. ტელევიზორი ჩართული ჰქონდა, მაგრამ ეკრანს არ უყურებდა — უბრალოდ იჯდა სიბნელეში და ფანჯარაში იყურებოდა.
— მოხვედი, შვილო?
— კი.
— ჭამე რამე?
— არა.
მიხეილი მაშინვე წამოდგა.
— მოდი, რამე გავაკეთოთ. ჩაი მაინც დავლიოთ.

ლილე გაჩერდა.
— არ მინდა, მამა.
— მთელი დღე მუშაობდი, არ შეიძლება ასე.
— ვიცი.
— მაშინ დაჯექი, მე მოგიტან.

ლილემ მამას შეხედა. მის სახეზე ისევე იდგა ჩვეულებრივი, თბილი მზრუნველობა, როგორც ყოველთვის. ისევ ისეთი თვალები ჰქონდა.
— რატომ ხარ ასეთი? — ჰკითხა უცებ.
მიხეილმა ვერ გაიგო, გაშლილი ხელი ჰაერში დარჩა.
— როგორი?
— კარგი მამა.

სიჩუმე ჩამოვარდა. ტელევიზორის შუქი მათ სახეებს ლურჯად ანათებდა. მიხეილმა ნელა შეხედა.
— იმიტომ, რომ შენი მამა ვარ.
ლილეს თვალები აენთო.
— და თუ ერთ დღეს გავიგე, რომ ის, რაც ჩემთვის გააკეთე... საკმარისი არ არის?
მიხეილმა არაფერი თქვა.
— თუ გავიგე, რომ რაღაცები არ მითხარი? რომ რაღაცები დამალე?
— მაშინ მკითხე, — მიხეილმა უცებ ხმა ვეღარ ამოიღო

ლილემ თავი დაუქნია.
— კარგი.
მაგრამ კითხვა არ დაუსვამს. ჯერ არა. ეშინოდა პასუხის.

მიხეილი მივიდა და ხელი მხარზე დაადო. ლილემ არ მოიშორა. ეს იყო ყველაზე რთული — რომ მისი შეხება ისევ ნაცნობი და უსაფრთხო იყო. მისი ხმა ისევ მამამისის ხმა იყო. და მიუხედავად იმისა, რაც იმ საქაღალდეში ნახა, ლილეს სხეულს ჯერ კიდევ ახსოვდა, როგორ უნდა დამშვიდებულიყო ამ კაცის გვერდით.
მიხეილი თავის ოთახში წავიდა. ლილე მარტო დარჩა.

იმ ღამეს მან საკუთარ ოთახში ბავშვობის ყუთი გადმოიღო. ძველი ფოტოები გადმოალაგა. ერთ-ერთი მათგანი აიღო.
ის და დემეტრე. პატარები, თვითონ რვა თუ ცხრა წლისა იყო, დემეტრე თერთმეტის. დაუცველები, ბედნიერები. დემეტრეს ხელი მის მხარზე ჰქონდა გადახვედრილი, ლილეს თავი მისკენ ჰქონდა მიყრდნობილი.

ფოტოს უკან ბავშვური, აწეწილი ხელით რაღაც ეწერა:
„ჩვენ ორნი ყოველთვის ერთად.“
ლილემ თითით სიტყვებს გადაუსვა. და პირველად გაახსენდა არა მხოლოდ დემეტრე... გაახსენდა ის ღამე.
არა სრულად. მხოლოდ ფრაგმენტი: ტელეფონის უწყვეტი, წიკწიკა ხმა. მამის დამფრთხალი ხმა. ფანჯარასთან მდგომი, სანდრო. და მერე — საკუთარი, ბავშვური გადაწყვეტილება, რომ გარეთ არ გასულიყო, რომ სახლში დარჩენილიყო.

ლილემ თვალები დახუჭა. მას არ ჰქონდა პასუხი, რატომ დარჩა. მხოლოდ იცოდა, რომ იმ ღამეს დემეტრე ელოდა. საბაგიროსთან თუ ქუჩაში... დემეტრე ელოდა და თვითონ არ მივიდა.

ეს მოგონება მისთვის დანაშაულის გრძნობა არ ყოფილა. ჯერ არა. უფრო ძველი, გაუგებარი, ტკივილნარევი იარა იყო. მან არ იცოდა, რას ელოდა დემეტრე იმ ღამეს. არ იცოდა, რა მოხდა იმ წუთებში, როცა ის არ მივიდა. და არც ის იცოდა, რომ დემეტრესთვის ეს კითხვა თორმეტი წლის განმავლობაში არასდროს გამქრალა: რატომ არ მოხვედი?

მაგრამ ახლა, როცა მამის ხელმოწერა თვალწინ ედგა, ლილეს ერთი რამ უკვე აღარ შეეძლო — დაეჯერებინა, რომ იმ ღამის ყველა პასუხი მარტივი იყო.

მან ფოტო ყუთში დააბრუნა. ფრთხილად დახურა. შემდეგ შუქი ჩააქრო.

ოთახი დაბნელდა. ფანჯრიდან კი ჭიათურის ხეობის შავი, ნისლიანი კონტური ჩანდა. ლილემ დიდხანს უყურა იმ სიბნელეს.

მერე პირველად იფიქრა:
შეიძლება მთელი ცხოვრება იმ ადგილს ხატავდა არა იმიტომ, რომ უყვარდა... არამედ იმიტომ, რომ რაღაცას ვერ ივიწყებდა. ან ეშინოდა, რომ თუ ხატვას შეწყვეტდა, ეს ნანგრევები მასაც მოიყოლებდა.


თავი IX

უბნის მეხსიერება

დილით დემეტრემ პირველად გაიღვიძა ისე, რომ რამდენიმე წამით ვერ გაიხსენა, სად იყო.

ჭერს უყურებდა გაყვითლებულ, დროისგან დახეთქილ საღებავს, რომელიც ბავშვობაში რუკასავით ჰქონდა შესწავლილი. გარეთ, ნისლიან ჰაერში, საბაგიროს რკინის გორგოლაჭების ნაცნობი, ხრიწწიანი ღრჭიალი გაისმა და ოთახი უეცრად შეივსო ნაცნობი აჩრდილებით.
ბარათელების სახლი.
თორმეტი წლის წინ მიტოვებული, დაკეტილი და ახლა ისევ მისი — საკუთარ წარსულთან პირისპირ დარჩენილი.
წინა საღამოს დიდხანს ვერ დაიძინა. მამის დღიურში ნაპოვნი ორი სიტყვა — „ყველამ იცის“ — გონებაში მძიმე, რიტმული დარტყმებივით უქროდა. თომასთან ერთად ნანახი ჩანაწერები ფრაგმენტებად ეყარა და ერთ სურათად არ ეწყობოდა: გაზის გაჟონვა, გაფრთხილებები, გიორგის ხელით ნაჩქარევად მიწერილი შენიშვნები... და ის დამწვარი, გაურკვეველი ადგილები, სადაც სიმართლე უნდა ყოფილიყო.

საწოლიდან წამოდგა. ძველ, დაბინდულ სარკეში საკუთარ ანარეკლს წააწყდა: თვალქვეშ ჩამუქებული უძილობა, რამდენიმე დღის მოზრდილი წვერი. თბილისში, უცხო სარკეებში ყურებისას, ხშირად ეჩვენებოდა, რომ ისევ იმ თვრამეტი წლის ბიჭს უყურებდა, რომელიც ამ ხეობიდან გაიქცა. მაგრამ აქ, ამ ოთახში, სარკე ტყუილებს არ ამბობდა მანძილს და დროს ვერაფერს გადააფარებდი.
სამზარეულოში შესულს მაცივრის კარში მხოლოდ სიცარიელე დახვდა: ნახევარი ბოთლი წყალი, პურის გამოშრობილი ქერქი და ორი კვერცხი. ზუსტად იმ დროს, როცა მაცივრის კარი გაღიზიანებულმა მიაჯახა, ტელეფონმა დაირეკა.
თომა იყო.
— გაიღვიძე? — გაისმა ყურმილში, ზედმეტად გამოფხიზლებული ხმა.
— სამწუხაროდ.
— ძალიან კარგი. ლუკასთან მივდივართ.
— დილაადრიან რატომ?
— იმიტომ, რომ ანიმ გადაწყვიტა, ოთხივეს დღეს სახლში დაგვტოვებს.
— ანუ?
— ელენე ბებოსთან ჩაი გველოდება. სასწრაფო გაწვევაა.

დემეტრეს უნებლიეთ გაეღიმა.
— ისევ ისეთი ბრძანებაა?
— უფრო ცუდი. ამჯერად დეზერტირობა გამორიცხულია.
— ასე კატეგორიულად რატომ?
თომას ხმაში ირონიამ იმატა, თუმცა შიგნიდან რაღაც თბილი და მძიმე გამოკრთა:
— იმიტომ, რომ ბებომ თქვა, თუ დემეტრე არ მოვა, ჩემს ფეხით ამოვალ და თმებით მოვათრევო.
ტელეფონი გაითიშა. დემეტრე ცოტა ხანს უყურებდა გაშავებულ ეკრანს.
ელენე...
ბავშვობაში მის სახლში იმდენი დრო ჰქონდა გატარებული, რომ ზოგჯერ საკუთარი სახლის სუნი ავიწყდებოდა და ელენეს გამომცხვარი შოთის და მშრალი პიტნის სურნელი ეღვიძებოდა მეხსიერებაში. როცა დედამისი ორ ცვლაში მუშაობდა, ხოლო გიორგი საბადოდან კვირობით არ ამოდიოდა, დემეტრე ანისთან გადადიოდა. ელენე ბებო ყოველთვის აძალებდა ჭამას. რომც ეფიცა, ახლახან ვჭამეო, მოხუცი თვალებს მოჭუტავდა: „ეგ ჩემი საქმე არაა, დაჯექი და ჭამე!“
იმ სახლის კარი თორმეტი წლის განმავლობაში ერთხელაც არ გაუღია. პირველ დღეს რომ ნახა, მხოლოდ რამდენიმე წუთით, ზღურბლთან შეყოვნდა. დღეს კი პირველად უნდა შესულიყო იმ სივრცეში, სადაც მათი ბავშვობა ჯერ კიდევ ისე ეკიდა ჰაერში, თითქოს არაფერი მომხდარიყოს.

**
ელენეს სახლში მისულს ჭიშკარიც და კარიც ღია დახვდა. ეზოდანვე ისმოდა ანისა და ბებიამისის უსასრულო, საუკუნოვანი დავა.

— ბებო, გითხარი, ოთხი კაცი მოდის-მეთქი! ამდენი ხაჭაპური და საცივი ვისთვის გააკეთე, მთელ ბრიგადას კვებავ?
— ოთხი კაცი მოდისო და ოთხი კაცი ოთხ კოვზს შეჭამს?! შენ ექიმი ხარ, წნევის გაზომვა იცი და ჭამისა არაფერი გაეგება! დემეტრე იმ თბილისში ძვალი და ტყავი იყო დარჩენილი, ლუკას კიდევ თვალები აქვს ჩავარდნილი!

დემეტრემ კართან შეყოვნდა, ჩაიცინა. ანიმ შემოხედა და ხელები გაშალა, ვითომ დაღლილმა, თუმცა თვალებში სიხარული უციმციმებდა.
— შემოდი, გევედრები, გადამარჩინე.
— კარს ასე ღიას ტოვებთ? — ჰკითხა დემეტრემ.

სამზარეულოდან ელენეს ხმა გამოვიდა, ოდნავ ბზარიანი, მაგრამ მაინც მტკიცე:
— შენთვის კი, შვილო! თორმეტი წელი ველოდებოდი ამ კარის გაღებას და ახლა დაგიკეტავ?!
დემეტრე ზღურბლზე გაშშდა. სიტყვა „შვილო“ გულში მწარე, ცხელი ჩხვლეტით მოხვდა.

როცა ოთახში შევიდა, ელენე დაინახა. მოხუცი დაპატარავებულიყო, მხრებში ოდნავ მოხრილიყო, თითქოს წლებსა და დარდს მიწისკენ დაეხარათ, მაგრამ თვალები... თვალები ისევ ისეთი ჰქონდა — ცოცხალი, გამჭრიახი და უსაზღვროდ თბილი. იგივე ძველი, ყვავილებიანი წინსაფარი ეკეთა.

მოხუცი რამდენიმე წამს ჩუმად უყურებდა. მერე მიუახლოვდა, აკანკალებული, მშრალი ხელები ლოყებზე ჩამოუსვა.
— ასე უნდა დამხვდე? — ღიმილი სცადა დემეტრემ, თუმცა ყელში ბურთი გაეჩხირა.
— აბა, რა გითხრა, ჩემო ბიჭო, გასუქებულხარ და დამშვენებულხარ-მეთქი? ტყუილი როდის იყო ჩემი ხელობა?

ანი სიცილით გავიდა სამზარეულოში:
— ბებო, დაწყებამდე მაინც აცადე დაჯდომა, ნუ ეჩხუბები!
— ვინ ეჩხუბება? დაჯდეს, ფეხები ხომ არ სძვრება!

დემეტრემ ქურთუკი გაიხადა. მისაღებში ლუკა და თომა უკვე ისხდნენ. ლუკა ფანჯრის რაფას მიყრდნობოდა, სიგარეტის კოლოფს ატრიალებდა ხელში და დემეტრეს დანახვაზე მხოლოდ თავი დაუქნია — ჩუმად, მძიმედ, მაგრამ მის თვალებშიც ჩანდა ის უთქმელი სიმშვიდე, ოთხივეს ერთად ყოფნა რომ მოჰქონდა.

თომამ ჩაის ჭიქა ასწია:
— დიდებული შეხვედრაა! თორმეტი წლის შემდეგ ოთხივე ერთ ოთახში ვართ და ჯერ სისხლი არავის დაუღვრია. ისტორიული მომენტია.
— გაჩუმდი თომა, — შეხედა ლუკამ.
— აი, უკვე იწყება! — ჩაეცინა თომას.

დემეტრე სკამზე დაჯდა. უცებ იგრძნო, როგორ ბრუნდებოდა ოთახში ძველი, მივიწყებული რიტმი. ლუკა ისევ ხისტი და პირდაპირი იყო, თომა ყოველთვის ირონიის ფარდით ფარავდა საკუთარ ტკივილს, ანი ისევ მზრუნველი, თუმცა დაკვირვებული თვალით ადევნებდა თვალყურს თითოეულ მოძრაობას, ხოლო თვითონ... დემეტრე ჯერ კიდევ ცდილობდა გაეგო, ჰქონდა თუ არა უფლება, ამ მაგიდასთან ისე დამჯდარიყო, თითქოს ეს თორმეტი წელი უბრალოდ ცუდი სიზმარი ყოფილიყო.

ელენემ ცხელი ჩაი შემოიტანა, პიტნის ძლიერი სურნელით.
— აი, ახლა შეგიძლიათ ილაპარაკოთ.
— რაზე, ბებო? — ჰკითხა თომამ.
— რაზეც გინდათ. ოღონდ პოლიტიკაზე ნუ გადახვალთ, თავი ტყუილად არ ამატკივოთ.
— ვინ თქვა, რომ პოლიტიკა გვაინტერესებს?
— თქვენ რომ ოთხნი ერთად ხართ, ან ჩხუბობთ, ან რაღაცას ხლართავთ. ბავშვობაშიც ასე იყავით — ჩუმად რომ დასხდებოდით, ვიცოდი, რომ მეზობლის ბაღში ალუბალი აღარ გადარჩებოდა.

ლუკამ პურის ნაჭერი გატეხა:
— დღეს არც ალუბალზე ვიწევთ და არც ჩხუბს ვაპირებთ.
ელენემ თბილად, მაგრამ სევდიანად შეხედა:
— შენ განსაკუთრებით, ლუკა. ისეთი სახე გვაქვს ოთხივეს, თითქოს მთელი ქალაქის დარდი თქვენს მხრებზე გედოთ.
პირველი ნახევარი საათი მართლაც უბრალო ამბებს დაეთმო. უბნის ყოველდღიურობას, რომელიც თითქოს დროს არ დაუმორჩილებია. ელენე ჰყვებოდა, როგორ ეჩხუბა მეზობელ ნინოს რძალი, როგორ გათხოვდა თამარას ქალიშვილი, როგორ გადავიდნენ გიორგიძეები ბათუმში და როგორ ეძებდა მთელი უბანი სამი დღე ვიღაცის დაკარგულ ძროხას. მოხუცი ამ ყველაფერს ისეთი სერიოზულობითა და დეტალებით ჰყვებოდა, თითქოს მსოფლიო მნიშვნელობის მოვლენები ყოფილიყო.

თომა ხანდახან ირონიულ კითხვებს სვამდა, ლუკა მოკლედ ამატებდა რაღაცას, ანი ასწორებდა დეტალებს, დემეტრე კი უბრალოდ უსმენდა.

უცნაური იყო. თორმეტი წლის შემდეგ დაბრუნებულს ყველაზე მეტად ის კი არ აკვირვებდა, რამდენად შეიცვალა ქალაქი, არამედ ის, თუ რამდენად ბევრი რამ დარჩენილიყო ხელუხლებელი. იგივე სახელები, იგივე ხის ძველი აივნები, იგივე ჭორები, იგივე ხმები... თითქოს ქალაქს სუნთქვა შეეკავებინა და მათ დაბრუნებას ელოდებოდა.

ერთ მომენტში ელენემ დემეტრეს წინ პატარა, თეთრი თეფში დადო, სადაც პურზე წასმული, კომშის მურაბიანი კარაქი ედო.
— ეს შენ გიყვარდა.
დემეტრემ შეხედა.
— ისევ გახსოვს?
— მე თუ დამავიწყდა, შენც დაგავიწყდება და ეს იქნება.

დემეტრემ თეფშს დახედა, თითქოს იქ თავისი ბავშვობის ლანდი დაინახა.
— დედაჩემი აკეთებდა... ოდნავ სხვანაირად. პურს გახუხავდა ხოლმე.

ოთახში უეცრად სიჩუმე ჩამოვარდა. ისეთი მძიმე, რომ ჩაის ჭიქებიდან ამოსული ორთქლიც კი გაჩერდა ჰაერში. ანიმ მაშინვე დემეტრესკენ გაიხედა.

ელენემ კი უბრალოდ, ხმის დაუწევლად თქვა:
— დედაშენი ყველაფერს საუკეთესოდ აკეთებდა, დემეტრე.

დემეტრემ თავი დახარა. დედის ხსენება ყოველთვის იმ ერთ, მოუშუშებელ ჭრილობას ეხებოდა — იმ ღამეს, როცა გიორგი საბადოდან აღარ დაბრუნდა. იმ ბნელ დღეებს, როცა თვითონ ქალაქიდან გაიქცა, რადგან ტკივილს ვერ გაუძლო, და იმ საშინელ სინანულს, რომ დედას სიკვდილის წინ ვეღარ მიუსწრო. მას შემდეგ დედის საფლავზეც კი არ ყოფილა. არც ერთხელ. ელენემ ეს იცოდა, მაგრამ არასდროს გაუკიცხავს. არც დღეს უსაყვედურებია — უბრალოდ ჩაი დაუმატა ჭიქაში და ხელი მის მხარზე დიდხანს ედო.

სიჩუმე ანიმ დარღვია, რათა დაძაბულობა განემუხტა:
— ლუკა, შენი ძმა როგორ არის?
ლუკამ თავი ასწია, თითქოს ფიქრებიდან გამოერკვაო:
— კარგად. ისევ ისე.
— ისევ ღამის ცვლაშია?
— ხანდახან.

დემეტრემ, რომელსაც ლუკას ძმის ამბავი თითქმის მივიწყებული ჰქონდა, ჩუმად იკითხა:
— სად მუშაობს?
ლუკამ შეხედა. მის თვალებში მწარე სიამაყე და ბრაზი ერთად აირია.
— საბადოში.
— ახალში?
— ჰო.

თომამ ჭიქა მაგიდაზე მძიმედ დადო:
— უკვე სამი თვეა.
დემეტრე გაჩუმდა. მერე ისევ იკითხა:
— მოსწონს?

ლუკამ ჩაიცინა, თუმცა ეს სიცილი უფრო ხრიწწს ჰგავდა:
— ვის მოსწონს მაღარო, დემეტრე? შენ გინახავს ვინმე, ვისაც მიწის ქვეშ ჩასვლა უხარია?
— შენც ხომ მუშაობდი...
— იმიტომ, რომ მაშინ სხვა არაფერი იყო. ოჯახს ჭამა ენდომებოდა თუ არა, ჩემი გადასაწყვეტი არ გახლდათ. ახლაც იმიტომ მუშაობს, რომ ამ ქალაქში სხვა არაფერია.

სხვა არაფერია...
ეს სიტყვები დემეტრეს გულში ისე ჩაესობა, როგორც გიორგის დღიურის ფრაზები: „სხვა გზა არ იყო. სხვა შემოსავალი არ იყო. სხვა არჩევანი არ იყო.“
არჩევანი ყოველთვის არსებობს, მაგრამ ამ ხეობაში არჩევანს ყოველთვის სისხლისა და ღირსების ფასი ჰქონდა.
ელენემ ჭიქა მაგიდაზე ფრთხილად დადო, თითქოს ჭურჭლის გატეხვის ეშინოდა.
— თქვენ იმ ღამეს ჩემზე მეტად გახსოვთ... — თქვა მან ჩუმად.

ოთახში ჰაერი ისე გამჭვირვალე და დაჭიმული გახდა, რომ არავის უკითხავს, რომელ ღამეს გულისხმობდა. ყველამ იცოდა.

ელენემ ეზოში, ნისლიან მთებს გაახედა:
— ექვსი კაცი დაიღუპა.

დემეტრემ თვალები დახუჭა. გიორგი-მამამისი.. თომას მამა... და კიდევ ოთხი. ლუკას მამა იმ ღამეს ნანგრევებში არ ყოფილა, მაგრამ იმ ტრაგედიამ მის ოჯახსაც გადაუარა — მამამისი იმ ღამის შემდეგ გატყდა, სმა დაიწყო და ოჯახი ნელ-ნელა ჯოჯოხეთად აქცია. ლუკას ბავშვობა ზუსტად იმ ღამეს დასრულდა, როცა სხვის მამებს კუბოებით გამოასვენებდნენ.

— მეორე დღეს, — განაგრძო ელენემ, — აქ ისეთი სიჩუმე ჩამოწვა, მეგონა, მთელი ქალაქი ერთად მოკვდა-მეთქი. ფანჯრიდან ვიყურებოდი და ჩიტის ჭიკჭიკიც კი არ ისმოდა.

ანი ჩუმად იჯდა, თავი დაბლა ჰქონდა დახრილი. ელენემ მას შეხედა:
—მაშინ შედარებით პატარა იყავი, მაგრამ მახსოვს, როგორ გეჭირა თომას ხელი და ეზოში დადიოდით.

ანიმ თავი დაუქნია. მისთვის ელენე დედაც იყო და მამაც, მაგრამ იმ ღამეს პირველად დაინახა, თუ როგორ შეიძლებოდა მთელ უბანს ერთდროულად დაეკარგა სული.

— მერე მოვიდნენ... — ჩურჩულით თქვა ელენემ.
— ვინ? — ჰკითხა თომამ.
— ადამიანები. პიჯაკებში. უცხო მანქანებით.

თომას მწარედ გაეცინა:
— ეგ პასუხი არაფერს ხსნის, ბებო.
— მოგიყვები, შვილო, თუ დამაცდი, — ელენემ ხელები კალთაში ჩაიწყო. — პირველებმა ფული მოიტანეს.
ლუკამ წარბები შეიჭმუხნა:
— ვის მიუტანეს?
— ყველას არა... ვისაც საჭიროებდნენ. ვისაც პირი ეხსნებოდა ან ვისი ხმაც შორს წავიდოდა. ზოგს სამუშაო შესთავაზეს, ზოგს ბიჭებისთვის უფასო სწავლა თბილისში, ზოგს ძმების ვალები ჩამოაწერეს, ზოგს უბრალოდ — კონვერტები.

დემეტრე სულგანაბული უსმენდა.
— და სანაცვლოდ?
ელენემ შეხედა. მის თვალებში წლების განმავლობაში დაგროვილი სიმწარე იდგა.
— სანაცვლოდ სიტყვით არაფერი უთქვამთ. უბრალოდ უთხრეს: „ეს ოჯახის დასახმარებლად არის, უბედურება ხდება, ცხოვრება უნდა გაგრძელდესო“. მაგრამ ამ ქალაქში სიტყვები არ არის საჭირო. ყველამ იცოდა — თუ ხმას ამოიღებდნენ, სამუშაოც გაქრებოდა, ფულიც და შვილების მომავალიც.

თომამ თავი ჩაღუნა:
— ანუ სიჩუმე იყიდეს.
— შვილები შიმშილით რომ ავად გიხდება, თომა, პროტესტზე ვერ იფიქრებ, — თქვა ელენემ. — შვილებს პური სჭირდებათ. ეს იყო ყველაზე საშინელი მახე.

დემეტრემ პირველად იგრძნო, როგორ ეცვლებოდა თავში ამ ქალაქის ტრაგედიის სურათი. აქამდე ყველაფერი მარტივი ჩანდა: იყვნენ მსხვერპლნი და იყვნენ დამნაშავეები. ახლა კი მათ შორის გაჩნდა უზარმაზარი, ბნელი ზონა — ადამიანები, რომლებმაც იცოდნენ, ეშინოდათ და გაჩუმდნენ; ადამიანები, რომლებმაც ოჯახების გადასარჩენად საკუთარი სინდისი დათმეს.

— ერთ კაცს იცნობდით, ვახოს,თუ გახსოვთ — განაგრძო მოხუცმა. — მისი ბიჭი მაშინ თოთხმეტი წლის იყო. სკოლიდან უნდა გამოეყვანა, საჭმელი არ ჰქონდათ. ამირეჯიბის ხალხმა სამუშაო მისცა, ბიჭი ფეხზე დააყენა.
ლუკამ თავი ასწია:
— ვახო ისევ იმ დანგრეულ სახლში ცხოვრობს?
— კი.
— და რატომ არ თქვა არაფერი?
— რას იტყოდი შენ მის ადგილას, ლუკა? — ელენემ თვალებში ჩახედა. — როცა იცი, რომ სიმართლის თქმა შენს შვილს ლუკმა-პურს წაართმევს? სიმართლეს მაშინ აქვს ფასი, როცა ხვალინდელი დღის არ გეშინია.

დემეტრეს გიორგის დღიური გაახსენდა. „ყველამ იცის.“

ახლა ეს ფრაზა აღარ ჟღერდა როგორც ბრალდება. ეს იყო გატეხილი, დაღლილი ადამიანის დასკვნა, რომელიც ხედავდა, როგორ ხდებოდა მთელი უბანი დანაშაულის უნებლიე თანამონაწილე.

თომა წამოდგა და ფანჯარასთან მივიდა.
— მამაჩემი... — დაიწყო მან და გაჩუმდა. ყველა მისკენ მიბრუნდა. — მამაჩემი იმ ღამემდე რამდენიმე დღით ადრე ამბობდა, რომ საბადოში რაღაც წესრიგში არ იყო.

ლუკამ ჩუმად ჰკითხა:
— რას ამბობდა?
— ზუსტად არ მახსოვს, ბავშვი ვიყავი. მაგრამ მახსოვს, დედას როგორ ეუბნებოდა ჩურჩულით — ჰაერის დაჩიკებს ატყუებენ, ზემოთ რაღაცას მალავენო. მერე... მერე აღარ მოსულა.

ოთახში მძიმე დუმილი ჩამოწვა. დემეტრემ პირველად გაბედა და თქვა:
— მეც რაღაც ვიცოდი.
ლუკამ მკვეთრად შემოხედა:
— რა იცოდი?
დემეტრემ სიტყვები ნელა, გაჭირვებით წარმოთქვა:
— იმდენი არა, რამდენიც ახლა ვიცი... მაგრამ გიორგის ქცევა მახსოვს. ბოლო კვირას სახლში არ ეძინა. იარაღს წმენდდა. მეუბნებოდა, თუ რამე მომივიდეს, დედას მიხედეო. მეეგონა, უბრალოდ დაღლილი იყო.

ლუკას სახე დაეძაბა, ყბები შეეკუმშა:
— და ამას თორმეტი წელი ინახავდი?
— არ ვინახავდი, ლუკა! — დემეტრემ თვალებში ჩახედა. — ბავშვი ვიყავი, მეგონა მამაჩემი უბრალოდ გიჟდებოდა! ახლა, როცა დღიურს ვკითხულობ, მხოლოდ ახლა ვხვდები, რას ნიშნავდა ეს ყველაფერი. ფრაგმენტები ერთმანეთს ჯერ კიდევ არ ერგება, მაგრამ მე ამას ბოლომდე მივყვები.

ანი ჩუმად უყურებდა ორისვეს. ელენემ კი თბილი, აკანკალებული ხელი დაადო დემეტრეს მკლავს:
— ფრთხილად ეძებეთ, ბიჭებო.
ლუკამ ჩაიცინა:
— ბებო, თორმეტი წელი გავიდა. ვინ რას დაგვიშავებს?
— დრო არაფერს აქრობს, შვილო. დრო მხოლოდ ფარავს. მიწას რომ გადააყრი ჭრილობას, ის არ რჩება, უბრალოდ აღარ ჩანს.


***
საღამოს უკვე ბნელოდა, როცა ისინი ეზოში გამოვიდნენ. ანი უკან დარჩა ელენესთან, ჭურჭლის დასარეცხად. თომა ჭიშკართან იდგა, ხელები ჯიბეებში ეწყო და ცას უყურებდა. ლუკა სიგარეტს ეწეოდა, კვამლი ნისლში ირეოდა. დემეტრე ქუჩას უყურებდა — იმავე ორღობეს, სადაც ბავშვობაში ოთხივე დარბოდა. სადაც ლილეც იყო... ხუთივე ერთად. სანამ ტრაგედია მათ ცხოვრებას გადაუვლიდა და ნაკუწებად აქცევდა.

თომამ ჩუმად თქვა, ისე, რომ დემეტრესთვის არ შეუხედავს:
— ახლა მაინც გესმის, რატომ არავინ ლაპარაკობდა ამდენ ხანს?
— მესმის, — თქვა დემეტრემ.
ლუკამ სიგარეტის ნამწვი მიწაზე დააგდო და ფეხით გასრისა:
— მე მაინც ვერ ვაპატიებ. ვერც ვახოს და ვერც იმ ხალხს, ვინც ფული აიღო.
— არც არის საჭირო პატიება, — თქვა დემეტრემ. — მაგრამ გაგება მაინც შეიძლება.
— შენ გუშინ სხვანაირად ლაპარაკობდი, — შეხედა ლუკამ. — თითქოს ყველაფერი შავ-თეთრი არ არის.
— ალბათ იმიტომ, რომ არ არის, ლუკა. როცა არჩევანი სიკვდილსა და სირცხვილს შორის არის, იქ თეთრი ფერი აღარ არსებობს.
თომამ ოდნავ ჩაიცინა, მწარედ:
— თუ ამას ბოლომდე მივყვებით, მარტო ამირეჯიბს არ შევეხებით. ბევრს შევეხებით... მათ შორის ისეთებსაც, ვინც ახლა ჩვენს გვერდით ცხოვრობს.
— ვიცი, — თქვა დემეტრემ და ქუჩის ბოლოს გაიხედა, სადაც საბაგიროს კაბინა ნისლში, აჩრდილივით უჩინარდებოდა. — სიმართლე ზუსტად ეგ არის, რისიც ყველაზე მეტად მეშინია.
— რატომ? — ჰკითხა ლუკამ.
— იმიტომ, რომ შეიძლება აღმოვაჩინოთ, რომ ზოგიერთ ადამიანს მაშინ არ ჰქონდა კარგი არჩევანი... და შეიძლება დღესაც არ ჰქონდეს.
ლუკამ ამჯერად არაფერი უპასუხა. თომამ მხოლოდ თავი დაუქნია.
ამ დროს ეზოდან ანის ხმა გაისმა, თბილი და ოდნავ გაბრაზებული:
— ეი, ფილოსოფოსებო! ჩაის თუ სვამთ, შემოდით! თუ კიდევ ხუთ წუთს დადგებით მაგ ნისლში, ბებო იფიქრებს, რომ რაღაცას გეგმავთ და პოლიციას დაურეკავს!
თომას გაეცინა:
— უკვე ფიქრობს, დარწმუნებული ვარ.
დემეტრემაც გაიღიმა. გულზე ოდნავ მოეშვა. ლუკამ თავი გააქნია:
— წავედით, სანამ მართლა რამე არ მოიფიქრა.
სამივე სახლში შებრუნდა. ანისა და ელენეს ხმები სამზარეულოდან ისმოდა, ჩაი ისევ დუღდა ჩაიდანში,
გარეთ ქალაქი ისევ ისეთი იყო — ცივი, ნისლიანი და საიდუმლოებებით სავსე. მაგრამ ოთხივემ უკვე იცოდა, რომ იმ ქალაქის სიჩუმეში მხოლოდ ერთი კაცის დანაშაული არ იმალებოდა. იქ იყო შიში, შიმშილი, სიყვარული, ვალი, ოჯახი, გადარჩენა და საუკუნოვანი დუმილი. და თუ სიმართლეს ბოლომდე გამოიყვანდნენ დღის სინათლეზე, თითოეულ მათგანს მოუწევდა საკუთარ წარსულთან შეხვედრა.
ანი სამზარეულოს კარში გამოჩნდა, წინსაფარი ეკავა ხელში.
— დემეტრე.
— ჰო?
— ბებომ შემოგითვალა, რომ კვირას ისევ უნდა მოხვიდე.
დემეტრეს გაეღიმა:
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წელი ვერ გნახა და ახლა ერთ კვირაში უნდა აანაზღაუროს ყველაფერი.
ელენემ სამზარეულოდან დაუყვირა:
— და საჭმელი მოგენატრა, ვიცი მე! თბილისში რას ჭამთ, კაცმა არ იცის!
დემეტრემ თავი დახარა, გულში სითბო ჩაეღვარა.
— ეგეც მართალია...
ანიმ თბილად გაუღიმა. იმ პატარა, ჩვეულებრივ წამში დემეტრემ პირველად იგრძნო, რომ დაბრუნება მხოლოდ ძველ ჭრილობებთან შეხვედრა და ტკივილი არ იყო. ზოგი რამ — სიყვარული, მეგობრობა, ეს უცნაური, უთქმელი კავშირი — ჯერ კიდევ ცოცხალი დახვდა. და სწორედ ამიტომ იყო წასვლა უფრო ძნელი, ვიდრე ოდესმე.


მაგრამ იმ ღამით, როცა თავის ცივ ოთახში დაბრუნდა და გიორგის დღიური ისევ გახსნა, ერთი რამ უკვე ზუსტად იცოდა: თუ სიმართლეს მოძებნიდა, მიწიდან მხოლოდ მკვდრების სახელებს არ ამოიღებდა. ცოცხლებსაც მოუწევდა


თავი X

**დუმილის დარღვევა**

იმ საღამოს კულტურის სახლმა ისეთი სიმჭიდროვით ისუნთქა, თითქოს შენობას ძველი, მივიწყებული წლები ერთბაშად მოაწვაო.

შესასვლელთან მანქანების მწკრივი ერთმანეთს მიჰკვროდა; ზოგი პირდაპირ აღმართზე, ტროტუარზე იყო გადასული, ზოგიც ქვემოთ, ნესტიანი ასფალტის გასწვრივ დაეტოვებინათ. ძველი, საბჭოთა არქიტექტურის მაღალი ფანჯრებიდან თბილი, ყვითელი შუქი გადმოედინებოდა და გარეთ, წვიმისგან დამძიმებულ ჰაერში იღვრებოდა. ჭიათურისთვის ეს უბრალოდ თარიღი არ ყოფილა. მიხეილ ამირეჯიბის კომპანია საბადოს დაარსებიდან მორიგ იუბილეს აღნიშნავდა — თარიღს, რომელიც ქალაქის ნახევარს სიამაყით უვსებდა გულს, მეორე ნახევარს კი ძველ იარებს უახლებდა.
თორმეტი წლის წინ ასეთი საღამო სრულიად სხვანაირი იქნებოდა. მაშინ ჰაერში სხვაგვარი სიმსუბუქე ტრიალებდა, ვიდრე ის მძიმე, დაგროვილი დუმილი, რომელიც წლების განმავლობაში ყოველ ქუჩასა და შესახვევს წამოწოლილიყო.
დემეტრემ ეს ჯერ კიდევ მაშინ იცოდა, როცა სახლიდან გამოსვლისას რამდენიმე წამით ზღურბლთან შეყოვნდა. ხელი კარის სახელურზე ეჭირა და სიბნელეში უსმენდა საკუთარ სუნთქვას. ბოლო წუთამდე არ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ღირდა თუ არა იქ მისვლა. ლუკას არაფერი უთქვამს, არც თომას. ანისთვისაც არ დაურეკავს იცოდა, ანი პირველივე ტონალობით მიხვდებოდა ყველაფერს. უბრალოდ, უჯრიდან უხმარი პიჯაკი ამოიღო, მხრებში გასწორდა და ნესტიან ქუჩაში გააბიჯა.
***
კულტურის სახლის შიგნით სითბოსა და იაფფასიანი პარფიუმის სუნი ტრიალებდა.

სცენის უკან უზარმაზარი, ახლად დაჭიმული ბანერი ბრწყინავდა:
*„ერთად ვაშენებთ ხეობის მომავალს“*
ქვემოთ კომპანიის ოქროსფერი ლოგო კაშკაშებდა.
ლილემ ბანერს შეხედა და ტუჩის კუთხეში სევდიანი, თითქმის შეუმჩნეველი ღიმილი გაეპარა. სასაცილო არაფერი იყო. უბრალოდ, იმ საღამოს სიტყვა „მომავალი“ ამ დარბაზში ყველაზე ხელოვნურ საგნად ეჩვენებოდა.
— არ მოგწონს? — ჰკითხა ანიმ. ის გვერდიდან დაკვირვებით ადევნებდა თვალს მისი სახის ყოველ ნიუანსს.
ლილემ თავი ნელა მიაბრუნა.
— რა?
— ბანერი.

— ზედმეტად ლამაზად წერენ იმას, რისიც თვითონაც არ სჯერათ.
ანიმ ჩუმად ამოიოხრა და მხარი მხარს მიადო.
— შენ ახლა ყველაფერში ქვეტექსტებს ეძებ, ლილე. ხანდახან ბანერი უბრალოდ ბანერია.
— და ხანდახან დროშაა, რომელსაც ნანგრევებს აფარებენ.
— ეს ახალი ამბავი არაა, — ანიმ ხელი მკლავში გაუყარა, — მაგრამ თუ ასე განაგრძობ, საღამოს ბოლომდე გული გაგიტყდება.
ლილეს ოდნავ გაეღიმა.
— შენ ყოველთვის ასე რატომ მელაპარაკები?
— იმიტომ, რომ სხვანაირად რომ დაგელაპარაკო, საკუთარ ფიქრებში ჩაიკეტები და გამექცევი. მე კი დღეს შენი დარაჯის როლი მაქვს მორგებული.
— ეგეც მართალია, — ჩაიჩურჩულა ლილემ.


ისინი სცენის წინ გამოფენილ ბავშვების ნახატებს მიუახლოვდნენ. ეს ნახატები ლილემ თავად შეარჩია ადგილობრივი სკოლიდან. ყოველი ფურცელი ხეობის სულ სხვაგვარ აღქმას ინახავდა: ერთზე მთა მწვანედ იყო გადაღებილი, მეორეზე საბაგიროს წითელი გონდოლები ეშურებოდნენ ცისკენ, მესამეზე ძველი, მიტოვებული მაღაროს შავი შახტი ეხატა.
ერთ პატარა გოგონას კი უბრალოდ პატარა, თეთრი სახლი დაეხატა, რომლის ზურგს უკან უზარმაზარი, მუქი, თითქმის შავი მთა აღმართულიყო.
— ეს ვინ დახატა? — ჰკითხა ანიმ.
— მარიამმა. რვა წლისაა.
— უცნაური აქცენტები აქვს. სახლი თითქოს მთას ემალება.
— ბავშვები ყველაფერს ისე ხატავენ, როგორც ხედავენ, — თქვა ლილემ და თითები ნახატის ჩარჩოს შეახო. — მათ ჯერ არ უსწავლიათ ფერების მოტყუება.
— უფროსებმა?

ლილემ რამდენიმე წამით შეყოვნა.

— უფროსები ხანდახან ისე ხატავენ, როგორც უნდათ, რომ სხვებმა დაინახონ. და მერე უკვირთ, როცა საღებავი ჩამოირეცხება.
ანი აღარაფერი უთქვამს. მათ შორის ჩამოვარდნილ დუმილში ორივემ იცოდა, რომ საუბარი უკვე დიდი ხანია ნახატებს გასცდენოდა.

**

დარბაზი თანდათან ივსებოდა.
პირველი სტუმრები ოფიციალური პირები იყვნენ: მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლები, კომპანიის მმართველები, თბილისიდან ჩამოსული რამდენიმე ჟურნალისტი ძვირფასი კამერებით და ადგილობრივი ბიზნესმენები, რომლებიც ერთმანეთს მხარზე ხელის ტყაპუნითა და ხმამაღალი სიცილით ესალმებოდნენ.
მაგრამ დარბაზის მეორე ნახევარს ის ხალხი შეადგენდა, ვისაც მოწვევის ბარათები არასდროს სჭირდებოდა. მოხუცი მაღაროელები — სახეზე ნახშირის მტვრისგან საუკუნოდ ჩატოვებული ნაოჭებითა და მძიმე, დაკოჟრილი ხელებით. მათ გვერდით ახალგაზრდები იდგნენ, რომელთა თვალებშიც იგივე დაღლილობა უკვე დაწყებულიყო.
ლუკას უმცროსი ძმა, ნიკაც იქ იყო. მუქი, უთოობისგან ოდნავ დაკეცილი პერანგი ეცვა და სვეტთან იდგა სხვა მუშებთან ერთად. ლუკამ რომ დაინახა, წარბები შეიჭმუხნა და სწრაფი ნაბიჯით მივიდა.

— აქ რას აკეთებ? — ჰკითხა მკაცრად, თუმცა ხმაში ძმური შიში გამოერია.
— ოჰ, დიდი ბატონი! — გაეღიმა ნიკას— შენსავით VIP-მიწვევა არ მჭირდება, ძმაო. ცვლა დავამთავრე და პირდაპირ მოვედი.
— ხვალ დილის ექვიანი ცვლა გაქვს, ნიკა
— ვიცი, არ დამავიწყდება.
— ბევრი არ დალიო.

— შენს თავს მიხედე, ლუკა, — ნიკას ღიმილი ოდნავ მოდუნდა, ხმაში კი სიმწარე შეეპარა. — ყოველდღე მაღაროში ვარ, დღეს მაინც ნუ მომექცევი ისე, თითქოს ათი წლის ბავშვი ვიყო.
— მე გელაპარაკები, იმიტომ რომ...
— იმიტომ, რომ გეშინია. ვიცი. მეც მესმის ეს ქალაქი.
თომა მათ გვერდით გაჩერდა, ჭიქით ხელში, და ორივეს ირონიული მზერა შეავლო.
— რა თბილი, ოჯახური იდილიაა. პირდაპირ გული ამიჩუყდა.
ნიკამ თომას შეხედა და გაეცინა.
— შენ ისევ ცოცხალი ხარ, თომა? თუ ეს უბრალოდ კარგად მორგებული კოსტიუმია?
— ჯერჯერობით ფიზიკურად ვარსებობ, სამწუხაროდ, — მიუგო თომამ და ჭიქა ასწია. — მაგრამ საღამო ჯერ ახლა იწყება, ნუ ვიჩქარებთ დასკვნებს.

ნიკამ ორივეს ხელი დაუქნია და თავის მეგობრებს დაუბრუნდა. ლუკა თვალს არ აშორებდა მის ზურგს.

— არ მომწონს, როცა იმ შახტში ჩადის, — თქვა ჩუმად ლუკამ.
თომამ ჭიქა ოდნავ შეანჯღრია. პასუხი არ გაუცია. ორივემ იცოდა, რატომ. ტრაგედიის შემდეგ, ის მიწისქვეშა გვირაბები უბრალოდ სამუშაო ადგილი კი არა, პერსონალური მტერი გახდა. და მაინც, ნიკა იქ მუშაობდა. ეს იყო ჭიათურის მთავარი, დაუნდობელი ირონია: ადამიანები იძულებულნი იყვნენ, ყოველდღე დაბრუნებოდნენ იმ ადგილს, რომელმაც მათ ოჯახებს სიცოცხლე მოპარა. იმიტომ, რომ სხვა გზა უბრალოდ არ არსებობდა.

***

მიხეილ ამირეჯიბი საღამოს რვის ნახევარზე გამოჩნდა.
დარბაზში გუგუნი იდგა, მაგრამ მისი შემოსვლისას რამდენიმე რიგში ხმაური ავტომატურად ჩაქრა. მიხეილს არასდროს სჭირდებოდა ყვირილი ან მკვეთრი ჟესტები. მას ჰქონდა ის ბუნებრივი, დამამძიმებელი ავტორიტეტი, რომელიც გარშემომყოფებს აიძულებდა, წელში გასწორებულიყვნენ. ეჭირა შავი, იდეალურად მორგებული კოსტიუმი, მზერა კი მშვიდი და გაწონასწორებული ჰქონდა.
მის გვერდით სანდრო ამირეჯიბი მოდიოდა. სანდრო ახალგაზრდა, ამბიციური და ფრთხილი იყო, თუმცა მამის გვერდით მისი ყოველი მოძრაობა ოდნავ დაძაბული, უფრო მოზომილი ხდებოდა.
— დირექტორი სადაა? — ჰკითხა სანდრომ იქვე მდგომ თანამშრომელს.
— სცენის უკან, ბატონო სანდრო.
— უთხარი, ხუთ წუთში დაიწყოს. ქალაქის მერი უკვე დარბაზშია.
სანდრო შემოტრიალდა, თვალი მიადევნა ხალხს და იქვე, ნახატებთან მდგარი ლილე დაინახა. ნელი, თავდაჯერებული ნაბიჯით მიუახლოვდა.
— მამა გეძებს.
— რატომ?
— ღონისძიება იწყება, ლილე. შენი ადგილი წინა რიგშია, მამას გვერდით.
ლილემ თვალი გასწორა.
— ანის ველოდები.
სანდრომ ანის ირონიული მზერა შეავლო.
— ისევ ერთად ხართ? მეგონა, თბილისის შემდეგ სხვა ინტერესები გაგიჩნდებოდა.
ლილემ წარბი ოდნავ ასწია. ხმაში ყინული გამოერია:
— „ისევ“ რას ნიშნავს, სანდრო?
— არაფერს. უბრალოდ აღვნიშნე.
— მაშინ არაფერი იყოს. და ჩემს ადგილს მე თვითონ ავირჩევ.
სანდრომ გაიღიმა, თუმცა თვალები ცივი და უძრავი დარჩა.
— როგორც გინდა. მამას ვეტყვი, რომ დაკავებული ხარ.
როცა სანდრო განერიდათ, ანი ლილეს გადაეხარა:
— შენს ძმას საოცარი ნიჭი აქვს, სამ წამში ჰაერი მოწამლოს.

— უკაცრავად... უბრალოდ, ხანდახან ისე იქცევა, თითქოს ამ ხეობის მფლობელი იყოს. - ამოიოხრა ლილემ.
— მამაშენის ჩრდილში რომ იზრდები, ალბათ ეგ ამბიცია ავტომატურად გივითარდება, — ჩუმად თქვა ანიმ.

ლილემ მამას გახედა. მიხეილი იმ წუთას მოხუც მაღაროელს ესაუბრებოდა. თბილი, უშუალო ღიმილი ეხატა სახეზე. ვიღაცას მხარზე ხელი დაადო, ვიღაცას შვილის უნივერსიტეტში ჩაბარება მიულოცა. ის იყო იდეალური, მზრუნველი ლიდერი,
და სწორედ ეს იყო ლილესთვის ყველაზე დიდი ტანჯვა.
როგორ უნდა შეეთავსებინა გონებაში ეს ორი ადამიანი? მამა, რომელიც ბავშვობაში ავადმყოფობისას მთელი ღამეები მის საწოლთან იჯდა, რომელსაც არც ერთი მისი დაბადების დღე არ გამოუტოვებია და რომელიც დილით ჩუმად უმზადებდა ყავას — და კაცი, რომლის ხელმოწერაც იმ ძველ, საიდუმლო საქაღალდეში იპოვა? დოკუმენტში, რომელიც ადასტურებდა, რომ მან წინასწარ იცოდა N4 შახტის ავარიულობის შესახებ და მაინც არ გააჩერა სამუშაოები.

ეს წინააღმდეგობა ლილეს შიგნიდან ფლეთდა.
**

ღონისძიება დაიწყო.
სცენაზე ადგილობრივი წამყვანი ავიდა. რამდენიმე პათეტიკური ფრაზის შემდეგ შუქი ჩაქრა და დიდ ეკრანზე დოკუმენტური ვიდეო-ქრონიკა ჩაირთო. შავ-თეთრი და ფერადი კადრები ერთმანეთს ენაცვლებოდა: საბადოს პირველი წლები, ღიმილისმომგვრელი მუშები, ახალი ტექნიკის კურთხევა, ქალაქის ძველი ქუჩები.
ლილე ეკრანს უყურებდა. უეცრად, ერთ-ერთ ფოტოზე თვალი გაუგიშდა.
№4 საბადოს ძველი, ნახევრად დანგრეული შესასვლელი.
გულში რაღაც მჭრელად ჩაარტყეს. სუნთქვა შეეკრა. ფოტო მხოლოდ სამ წამს გაჩერდა ეკრანზე, მაგრამ იმ სამ წამში ლილეს მეხსიერებამ თორმეტი წლის წინანდელი ღამე გააცოცხლა.

ნისლი. წვიმის წვეთები ძველ საათზე. გზა საბადოსთან. დემეტრეს დაძაბული სახე და მისი საკუთარი დაპირება: *„მე მოვალ. დამელოდე.“*
და მერე — არაფერი. მან ნაბიჯიც კი არ გადადგა იმ ღამეს სახლიდან.
*რატომ არ მივედი?* — ეს კითხვა ბოლო დღეებში შხამივით უწამლავდა სისხლს. იმ ღამეს დემეტრე მას ელოდა. ელოდა საათობით, სანამ პოლიციის მანქანების სიგნალები არ გაჭრიდნენ სიჩუმეს. რატომ შეშინდა? რატომ დატოვა ის მარტო?

ტაშის ხმამ ლილე რეალობაში დააბრუნა. ვიდეო დასრულდა.
სცენაზე მიხეილი ავიდა. ტაში გაძლიერდა. მან მიკროფონი გაასწორა, დარბაზს მამობრივი სითბოთი გადახედა და დაიწყო:
— მადლობა ყველას, ვინც დღეს აქ არის. ეს ქალაქი ჩემთვის მხოლოდ რუკაზე დასმული წერტილი არ არის. ეს არის ადგილი, რომელმაც ბევრი რამ მოგვცა... და ბევრი რამ წაგვართვა.
ლილემ თავი ასწია.
— ამიტომ, ჩვენი უპირველესი ვალია, მომავალ თაობას უფრო უსაფრთხო, ძლიერი და გაერთიანებული ხეობა დავუტოვოთ, — განაგრძობდა მიხეილი.
*„უფრო უსაფრთხო“* — ეს სიტყვები ლილეს ყურში დაცინვასავით ჟღერდა. თითები ერთმანეთში ისე გადაიჭედა, რომ ფრჩხილები ხელისგულებში ჩაესო. მიხეილი საუბრობდა ახალ ინვესტიციებზე, სამუშაო ადგილებზე, ქალაქის აღორძინებაზე. ის აშენებდა, ეხმარებოდა, აფინანსებდა... და ამავე დროს, მის კაბინეტში ეწყო დოკუმენტები, რომლებსაც ადამიანების ბედი ჰქონდათ გადახაზული.

მიხეილმა სიტყვა დაასრულა. დარბაზში აპლოდისმენტები გაისმა.
და სწორედ იმ წამს, როცა ტაშის ტალღა პიკს აღწევდა, კულტურის სახლის მძიმე, ხის კარი გაიღო.
**

დემეტრე შემოვიდა.

პირველ წამს არავის მიუქცევია ყურადღება — ეგონათ, დაგვიანებული სტუმარი იყო. მაგრამ იგი ნელი, დინჯი ნაბიჯით წამოვიდა ცენტრალური გასასვლელისკენ.
პირველად ის ერთმა მოხუცმა მაღაროელმა იცნო. კაცმა პირი გააღო, გვერდით მჯდომ ცოლს მკლავში ხელი წაავლო და რაღაც ჩასჩურჩულა. ქალმა უკან მიიხედა. მერე მის გვერდით მდგომმა...
აპლოდისმენტები თითქოს ჰაერში გაიყინა. ხმაური არ ყოფილა — უბრალოდ, დარბაზში მზერების ჯაჭვური რეაქცია დაიწყო. ტალღამ გადაუარა რიგებს. ხალხი იხედებოდა, ერთმანეთს მხარს ჰკრავდა.
დემეტრე უკანა რიგებთან გაჩერდა. არ დამჯდარა. პიჯაკის ჯიბეებში ხელებჩაწყობილი იდგა, წელში გამართული, სახეზე ირონიული ღიმილი დასთამაშებდა და სცენას უყურებდა.
ლუკამ სუნთქვა შეიკავა. თომამ ჭიქა მაგიდაზე ნელა დადო. ანის სახეზე გაოცება და შიში ერთად გამოერია.
ლილეს კი თითქოს გული გაუჩერდა. დარბაზის ხმაური გაქრა, დარჩა მხოლოდ ის — უკან მდგომი, ნაცნობი სიჩუმე.
მიხეილმა იგი სცენიდან დაინახა.
მისი ხმა, რომელიც მომდევნო ფრაზას იწყებდა, შუა სიტყვაზე შეწყდა. მხოლოდ ნახევარი წამით. მაგრამ ეს ნახევარი წამი მთელი დარბაზისთვის საკმარისი აღმოჩნდა. სანდრომ მაშინვე მამას შეხედა, მერე მამის მზერას გაჰყვა და უკან მდგომ დემეტრეს წააწყდა.

მიხეილმა მიკროფონს დახედა, შემდეგ ისევ ასწია თვალები.
თორმეტი წელი.
თორმეტი წლის განმავლობაში მათ ერთმანეთისთვის თვალიც კი არ მოუკრავთ. ახლა კი, მთელი ქალაქის თვალწინ, მათი მზერები ერთმანეთს გადაეკვეთა. დემეტრეს სახეზე არაფერი ეწერა — არც სიძულვილი, არც ბრაზი. ეს იყო ცივი, გამჭოლი ცოდნა. მიხეილის სახემაც შეინარჩუნა სიმშვიდე, მაგრამ თვალის კუთხეში კუნთი უნებლიეთ შეეთამაშა.
მიხეილმა ჩაახველა და სიტყვა გააგრძელა, თუმცა მისი ხმის ტემბრი შეიცვალა — უფრო მძიმე გახდა:

— ...და სწორედ ამიტომ, როცა მომავალზე ვსაუბრობთ, უნდა გვახსოვდეს...

ის ისევ შეჩერდა. უკანა რიგში ვიღაცამ სკამი უხერხულად გასწია — ხის იატაკზე ჭრიალის ხმამ ზარზარივით გაიარა დარბაზში. სიჩუმე იმდენად სქელი გახდა, რომ თითოეული ადამიანის სუნთქვა ისმოდა.
მიხეილმა დემეტრეს თვალი არ მოაცილა და დასძინა:
— ...რომ წარსული მხოლოდ იმისთვის არსებობს, რომ მომავალი უკეთესი გავხადოთ.

დემეტრეს ტუჩის კუთხეში თითქმის შეუმჩნეველმა, ირონიულმა ღიმილმა გაელვა. ეს არ იყო სიცილი. ეს იყო კაცის ღიმილი, რომელმაც ზუსტად იცის, რა ფასი აქვს ამ ლამაზ ფრაზებს.
**

ღონისძიების ოფიციალური ნაწილი რომ დასრულდა, ხალხი ნელ-ნელა დაიძრა გამოსასვლელისკენ, მაგრამ არავინ ჩქარობდა. ჰაერში მძიმე, ჩურჩულით სავსე ინტრიგა ტრიალებდა.

— ეგ დემეტრე იყო, არა?
— ჰო, ბარათელის ბიჭი...
— მართლა დაბრუნებულა.
— რატომ მოვიდა? აქ რა უნდა?
— მიხეილს უყურებდი? ხმა გაუწყდა...
ეს ფრაზები ფუტკრების გუგუნივით დადიოდა კუთხიდან კუთხეში.

ლილე სცენის უკან, ჩრდილში იდგა. ანი მიუახლოვდა და მხარზე ხელი ნაზად დაადო.
— გავიდეთ, ლილე? ჰაერზე გინდა?

ლილემ თავი გააქნია.

— ჯერ არა.
— მამასთან უნდა ილაპარაკო?
— არ ვიცი... არ ვიცი, საერთოდ რა უნდა ვუთხრა.

ანიმ დაკვირვებით შეხედა.
— ლილე, მომისმინე. იმას, რაც თორმეტი წლის წინ მოხდა, შენთან კავშირი არ აქვს. შენ არაფერი დაგიშავებია.
ლილემ თვალები გაუსწორა. ხმაში ტკივილი გამოერია:
— ეგ ჯერ არ ვიცი, ანი.
— რას გულისხმობ?
— იმ ღამეს... მე დემეტრეს უნდა შევხვედროდი. მან მითხრა, რომ მოვიდოდა. მეც დავპირდი.
ანი გაჩუმდა.
— და არ მიხვედი?
— არ მივედი, — ჩაიჩურჩულა ლილემ და თვალები დახარა. — სახლში ჩავიკეტე. შემეშინდა. და იმ ღამეს ყველაფერი დაინგრა. ახლა კი არ ვიცი... ჩემი შიში რომ არა, იქნებ ყველაფერი სხვანაირად ყოფილიყო?
***

დარბაზის მეორე მხარეს სანდრო მამასთან მივიდა. მიხეილი უკვე რამდენიმე ადგილობრივ ბიზნესმენს ემშვიდობებოდა.

სანდრო მამამისს მიუახლოვდა, უკანა კარისკენ გაიხედა, სადაც დემეტრეს აჩრდილიღა ჩანდა.
— რატომ დაბრუნდა? რამე პრობლემას ქმნის?

მიხეილმა ჭიქა აიღო, არც კი შეუხედავს შვილისთვის.

— ადამიანები ხანდახან მიზეზის გარეშე ბრუნდებიან, სანდრო. სახლის სუნი ენატრებათ.
— არ მგონია, მას სახლის სუნი ენატრებოდეს, — თქვა სანდრომ მკაცრად. — ისე უყურებდი... თითქოს რაღაც იცოდეს.
მიხეილმა ახლა შეხედა შვილს. თვალები ცივი, თითქმის უფსკრულისებრი ჰქონდა.
— შენ ზედმეტად ბევრს ფიქრობ, სანდრო. და ზედმეტი ფიქრი ნერვებს აფუჭებს.
— შენც ფიქრობ, მამა.
მიხეილს ტუჩის კუთხეში მშრალი ღიმილი გაუჩნდა.
— ამიტომაც ვმართავთ ამ კომპანიას ჩვენ და არა სხვები.
— თუ რამის გაკეთებას აპირებს? — არ ეშვებოდა სანდრო.
— თუ აპირებს, გავიგებთ.
— და თუ უკვე დაიწყო?

მიხეილმა რამდენიმე წამით არაფერი უპასუხა. შემდეგ ჭიქა მაგიდაზე დადო, თითქმის უხმოდ, და მშვიდად თქვა:
— მაშინაც გავიგებთ. მაგრამ ჭიათურაში არაფერი ხდება ისე, რომ მე წინასწარ არ ვიცოდე.
სანდრომ არაფერი უპასუხა, თუმცა მამის თვალებში პირველად დაინახა ის, რაც ამ სიტყვების მიღმა იმალებოდა — შიშის პატარა, მაგრამ ძალიან ღრმა ნაპერწკალი.
**

გარეთ სქელი, ნესტიანი ნისლი ჩამოწოლილიყო. ქუჩის ფარნების შუქი ჰაერში იღვრებოდა.
დემეტრე კულტურის სახლის კიბეებზე ჩამოვიდა. ლუკა და თომა უკან მიჰყვნენ.
— რატომ მოხვედი, დემეტრე? — ჰკითხა ლუკამ და სიგარეტს მოუკიდა. სანთებელას ალმა მისი დაძაბული სახე გაანათა. — ასე ღიად გამოჩენა... მიხეილს ომი გამოუცხადე?

დემეტრემ მხრები აიჩეჩა, პიჯაკის საყელო აიწია.
— მინდოდა მომესმინა რას ეტყოდა ხალხს. აინტერესებს თუ არა მაინც, რა დატოვა იმ შახტში.
თომამ ჩუმად ჩაიცინა, თუმცა თვალებში სიცილი არ ედგა.
— და? რა დასკვნა გამოიტანე, ჩვენო ფილოსოფოსო?

დემეტრემ შენობის განათებულ ფანჯრებს შეხედა.
— ზუსტად ის თქვა, რასაც ველოდი. ლამაზი ტყუილები, შეფუთული „მომავლის“ სახელით.
— ახლა რას აპირებ? — ჰკითხა ლუკამ.
დემეტრემ ცოტა ხანს არ უპასუხა. ნისლს უყურებდა, რომელიც ქუჩას შთანთქავდა.
— ჯერ არაფერს.
თომამ შეხედა.
— უცნაური პასუხია შენგან. შენ ხომ ყოველთვის გქონდა გეგმა.
— იმიტომ, რომ ჯერ ყველაფერი არ ვიცი, თომა. წესები შეიცვალა.
ლუკამ ბოლი გამოუშვა და თავი დაუქნია.
— ეგ მაინც კარგია.
დემეტრემ მას გადახედა.
— რა?
— ამჯერად... სანამ რამეს გააკეთებ, ჩვენც გვითხარი. მარტო ნუ გადახტები უფსკრულში.
დემეტრეს თვალებში რაღაც შეიცვალა — თბილი, ძველი მეგობრობის ნაპერწკალი გაკრთა, რომელიც წლების სიმარტოვეს ვერ წაეშალა.
— კარგი, — თქვა ჩუმად.

სამივე რამდენიმე წამით ჩუმად იდგა. ეს იყო ისეთი დუმილი, როცა სიტყვები საჭირო არ არის — როცა სამივე გრძნობს, რომ ძველი ჯაჭვი, რომელიც თორმეტი წლის წინ გაწყდა, ისევ იწყებს ასხმას.

თომამ კულტურის სახლისკენ გაიხედა.
— ანი და ლილე ჯერ შიგნით არიან.
ლუკამ ჩაიცინა.
— ალბათ ისევ რაღაცას არკვევენ. ქალების საქმეა.

დემეტრეს არაფერი უთქვამს. მაგრამ როცა ლილეს სახელი გაიგონა, მზერა დაუმძიმდა. მის მეხსიერებაში ისევ გაცოცხლა ლილეს თვალები — ის თვალები, რომლებიც დარბაზში უყურებდნენ მას. მასში არ ყოფილა სიძულვილი. მასში იყო უსაზღვრო, გაუგონარი ტკივილი და კითხვა, რომელიც ორივეს ახრჩობდა: *რატომ?*
**

შიგნით, კულტურის სახლი თითქმის დაცარიელებულიყო. სკამები არეულად იდგა, იატაკზე რამდენიმე საინფორმაციო ბუკლეტი ეგდო.
ლილე მარტო იდგა სცენასთან. ბავშვების ნახატები ჯერ კიდევ კედელზე ეკიდა. ის მივიდა იმ პატარა ნახატთან, სადაც პატარა სახლი და უზარმაზარი, შავი მთა ეხატა. დიდხანს, ძალიან დიდხანს უყურებდა.
ანი გვერდით ამოუდგა და მხარზე ხელი ნაზად დაადო.
— წავიდეთ, ლილე? უკვე გვიანია.

ლილემ თავი ნელა დაუქნია, მაგრამ სანამ კარისკენ წავიდოდა, უკან ერთხელ კიდევ გაიხედა.
ცარიელ დარბაზში, სცენის თავზე, ისევ კაშკაშებდა დიდი, ოქროსფერი წარწერა:

*„ერთად ვაშენებთ ხეობის მომავალს“*
ლილემ წარწერას შეხედა, მერე თითქმის უხმოდ, მხოლოდ საკუთარი თავისთვის თქვა:
— წარსული ჯერ არ დამთავრებულა.

ანიმ გაიგონა. არაფერი უპასუხია — უბრალოდ, ხელი მკლავში გაუყარა და გარეთ გაიყვანა.
ორივემ იცოდა, რომ იმ საღამოს ქალაქში გარეგნულად არაფერი მომხდარა. არ ყოფილა ჩხუბი, არ ყოფილა ყვირილი, არც სკანდალი. მაგრამ ყველამ იგრძნო, როგორ შეინძრა მიწა ფეხქვეშ.
მხოლოდ ერთი კაცი დაბრუნდა დარბაზში, სადაც თორმეტი წლის განმავლობაში მისი სახელი თითქმის აღარავის უხსენებია. და აღმოჩნდა, რომ ზოგჯერ დუმილის დასარღვევად ერთი სიტყვაც არ არის საჭირო.

დემეტრეს უბრალოდ იქ ყოფნაც საკმარისი აღმოჩნდა.


თავი 6

სახლში დაბრუნებულმა დემეტრემ ქურთუკი სკამზე გადაკიდა და ოთახში შუქი აანთო.
სახლი ისევ ისეთივე ჩუმი იყო, მაგრამ ახლა ეს სიჩუმე სხვანაირად ჟღერდა.
მაგიდაზე მამის დღიური იდო.
დემეტრემ რამდენიმე წამით უყურა, შემდეგ საათს დახედა.
თერთმეტის ნახევარი იყო.
ტელეფონი ამოიღო.
ერთი შეტყობინება დახვდა თომასგან.
„თუ ჯერ კიდევ ფხიზლობ, მოდი. ჩაი მაქვს. ნორმალური არაა, მაგრამ ჩაი ჰქვია.“
დემეტრემ უნებურად გაიღიმა.
პასუხი არ დაუწერია.
უბრალოდ დღიური აიღო და სახლიდან გავიდა.

***
თომას სახელოსნოში ღამღამობით ყოველთვის ერთი და იგივე, ნოსტალგიური სუნი იდგა: ძველი ტრანსფორმატორების ზეთი, დამწვარი სპილენძის მავთული, მტვერი და ხანდაზმული ელექტრონიკის ის ოდნავ მწარე, სპეციფიკური არომატი, რომელიც ადამიანს რამდენიმე წუთში ტანსაცმელსა და კანში უჯდებოდა.
კედლებზე, ხის თაროებზე სხვადასხვა ეპოქის რადიომიმღებები და აპარატურა ეწყო. ზოგიერთს წლების განმავლობაში აღარ გაემოსცა ხმა, მაგრამ თომა მაინც არ აგდებდა. თვლიდა, რომ თუ რამეს ოდესმე თუნდაც ერთი ბგერა დაეცვა, მისი გადაგდება ცოცხალი არსების გაწირვის ტოლფასი იყო.
სამუშაო მაგიდაზე ნახევრად დაშლილი, რუხი რადიომიმღები იდო, საიდანაც სადენები ფესვებივით გამოჩრილიყო. მის გვერდით — ორი ჭიქა ჩაი. ერთ-ერთი უკვე ცივი, ტკბილი ფენით დაფარულიყო.
— ამას რომ შეხედო, — თქვა თომამ, როცა დემეტრემ სახელოსნოს დაბალი კარი შემოაღო და სველი ქურთუკი შეიბერტყა, — ნორმალური, პატიოსანი ადამიანი იფიქრებს, რომ აქ ელექტრონიკას ვაკეთებ.
დემეტრემ თვალი მოავლო ნათურის ყვითელ შუქზე ჩაძირულ ნახევრად ბნელ ოთახს.
— და სინამდვილეში?
— არ ვიცი, — ამოიოხრა თომამ და სათვალე ცხვირზე მოითქვა. — ჯერ მეც ვერ გავარკვიე, ჩემი ცხოვრების რომელ შეცდომას გამოვყავარ ამ სარდაფში ყოველ ღამით.
დემეტრეს გაეღიმა. ტკივილით სავსე, მაგრამ მაინც თბილი ღიმილით. თომამ ხის მძიმე სკამი მისკენ გამოსწია.
— დაჯექი.
დემეტრეს ხელში მამის დღიური ეჭირა. ყავისფერი ტყავის ყდა წვიმისა და წლებისგან დასველებული, დაკუთხულიყო, ერთ წიბოზე ძაფი გამოშლოდა. მაგრამ გიორგი ბარათელის ხელწერა ჯერ კიდევ მკაფიოდ ამოიკითხებოდა პირველ გვერდზე.
გიორგი ბარათელი.
დემეტრემ თითის ბალიში ნელა, თითქმის კრძალვით გადაატარა ამ ამოტვიფრულ ასოებს. თომამ შეამჩნია ეს მოძრაობა, თვალები დახარა და ხუმრობა აღარ გაუგრძელებია. მისი ხუმრობები მხოლოდ მაშინ ვარგოდა, როცა მეორე ადამიანს თავდაცვისთვის ჰაერი სჭირდებოდა. ახლა კი ჰაერი კი არა, სიმართლე იყო საჭირო.

დემეტრე დაჯდა.
— მზად ხარ? — ჰკითხა თომამ.
— არა.
— ძალიან კარგი. მეც არა.
რამდენიმე წამით ორივე ჩუმად იყვნენ. ოთახში მხოლოდ ძველი საათის წკარუნი და ფანჯარაზე წვიმის წკაპუნი ისმოდა. შემდეგ თომამ დღიური ფრთხილად მოიწია თავისკენ, სათვალე გაისწორა და თქვა:
— დავიწყოთ.

პირველი რამდენიმე გვერდი მშრალ, ყოველდღიურ ქრონიკას ეჭირა. სამუშაო საათები. ტექნიკური ჩანაწერები. მოპოვებული მადნის მოცულობა. ზოგან მხოლოდ რამდენიმე ციფრი ეწერა, ზოგან მთელი გვერდი იყო შევსებული გიორგის პატარა, მკაფიო, ოდნავ მარჯვნივ გადახრილი ასოებით. სიტყვებს შორის თითქმის არ ტოვებდა სივრცეს — თითქოს ქაღალდსაც ისე ზოგავდა, როგორც დროს.
თომა თითოეულ გვერდს თითით მიჰყვებოდა.
— მამაშენს ჩვევად ჰქონია, ყველაფერი დაეწერა.
— არა ყველაფერი, — დემეტრემ გვერდი გადაატრიალა. — მხოლოდ ის, რასაც მნიშვნელოვნად თვლიდა.
შემდეგ, ერთ-ერთ გვერდზე, თომას თითი გაჩერდა.
— აი, აქ.
დემეტრე წინ გადაიხარა. ჩანაწერის თარიღი ტრაგედიამდე სამი კვირით ადრინდელი იყო. გიორგის ეწერა:
„N4- გვირაბში ჰაერის მოძრაობა ბოლო დღეებში შეიცვალა. ვენტილაციის უკუდენი შახტის სიღრმეში.“

ქვემოთ რამდენიმე ტექნიკური ფორმულა და მაჩვენებელი ჰქონდა მიწერილი. თომამ ჩაიკითხა, წარბები შეიჭმუხნა.
— აქ გაზის მაჩვენებლებზე წერს... მეთანის კონცენტრაციაზე.
— რამდენი?
— ზუსტად ჯერ ვერ გეტყვი, ძველი ინდიკატორების შკალაა. მაგრამ...
— მაგრამ რა? — დემეტრეს ხმაში დაძაბულობა გაჩნდა.
— ეს ნორმალური არ არის. ეს უკვე წითელ ზოლს უახლოვდება.
დემეტრემ დღიური მისკენ მოატრიალა.
— რამდენად სერიოზულია?
თომამ თითი ერთ-ერთ ხაზზე დაადო:
— საკმარისად სერიოზული, რომ ცვლა გაეჩერებინათ და სამუშაო ჰორიზონტი შეემოწმებინათ.
— შეამოწმეს?
— ჯერ არ ვიცი.
დემეტრემ კიდევ ერთხელ გადაიკითხა ჩანაწერი. გიორგის სიტყვებში პანიკა არ იგრძნობოდა. არც გაბრაზება. მხოლოდ მშრალი, ინჟინრული ფაქტი. „ჰაერის მოძრაობა შეიცვალა.“ ისეთი უწყინარი წინადადება, რომელსაც უცოდინარი გვერდს ჩაუვლიდა. მაგრამ გიორგიმ იცოდა, რომ მიწის ქვეშ ჰაერის შეცვლა სიკვდილის ჩურჩულს ნიშნავდა.
შემდეგი ჩანაწერი სამი დღის შემდეგ იყო გაკეთებული:
„დღესაც მაღალია. ინდიკატორი წითლდება.“
მეტი არაფერი.
თომამ მაგიდაზე თითები ააკაკუნა.
— აქ უკვე მეორედ წერს.
— შეიძლება უბრალოდ შემოწმება იყოს, — ჩუმად თქვა თომამ, თითქოს საკუთარი ეჭვების განდევნას ცდილობდა.
— შენ თვითონ თქვი, ნორმალური არ არისო! — დემეტრემ შეხედა. — მაშინ რატომ ცდილობ მის გამართლებას?
თომამ ღრმად ამოისუნთქა, სათვალე მოიხსნა და თვალები მოისრისა.
— იმიტომ, დემე, რომ ჯერ მხოლოდ ქაღალდი გვინახავს. არ მინდა, საკუთარმა ტკივილმა ის დაგვანახოს, რისი დანახვაც უბრალოდ გვწყურია.
დემეტრემ რამდენიმე წამი არაფერი თქვა. შემდეგ თავი დაუქნია.
— კარგი.

ეს ალბათ ყველაზე ძნელი იყო — არ ერწმუნათ იმის, რისი დაჯერებაც ასე ძალიან სურდათ.
ღამე სულ უფრო ღრმავდებოდა. სახელოსნოს პატარა, გაჭუჭყიანებულ ფანჯარაზე წვიმის წვეთები ნელა ჩამოდიოდა. გარეთ ქალაქი ნისლში იძირებოდა. შორიდან, ძალიან შორიდან, საბაგიროს ძველი მექანიზმის ყრუ ჭრიალი მოისმოდა — თითქოს ქალაქი ძილშიც ოხრავდა.
თომა ისევ ფურცლებს ათვალიერებდა.
— მოიცა... აქ რაღაც არის.
— სად?
მორიგი ჩანაწერი. თარიღი — ტრაგედიამდე ხუთი დღით ადრე. გიორგის ეწერა:
„გაზის მაჩვენებელი კვლავ მაღალია. ტექნიკურ სამსახურს და ხელმძღვანელობას ეცნობა წერილობით.“
ქვემოთ კი, უფრო პატარა, ოდნავ მკვეთრი ასოებით:
„პასუხი: სამუშაო გეგმა არ იცვლება. გეგმის ჩაშლა დაჯარიმებას ნიშნავს.“
დემეტრემ თავი ასწია. თვალები დაენამა, მაგრამ მზერა გამკაცრდა.
— ეს ვინ დაწერა?
— სავარაუდოდ, გიორგიმ.
— „პასუხი“ რას ნიშნავს?
— ვისაც მიმართა — ადმინისტრაციას, შახტის უფროსს — იმათ პასუხს იწერს.
დემეტრე ცოტა ხანს უყურებდა იმ ერთ წინადადებას.
— ანუ იცოდნენ.
თომამ მაშინვე არ უპასუხა.
— როგორც ჩანს.
— იცოდნენ, თომა! — ამჯერად დემეტრემ უკვე დარწმუნებით, მჭრელად თქვა.
თომამ ნელა დაუქნია თავი.
— ჰო. იცოდნენ.

ოთახში მძიმე სიჩუმე ჩამოვარდა. თითქოს ორივემ ერთდროულად გაიფიქრა ერთი და იგივე: იმ დღეს ექვსი კაცი უბრალოდ უბედურ შემთხვევას არ ემსხვერპლა. მათზე ადრე, ქაღალდზე, ბრძანებებში, რაღაც უკვე დაწყებული და ხელმოწერილი იყო.
შემდეგ რამდენიმე გვერდი მოულოდნელად ცარიელი აღმოჩნდა.
თომამ სწრაფად გადაათვალიერა წიგნაკი.
— მოიცა... აქ რაღაც აკლია.
— რას გულისხმობ?
— გვერდებია ამოღებულია.
დემეტრემ დღიური გამოართვა. ყდის შიდა ნაკეცთან, აკინძვის ადგილას, ქაღალდის წვრილი, გახეული ნაკერები ჩანდა. ორი ფურცელი აშკარად ამოეხია ვიღაცას
— ვინ ამოიღო?
— ეგ უკვე საინტერესო კითხვაა, — ჩაილაპარაკა თომამ.
— შეგიძლია გაიგო?
— თორმეტი წლის წინანდელი ქაღალდის ლაბორატორიული ექსპერტიზა ამ სარდაფში ჯერ არ ჩამიტარებია, — თქვა თომამ და ოდნავ გაიღიმა.

დემეტრემ შეხედა. თომამ ხელი აიქნია:
— ხუმრობა იყო.
— ცუდი.
— ვიცი, — თქვა თომამ.

მოკლე, სევდიანი სიცილი მაინც გაისმა. საკმარისი იმისთვის, რომ ოთახში დაძაბულობა რამდენიმე წამით ჩამოშლილიყო და ისევ ეგრძნოთ, რომ ერთმანეთის გვერდით იყვნენ.
თომამ დღიური ისევ გაშალა.
— გავაგრძელოთ.

მომდევნო ჩანაწერში გიორგი უკვე მაღაროელებზე წერდა.
„დღეს ბიჭებს ვუთხარი, რომ №4-ში ჩასვლა არ ღირდა, სანამ მდგომარეობას არ შეამოწმებდნენ. ვეხვეწე.“
დემეტრემ წაიკითხა. შემდეგ კიდევ ერთხელ.
— და?
თომამ ქვემოთ, მომდევნო ხაზზე მიუთითა:
„მითხრეს, რომ ხვალ მაინც ჩავიდოდნენ. ზაზამ მითხრა, სხვა გზა არ მაქვსო.“

დემეტრემ წარბები შეკრა.
— რატომ? რატომ ჩავიდოდნენ, თუ იცოდნენ?
შემდეგი წინადადება ამის სასტიკ, შიშველ პასუხს იძლეოდა:
„ორი თვეა ხელფასი იგვიანებს. ცვლა თუ გამოტოვეს, ჯარიმაა და ამოღება. ზაზას ბანკის ვალი აქვს, გიას ბავშვი ეყოლა. პურის ნუსხა მაღაზიაში უკვე ორ გვერდზეა.“

დემეტრე გაჩერდა. თომამაც აღარაფერი თქვა.
ეს უკვე სხვანაირი სიმართლე იყო. არა გმირული, არა დეტექტიური, არამედ საშინლად ყოველდღიური და მძიმე. ეს არ ყოფილა ბოროტება — ეს იყო სისტემა, სადაც ადამიანებს არჩევანი წაართვეს. მათ საფრთხე იცოდნენ, შიში ძვლებში ჰქონდათ გამჯდარი, მაგრამ სახლში მშიერი ბავშვები, ავადმყოფი მშობლები, სესხები და მაღაზიის დავალიანების რვეული ელოდებოდათ. „არა“-ს თქმა შიმშილით სიკვდილს ნიშნავდა, ჩასვლა კი რისკს, რომელსაც ყოველდღე ეჩვეოდნენ.

დემეტრემ ფურცელს თითი დაადო.
— ანუ იცოდნენ... და მაინც ჩავიდნენ.
— ჰო, — თქვა თომამ ჩუმად.
— შეეძლოთ არ ჩასულიყვნენ.

თომამ თავი დახარა, სათვალე მაგიდაზე დადო.
— შეეძლოთ, დემე. ქაღალდზე შეეძლოთ. მაგრამ ზოგჯერ არჩევანი მხოლოდ ქაღალდზე არსებობს. როცა შვილს წამალი სჭირდება, შიში მეორეხარისხოვანი ხდება.
ეს სიტყვები დემეტრეს დიდხანს დარჩა თავში, თითქოს ოთახში ექოდ ტრიალებდა.
გიორგის ჩანაწერები თანდათან უფრო მოკლე, გაფანტული ხდებოდა. თითქოს რაღაცის ჩაწერა აღარ უნდოდა, ან აღარ ჰქონდა ძალა.
ტრაგედიამდე სამი დღით ადრე ასეთი ჩანაწერი იყო:
„მაჩვენებელი ისევ მაღალია. ჰაერი მძიმეა.“

ორი დღით ადრე:
„ზემოდან მოვიდნენ. თქვეს, რომ გაზომვები ხელახლა ჩატარდებოდა და ყველაფერი ნორმაშია.“

შემდეგ, იმავე საღამოს:
„არაფერი შეცვლილა. ტყუიან.“

დემეტრემ თვალები დახუჭა.
— მამა ამას რატომ არავის მოუყვა?
თომამ მშვიდად, ოდნავ სევდიანად უპასუხა:
— შეიძლება მოუყვა კიდეც.
დემეტრემ შეხედა.
— ჩვენ არ ვიცით, დემე. დღიური მტკიცებულება არ არის იმისა, რაც არ წერია.
ეს პასუხი დემეტრეს გულს არ ეამა, მაგრამ იცოდა, რომ თომა მართალი იყო.
კიდევ ერთი გვერდი. ტრაგედიამდე ერთი დღით ადრე.
გიორგის ხელწერა აქ აშკარად შეცვლილიყო — უფრო მსხვილი, ნერვიული. ზოგიერთ ასოზე კალამი იმდენად ძლიერად ჰქონდა დაჭერილი, რომ ქაღალდი თითქმის გაეხვრიტა.

დემეტრემ ნელა წაიკითხა:
„ხვალ №4-ში ჩასვლა არ შეიძლება. ეს უკვე მხოლოდ ტექნიკური საკითხი აღარ არის.“
დემეტრემ სუნთქვა შეიკრა. ქვემოთ გაგრძელება იყო:
„ვუთხარი მათ.“
ვინ იყო „მათ“? ხელმძღვანელობა? მიხეილ ამირეჯიბი? მუშები? თუ ყველანი ერთად?
დემეტრემ გვერდი გადაატრიალა. მომდევნო გვერდზე 23 ნოემბერი, ტრაგედიის დღის თარიღი, იდგა. მაგრამ მხოლოდ ერთი, მოკლე წინადადება ეწერა:
„დილით ისევ ჩავიდნენ.“

ამის შემდეგ — არაფერი. მხოლოდ ცარიელი, თეთრი ფურცლები.
დემეტრემ დიდხანს უყურა ამ სიცარიელეს. თომამ საათს დახედა — ღამის ორი ხდებოდა.
— ხვალ გავაგრძელოთ, — თქვა მან რბილად. — დაიღალე.
დემეტრემ თავი არ ასწია.
— არა.
— დემე...
— ჯერ არა-მეთქი, თომა.
თომა გაჩუმდა.
დემეტრემ რამდენიმე გვერდი უკან გადაფურცლა. მონაცემები, გაზი, გაფრთხილება, ხელფასი, ვალები, ხელმძღვანელობა... ყველაფერი ერთმანეთზე იყო გადაბმული, როგორც უზარმაზარი, ბოროტი ქსელი. მაგრამ რაღაც მაინც აკლდა. ის ერთი მთავარი ძაფი, რომელიც ამ ყველაფერს შეკრავდა.

თომამ დღიური ნელა, ფრთხილად დახურა.
— დღეს საკმარისია.
დემეტრემ ხელი ყდაზე დაადო, არ უშვებდა.
— აქ კიდევ რაღაც უნდა იყოს.
— იქნება.
— საიდან იცი?

თომამ მხრები აიჩეჩა და სევდიანად გაიღიმა:
— იმიტომ, რომ მამაშენს ვიცნობდი. თუ რამე მართლა მნიშვნელოვანი ჰქონდა სათქმელი, პირდაპირ არასდროს იტყოდა.
— შენც მაგიტომ წერ და ლაპარაკობ ასე გაუგებრად? — ჰკითხა დემეტრემ.
— მე იმიტომ ვლაპარაკობ გაუგებრად, რომ ჭკვიანი გამოვჩნდე, — თქვა თომამ.
დემეტრეს ოდნავ გაეღიმა.
— არ გამოგდის.
ისევ გაიღიმეს, მაგრამ ეს ღიმილი წამში ჩაქრა.
დემეტრემ დღიური ხელში აიღო. უკვე კარისკენ მიდიოდა, როცა რაღაც ინსტინქტმა შეაჩერა. ის ისევ მაგიდასთან დაბრუნდა, წიგნაკი გადაშალა და ბოლო, უკანა ყდასთან მიწებებული ფურცელი გადაშალა. ეს გვერდი მანამდე გამორჩენოდათ — ის ყდის ჯიბეში იყო ჩაკეცილი.

თარიღი არ ეწერა. არც სამუშაო საათები. არც გაზის მაჩვენებლები.
მხოლოდ ერთი წინადადება. გიორგის ხელწერა ამჯერად იმდენად პატარა, კუთხოვანი იყო, თითქოს არ უნდოდა, ოდესმე ვინმეს წაეკითხა.
დემეტრემ ხმამაღლა წაიკითხა:
— „ყველამ ყველაფერი იცის.“
თომამ არაფერი თქვა. დემეტრემ ისევ წაიკითხა, ამჯერად უფრო დაბალი ხმით

მესამედ უკვე გონებაში წაიკითხა.
ვინ „ყველამ“?
თუ თვითონ გიორგიმაც იცოდა იმაზე მეტი, ვიდრე ამ დღიურში ჩაწერა?

დემეტრემ თითი წინადადებას გადაატარა. მის გულში უცნაური, ყინულივით ცივი შიში ჩამოწვა. თორმეტი წლის განმავლობაში მას ეგონა, რომ ბოროტება ერთ კაცამდე მიდიოდა — მიხეილ ამირეჯიბამდე. ახლა კი პირველად დაინახა, რომ სიმართლე ბევრად უფრო საშინელი იყო.
შეიძლება მთელი ქალაქი, მთელი ეს ხეობა ატარებდა ერთ დიდ, ბინძურ საიდუმლოს. რაღაცას, რაზეც ხმამაღლა არავინ ლაპარაკობდა, მაგრამ ყველამ იცოდა.
თომამ დაბალი ხმით თქვა:
— დემეტრე...
დემეტრემ თავი ასწია.
— რა?
თომამ პასუხი ვერ იპოვა. ამჯერად არც ერთს არ დასჭირვებია სიტყვები.

მაგიდაზე მხოლოდ ძველი დღიური იდო. და ის ერთი, საბედისწერო წინადადება: ყველამ ყველაფერი იცის.

გარეთ წვიმდა. ჭიათურის ხეობა ისევ შავ, სველ ნისლში იძირებოდა. და იმ ღამეს დემეტრემ პირველად გაიფიქრა, რომ შესაძლოა თორმეტი წლის წინანდელი ტრაგედიის ყველაზე მძიმე ნაწილი ის კი არ ყოფილა, რაც მოხდა... არამედ ის, რომ ვიღაცებმა წინასწარ იცოდნენ, რომ ეს მოხდებოდა — და მაინც დადგა დილა, როცა ექვსი კაცი მიწის ქვეშ ჩავიდა.

თავი XI
მუქარის ჩრდილი

საბადოს იუბილედან მეოთხე დღეს წვიმა ისევ წამოვიდა.
ჭიათურაში წვიმას თავისი, განსაკუთრებული ხასიათი აქვს. ზოგჯერ მთელი დღე ცრიდა ისე, რომ ქალაქი უბრალოდ ნესტიანი, ნაცრისფერი ნისლით იფარებოდა; ზოგჯერ კი რამდენიმე საათში კლდეებიდან შავი, ჟანგისფერი წყალი ჩამოდიოდა, გზები ტალახდებოდა და ძველი სახლების თუნუქის სახურავებზე ისეთი ხმა ისმოდა, თითქოს ვიღაც მთელი ღამე წვრილ, ცხელ ქვებს ყრიდა.
იმ დილით ქალაქმა ჩვეულებრივად გაიღვიძა. საბაგიროს წითელი გონდოლები ისევ გაეკიდნენ ნისლიან ცას. მაღაროელებმა ისევ ჩაიცვეს ნახშირის მტვრით გაჟღენთილი მძიმე სამუშაო ტანსაცმელი. მაღაზიების წინ მოხუცები ისევ იდგნენ და დილის ამბებს არჩევდნენ. კულტურის სახლის ფანჯრებში ბავშვების ნახატები ეკიდა.
საავადმყოფოს ეზოში კი ანი შვიდ საათსა და ორმოც წუთზე უკვე იდგა, ხელში ქაღალდის ჭიქით, რომლიდანაც იაფფასიანი ყავის ორთქლი ავდიოდა.
ელენე ბებომ დილით ადრე დაურეკა.
— ქოლგა წაიღე? — გაისმა ტელეფონში ზრუნვით დამძიმებული ხმა.
— წავიღე, ბებო.
— არ მატყუებდე, ანი.
— ბებო, ოცდარვა წლის ქალი ვარ, — გაეღიმა ანის და ქურთუკის საყელო შეიწია.
— ეგ უფრო საშიშია. პატარა რომ იყავი, ჩემთან მაინც ბრუნდებოდი, ახლა კი ჭკვიანი გგონია თავი და გგონია, რომ წვიმა გვერდს ავლით გაივლის.
— საღამოს მოვალ.
— საღამოს არა. ცოტა ადრე.
— რატომ?
— ხაჭაპური გამოვაცხვე.
— აი, ეგ უკვე სერიოზული არგუმენტია, — ანის ჩუმად გაეცინა.
— ჰოდა, მოდი.

ანიმ ტელეფონი გათიშა და ცივ ჰაერს ჩაჰყვა. იმ წამს ვერც კი წარმოიდგენდა, რომ იმავე საღამოს ელენეს პატარა სამზარეულოში ისევ ოთხივე შეიკრიბებოდა და ცხელი ხაჭაპურის სუფრა იმაზე მძიმე, დაგროვილ დუმილს დაიტევდა, ვიდრე რომელიმე მათგანი ელოდა.
***
იმავე დროს, მაღაროს ეზოში ნიკა ცვლის უფროსის წინ იდგა.
— დღეს მეხუთეში ჩახვალ, — თქვა კაცმა და თვალი არქივის ფურცლებიდან არ აუღია.
ნიკამ წარბები შეიჭმუხნა.
— ისევ მეხუთეში?
— დროებით.
— რამდენი დღით?
— სანამ საჭირო იქნება, ნიკა. ბევრს ნუ კითხულობ, ჩადი.

საბადოს შესასვლელთან რამდენიმე მუშა ელოდებოდა საბაგირო ლიფტს. ზოგს სიგარეტი ეჭირა, ზოგს თერმოსი. ერთი მოხუცი მაღაროელი, რომელსაც ნიკა ბავშვობიდან იცნობდა, მის გვერდით გაჩერდა, ჩიბუხიდან ბოლი გამოუშვა და უთხრა:
— პირველად ჩადიხარ მეხუთეში, ბიჭო?
— არა, — მიუგო ნიკამ.
მოხუცმა ცოტა ხანს უყურა, თითქოს მის თვალებში რაღაცის ამოკითხვას ცდილობსო.
— მაშინ გახსოვდეს, სად დგახარ. იმ სექტორს თავისი ხასიათი აქვს. მიწას არ უყვარს, როცა ზედმეტად ხმაურობენ.
ნიკას გაეღიმა, თუმცა გულში უსიამოვნო ჩხვლეტა იგრძნო.
— მაგაში სპეციალურად ვიღებ ხელფასს, ძია ვანო.
მოხუცს არ გაეცინა.
— ხუმრობას თავი დაანებე. მიწის ქვეშ ხუმრობა არავის შერჩენია.
ნიკამ პირველად იგრძნო, რომ ჰაერი ოდნავ დამძიმდა. მაგრამ ჩაფხუტი მაინც დაიხურა, ფარანი ჩართო და სიბნელეში გადააბიჯა.

***
ლუკა ავტოპარკში, ზეთითა და საწვავის სუნით გაჟღენთილ ანგარში მუშაობდა. მთელი დილა თითქმის არაფერი უთქვამს. ერთ ძველ სატვირთოს ძრავს უცვლიდა, როცა ტელეფონი აზუზუნდა. ნიკა იყო.
— მოდიხარ? — ჰკითხა ლუკამ და ტელეფონი მხარსა და ყურს შორის მოიქცია.
— არა.
— რატომ?
— ისევ მეხუთეში გადამიყვანეს.
ლუკას ხელი გაუჩერდა. ზეთში ამოსვრილი თითები გასაღებს მჭიდროდ შემოეჭირა.
— ნიკა.
— რა იყო?
— თუ რამე უცნაურ ხმას გაიგონებ, ან ჰაერი დამძიმდება... მაშინვე ამოდიხარ.
— ლუკა, ნუ დაიწყე ახლა!
— არ მაინტერესებს უფროსი რას გეტყვის, გაიგე? — ლუკას ხმაში ისეთი მუქარა და შიში ერთად გაკრთა, რომ მეორე ბოლოში ძმა რამდენიმე წამით გაჩუმდა.
— კარგად ვიქნები, — თქვა ნიკამ შედარებით რბილად. — და კიდევ...
— რა?
— დემეტრეს არ ეჩხუბო.
ლუკას მწარედ გაეღიმა.
— ეგ შენ არ უნდა მითხრა.
— სწორედ იმიტომ გეუბნები, რომ ვიცი, როგორ ყელში გიჭერს ხოლმე ეს ყველაფერი.

ზარი დასრულდა. ლუკამ ტელეფონი იქვე, ჭუჭყიან დაზგაზე დადო. რამდენიმე წუთით მანქანის გახსნილ კაპოტზე ხელებდაყრდნობილი იდგა და უყურებდა, როგორ წვეთავდა შავი ზეთი რკინის თასში. ის უკვე აღარ მუშაობდა. უბრალოდ ცდილობდა, ხელები რამით დაეკავებინა, რომ საკუთარი ფიქრებისთვის არ მოესმინა.
***
ქალაქის ძველი ადმინისტრაციული შენობის პირველ სართულზე, დემეტრე იდგა. მის წინ მაგიდაზე არქიტექტურული ნახაზები ეწყო. შენობა, რომლის რესტავრაციაზეც შეთავაზება მიიღო პატარა კულტურული ობიექტი იყო — ნახევრად დანგრეული დარბაზი, რომელიც წლების განმავლობაში ჯერ საწყობად გამოიყენეს, შემდეგ მიატოვეს და ბოლოს ყველას დაავიწყდა.
დემეტრეს ეს საქმე შემთხვევით არ აურჩევია. რესტავრაცია ყოველთვის უფრო მეტად იზიდავდა, ვიდრე ახლის შენება. ძველი, დაბზარული კედლებისთვის რაღაცის დაბრუნება უნდა შეგძლებოდა ისე, რომ მათი იარები და ასაკი არ დაგემალა.
— ეს კედელი უნდა დარჩეს, — თქვა დემეტრემ და ფანქრით აგურის წყობას შეეხო.
მის უკან ახალგაზრდა ასისტენტი იდგა.
— მაგრამ ბატონო დემეტრე, აქ ახალი, დიდი ფანჯარა უფრო მარტივად ჩაჯდება და სინათლეც მეტი იქნება.
— მარტივად ჩაჯდება, მაგრამ ამ შენობის ხასიათს მოკლავს.
— დამკვეთს უფრო თანამედროვე იერი უნდა.
დემეტრემ ნახაზს დახედა და მშვიდად თქვა:
— მაშინ უთხარი, რომ თანამედროვე შენობებით სავსეა ქალაქი. ეს ერთი კი ასეთი აღარ იქნება.

ახალგაზრდას გაეღიმა.
— თქვენ ყოველთვის ასეთი ჯიუტი ხართ?
დემეტრემ თვალები ასწია. მის ბაგეებს თბილი, ოდნავ სევდიანი ღიმილი შეეხო.
— მხოლოდ მაშინ, როცა კედელი ჩემზე უფროსია და პატივისცემას იმსახურებს.

ოთახში ჩვეულებრივი სამუშაო ატმოსფერო სუფევდა. ფურცლების შრიალი, ფანქრის წვერის ტკაცანი, მინის მიღმა წვიმის შრიალი. დემეტრეს ეს სიმშვიდე სჭირდებოდა. აქ ადამიანებს მისგან წარსულის ახსნა არ სჭირდებოდათ. მაგრამ იმ დღეს ფიქრი მაინც გაექცა: შეიძლებოდა რამე, რაც ერთხელ უკვე დაინგრა, ისევ დაგებრუნებინა? თუ მხოლოდ გარედან გაამაგრებდი კედელს და შიგნით ბზარი მაინც დარჩებოდა?

ტელეფონმა დაურეკა. თომა იყო.
— სად ხარ?
— სამსახურში.
— ჩემთან მოდი.
— რა მოხდა?
— მოდი და გაჩვენებ. შენი თვალით ნახე, — თქვა თომამ და ტელეფონი გათიშა.

თომას სახელოსნო ისევ ისეთივე ქაოსური იყო: ძველი რადიოები, მავთულები, დაშლილი კომპიუტერის დედაპლატები და ფანჯრის რაფაზე სამი ჭიქა, რომელთაგან არც ერთი არ ბრწყინავდა სისუფთავით.

თომამ იგი კომპიუტერთან მიიყვანა.
— გუშინ ღამით ეს სისტემა გამეთიშა. უბრალოდ გაშავდა. ჩავრთე და რამდენიმე ფაილი წაშლილი დახვდა.
— რომლები?
თომამ საქაღალდე გახსნა. რამდენიმე დოკუმენტი ცარიელი იყო. დემეტრემ თარიღები და სათაურები იცნო: №4 საბადო. 2014 წლის ტექნიკური მონაცემები.
— შეიძლება შემთხვევით წაიშალა, ხომ? — ჰკითხა თომამ და ხელები ჯიბეებში ჩაიწყო.
— შეიძლება.
— მაგრამ არ გჯერა.
— მე ბევრ რამეს არ ვიჯერებ, თომა. განსაკუთრებით — შემთხვევითობებს ჭიათურაში.
თომამ ამოოხრა და ხმა დააბალა:
— კიდევ ერთი ამბავია. გუშინ აქ დავრჩი და საღამოს ვიღაცამ სახელოსნოს კარზე დააკაკუნა. სამჯერ.
— კარი გაუღე?
— არა. როცა ღამით უცნობი აკაკუნებს, მე ჩვეულებრივ იმაზე ვფიქრობ, რამდენი გზა არსებობს იმისთვის, რომ არ გავუღო.
დემეტრემ შეხედა.
— შენ მართლა შეიცვალე.
— არა, უბრალოდ ოცდაცხრა წლის გავხდი და სიცოცხლე შემიყვარდა.
**
საავადმყოფოში შუადღისას, როცა ანი ძველ კარადასთან იდგა, მის უკან კარი გაიღო.
საავადმყოფოს დირექტორი იყო.
— ანი, გუშინდელი საუბარი გახსოვს?
— მახსოვს, ბატონო თენგიზ.
— უბრალოდ მინდოდა გამეგო, სწორად გაიგე თუ არა ჩემი ნათქვამი.
ანიმ თვალები გასწორა.
— არ შევწყვეტ.
კაცის სახეზე რაღაც მუქმა გადაირბინა, მაგრამ მალევე დაიბრუნა პროფესიული სიცივე.
— ეს შენი არჩევანია, ანი. მაგრამ გახსოვდეს, რომ ამ ქალაქში პასუხისმგებლობა მარტო შენზე არ მოდის.

როცა დირექტორი წავიდა, ანიმ იგრძნო, როგორ აუკანკალდა თითები. მას უკვე ეშინოდა არა იმის, რომ ვინმე დაემუქრებოდა, არამედ იმ საშინელი აზრის, რომ თორმეტი წლის განმავლობაში ადამიანები ზუსტად ასე ცხოვრობდნენ — იცოდნენ, ხვდებოდნენ, დუმდნენ და მაინც აგრძელებდნენ ცხოვრებას.

***
საღამოს ელენე ბებოს პატარა სახლში ხაჭაპურის სუნი იდგა. ლუკა პირველი მივიდა, სველი ქურთუკი საკიდზე ჩამოკიდა და სამზარეულოში შეიხედა.
— ბებო, შენ თუ მართლა გინდოდა ჩემი დაპატიჟება, სამი ცალი მაინც უნდა გამოგეცხო, მხოლოდ ჩემთვის.
— შენ ოთხი კაცის საჭმელს ერთად ჭამ შვილო— შესძახა ელენემ.
— ეგეც ნიჭია.
— ნიჭი კი არა, უსინდისობაა!
ლუკამ გაიცინა და ანის გვერდით ჩამოჯდა.
— ნიკა სად არის? — ჰკითხა ანიმ.
— მეხუთეში, — მიუგო ლუკამ და ღიმილი სახეზე გაეყინა.
ელენემ ხის კოვზი მაგიდაზე დადო.
— მეხუთეში? იმ სექტორში ხომ...
— ვიცი, ბებო, — სწრაფად შეაწყვეტინა ლუკამ.

ოთახში მძიმე სიჩუმე ჩამოვარდა, რომელიც კარის გაღებამ დაარღვია. დემეტრე და თომა შემოვიდნენ. ელენემ რამდენიმე წამით უყურა დემეტრეს — მის დაღლილ, დაღვრემილ სახეს — და მერე ისე მოიქცა, თითქოს ის თორმეტი წლის განშორება საერთოდ არ არსებობდა:
— ხელები დაიბანე!
დემეტრეს გაეღიმა.
— გამარჯობა შენც, ელენე ბებო.
— გამარჯობა მერე! ჯერ ხელები დაიბანე, მაგიდასთან ისე დაჯექი.

მაგიდასთან სითბო დაბრუნდა. ელენემ დემეტრეს თეფშზე ხაჭაპურის მესამე ნაჭერი დაუდო.
— აღარ შემიძლია, ბებო, — გააპროტესტა დემეტრემ.
— ბავშვობაში ხუთს ჭამდი!
— ბავშვობაში სხვა წონა მქონდა და ნაკლები დარდი.
— ახლა სევდიანი ხარ და მაინც გჭირდება ჭამა, — თქვა ელენემ ისეთი ტონით, რომ კამათს აზრი არ ჰქონდა.

ანიმ გადაიკისკისა, თომამაც გაიღიმა. რამდენიმე წუთით ისეთი განცდა გაჩნდა, თითქოს ოთხივე ისევ იმ ძველ ეზოში იჯდა, სადაც ზაფხულის საღამოებს ატარებდნენ და მომავალი უსასრულო ეჩვენებოდათ.
მაგრამ ლუკამ ჩანგალი დადო. მან დემეტრეს შეხედა.
— შენ უნდა იცოდე.
— რა?
— რომ ეს უკვე მხოლოდ წარსული აღარ არის. ჩემს ძმას ახლა იმავე მიწის ქვეშ უშვებენ, სადაც მამათქვენები დარჩნენ
დემეტრემ ნელა დაუქნია თავი.
— ვიცი, ლუკა.
— არა, — თქვა ლუკამ ხბალი, გაბზარული ხმით. — ჯერ არ იცი. შენ ჩამოხვედი, რომ შენი პასუხები იპოვო. ჩვენ კი აქ ვცხოვრობთ და ყოველდღე ვკანკალებთ, როცა საბადოს საყვირი დაუსტვენს.
***
გვიან საღამოს დემეტრე სახლში მარტო დაბრუნდა. წვიმა შეწყვეტილიყო, მაგრამ ქუჩები სველი და პრიალა იყო.
სახლში შესვლისას მამის ძველ ქურთუკს შეეხო, შემდეგ — გიორგის დღიურს. ფანჯარასთან დაჯდა და ბოლო ჩანაწერს გადახედა: „ყველამ იცის.“

ახლა ამ სიტყვების მიღმა სხვა სახეებიც იდგნენ: ლუკა, ნიკა, ანი, თომა, ლილე... მთელი ქალაქი. სიმართლის პოვნა აღარ იყო მხოლოდ იმის გარკვევა, თუ რა მოხდა იმ ერთ წყეულ ღამეს. ახლა საკითხი სხვაგვარად ეყენა: რამდენ ადამიანს შეეძლო ახალი ტკივილის ატანა იმისთვის, რომ ძველი იარებისთვის პასუხი მოეთხოვათ?

და პირველად, თორმეტი წლის შემდეგ, დემეტრეს შეეშინდა — არა წარსულის, არამედ იმ არჩევანის, რომლის გაკეთებაც ახლა ყველას მოუწევდა.


თავი XII

ლილეს ნაბიჯი

იმ ღამეს წვიმა არ მოდიოდა, მაგრამ ქალაქი მაინც სველი იყო.
ჭიათურაში ხანდახან ასე ხდებოდა — მთელი დღე ცრიდა ან თავსხმა წვიმა იყო, მერე ღამით ცა უეცრად გაიწმინდებოდა, თუმცა სველი ბეტონის, ნახშირის მტვრისა და კლდეებიდან ჩამოსული კირქვის ნესტის მძიმე სუნი კიდევ დიდხანს რჩებოდა ქუჩებში. ძველი საბაგიროს ხაზები შავ ცაზე უხმოდ იკვეთებოდა. სადღაც შორს, ხეობის სიღრმეში, კაბინის რკინის გაბზარული ხმა გაისმა და მალევე ჩაწყნარდა, თითქოს ღამის სიჩუმეს საკუთარი ეხო შეეშინდაო.
დემეტრეს სახლში მხოლოდ ერთი ოთახი იყო განათებული.
მისაღებში ძველი ელექტროგამათბობელი ხმადაბლა, რიტმულად გუგუნებდა. ფანჯარასთან ჩამოკიდებული გაცვეთილი ფარდა ოდნავ ირხეოდა, მიუხედავად იმისა, რომ მინები მჭიდროდ იყო დაკეტილი, ხის ძველი ჩარჩოებიდან ქუჩის ცივი ჰაერი მაინც პოულობდა გზას. სახლში ისეთი მძიმე, თითქმის ტაძრისებური სიჩუმე იდგა, რომ იშვიათად გამვლელი მანქანის საბურავების შრიალი რამდენიმე წამით ოთახში შემოდიოდა, კედლებს მიეხეთქებოდა და მერე ისევ ქრებოდა.

მაგიდაზე გიორგის დღიური იდო.

დემეტრეს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა გადაწყვეტილი, კიდევ ერთხელ გადაეკითხა თუ არა. დღის განმავლობაში რამდენჯერმე გახსნა, თითქოს იმედოვნებდა, რომ მელანი შეიცვლებოდა, მაგრამ ისევ იმავე ადგილამდე მიდიოდა, სადაც მამის ხელით მიწერილმა რამდენიმე სიტყვამ თორმეტი წლის წინანდელი ტრაგედია სრულიად სხვა სინათლეზე გამოაჩინა.
„პასუხი: სამუშაო გეგმა არ იცვლება.“
ქვემოთ რამდენიმე სხვა ჩანაწერი იყო. გაზომვები, შახტის წნევის მაჩვენებლები, თარიღები. რაღაცები, რომელთა ნაწილიც დროისგან და ნესტისგან თითქმის წაშლილიყო. ერთი გვერდის კიდეზე გიორგის ფანქრით ჰქონდა მიწერილი რაღაც, მაგრამ სიტყვების ნახევარი აღარ იკითხებოდა.
დემეტრემ თითები საფეთქლებზე მიიჭირა და დღიური ნელა დახურა.

სწორედ მაშინ კარზე დააკაკუნეს.
ერთხელ. მერე ორჯერ, სწრაფად, თითქმის მორიდებით.
დემეტრე მაშინვე წამოდგა. ეს ჩვეულებრივი კაკუნი არ იყო. ბოლო ორი დღის განვლობაში ზედმეტად ბევრ რამეს ჰქონდა ჩვეულებრივი სახე, სანამ კარგად არ შეხედავდი. ლუკას ძმის მეხუთე სექტორში გადაყვანას, საავადმყოფოს დირექტორის მხრიდან ანის გაფრთხილებას, თომას სახელოსნოში ტექნიკის უცნაურ გაუმართაობასა და ღამის კაკუნს — არც ერთს მოჰყოლია პირდაპირი, ღია მუქარა. არავის უთქვამს: გაჩერდითო.
მაგრამ ყველამ უთხრეს. სხვადასხვა გზით, სხვადასხვა ენით, მაგრამ ერთი და იმავე ცივი შინაარსით.

დემეტრემ ოთახი გადაკვეთა და კართან გაჩერდა.
— ვინ არის?
პასუხი მაშინვე არ ყოფილა. მხოლოს რამდენიმე წამის შემდეგ გაისმა ძალიან ჩუმი, გაბზარული ხმა:
— მე ვარ.

დემეტრემ თვალები დახუჭა. ლილეს ხმა იცნო.
რამდენიმე წამი მაინც არ გააღო კარი. არა იმიტომ, რომ არ უნდოდა მისი ნახვა. პირიქით — სწორედ იმიტომ, რომ ლილეს გამოჩენა იმის დასტური იყო, რომ საფრთხე უკვე მათ შორის იდგა.
ბოლოს საკეტი გადასწია.
ლილე კართან იდგა. მუქი ქურთუკი ეცვა, თმა წვიმისგან ოდნავ დასველებოდა, თუმცა ქუჩაში წვიმა უკვე აღარ მოდიოდა. ხელში პატარა, შავი ჩანთა ეჭირა, რომელსაც თითებს ისე უჭერდა, თითქოს საკუთარ წონასწორობას იმით ინარჩუნებდა.

პირველი, რაც დემეტრემ შეამჩნია, მისი თვალები იყო. ლილე არ ტიროდა, მაგრამ თვალები ისეთი ჰქონდა, თითქოს დიდი ხნის წინ დაწყებული ცრემლები უბრალოდ იქვე, თვალების უკან გაჩერებულიყო და გარეთ გამოღწევას ვერ ახერხებდა.

— მარტო ხარ? — ჰკითხა დემეტრემ დაბალი ხმით.
ლილემ მის უკან, ჩაბნელებულ, სველ ქუჩას გახედა, საიდანაც ნისლი ნელ-ნელა მოიწევდა.
— თუ ვინმე გამომყვა, ჯერ არ გამოჩენილა.
დემეტრეს სახე მაშინვე დაეძაბა.
— სანდრო? ან მამაშენის ხალხი?
— არ ვიცი, — ჩუმად უპასუხა მან. — ვიცი, რომ აქ არ უნდა მოვსულიყავი, დემეტრე... მაგრამ სხვაგან წასასვლელი არ მქონდა.
დემეტრემ კარი უფრო ფართოდ გააღო.
— შემოდი.
ლილემ ზღურბლს გადააბიჯა. ქურთუკი გაიხადა და ხელში დაიკავა. მერე ოთახს მოავლო თვალი.
თორმეტი წელი. სახლი თითქმის იგივე იყო და მაინც სრულიად სხვა. ძველი კარადა ისევ კუთხეში იდგა, ფანჯარასთან — იგივე ხის მაგიდა. კედლის შპალერზე დარჩენილიყო ის პატარა, ნესტისგან გაჩენილი ლაქა, რომელიც ბავშვობაში ლილეს ეგონა, რომ რუკას ჰგავდა.

ერთხელ საათობით ედავებოდნენ ერთმანეთს, რომელი ქვეყანა იყო გამოსახული. დემეტრე ამბობდა, იტალიააო, ლილე — საბერძნეთიო. ბოლოს გიორგიმ გაიარა, შეხედა და უთხრა: „ეგ კედლის ნესტია, შვილო, სხვა არაფერი.“ მათ ორივეს იმდენად ეწყინათ საბავშვო ილუზიის მსხვრევა, რომ მთელი საღამო მამას აღარ ელაპარაკებოდნენ.

ახლა ლილემ იმ ლაქას შეხედა და ლოყაზე სევდიანმა ნაოჭმა გადაუარა.
— ისევ საბერძნეთია? — ჰკითხა დემეტრემ ჩუმად.
ლილემ მას შეხედა.
— არა.
— იტალია?
— არც ეგ.
— აბა?
ლილემ მხრები ოდნავ აიჩეჩა.
— ახლა უკვე უბრალოდ ნესტია.
დემეტრეს გაეღიმა. ეს ღიმილი რამდენიმე წამს გაგრძელდა, მერე ისევ გაქრა, როცა რეალობის სიმძიმე ოთახს დაუბრუნდა.
— დაჯექი.

ლილე დივანზე ჩამოჯდა.
—ჩაის დალევ? — ჰკითხა დემეტრემ
— კი
— შაქარი ისევ ერთი?
— გახსოვს?
— მე ბევრი რამე მახსოვს ლილე — უპასუხა დემეტრემ და სამზარეულოში გავიდა, ძველი ჩაიდანი გაზქურაზე დადგა და რამდენიმე წუთში ორი ჭიქით დაბრუნდა. ჩაის ორთქლი ცივ ჰაერში ნელა იშლებოდა.
— ანისთან ვიყავი რამდენიმე დღის წინ, — თქვა ბოლოს ლილემ.
— ვიცი. ანიმ მითხრა, რომ გელაპარაკა. მითხრა, რომ რაღაცამ ძალიან შეგაშინა, მაგრამ მეტი არაფერი უთქვამს.
ლილემ ჭიქას ხელები შემოხვია. სითბო თითებში ჩაუვიდა, მაგრამ კანკალი მაინც ვერ გაიჩერა.
— მეგონა, რომ იმის თქმას ვეღარავისთვის შევძლებდი... ანის ყოველთვის ვეუბნები იმას, რასაც სხვებს ვერ ვეუბნები.
— ბავშვობიდან ასე იყო, — თქვა დემეტრემ და მის პირდაპირ, მაგიდის კუთხეზე ჩამოჯდა.
ლილემ თავი დაუქნია. მერე ჩანთა მუხლებზე დაიდო და შიგნიდან დაკეცილი ფურცელი ამოიღო.
—ამ ფურცლებზე რაღაც არის რაც მამაჩემს უკავშირდება. ანი ცდილობდა დამამშვიდოს... ეძებდა მიზეზებს. ეუბნებოდა, იქნებ მამაშენი არაფერ შუაშიაო, იქნებ ხელი უბრალოდ იმიტომ აქვს მოწერილი, რომ კომპანიაში ყველაფერი მასთან გადიოდა, ან დოკუმენტი კონტექსტიდანაა ამოგლეჯილიო... მეც მინდოდა ამის დაჯერება. მართლა მინდოდა, დემეტრე.

მან ფურცელი გაშალა და მაგიდაზე დადო.
დემეტრემ დაიხარა. თვალები ფურცელზე აკრეფილ ტექსტს გადაავლო, მერე თარიღს, ბრძანების შინაარსს და ბოლოს, ქვემოთ დასმულ მკაფიო, ნაცნობ ხელმოწერას: მიხეილ ამირეჯიბი.
იმ წამს დემეტრეს სხეული გაუშეშდა.
ჰაერი, რომელიც ახლახან ჩაისუნთქა, ყელში გაეჩხირა და უკან აღარ გამოდიოდა. მის თვალწინ თითქოს მთელი თორმეტი წელი ერთ წამში შეიკუმშა. ის არ ყვიროდა, არც მკვეთრი მოძრაობა გაუკეთებია — უბრალოდ ხელისგულები მაგიდის ხეს ისე მჭიდროდ დააბჯინა, რომ თითის სახსრები სრულიად გაუთეთრდა. ყბის ძვლები უსიამოვნოდ დაეჭიმა. მის თვალებში, რომლებიც წამით ადრე სავსე იყო ბავშვობის სითბოთი, ახლა ისეთი ყინული და სიბრაზე ჩადგა, რომ ლილემ უნებლიეთ სუნთქვა შეიკავა.
ეს არ იყო უბრალოდ ქაღალდი. ეს იყო ოფიციალური დასტური იმისა, რისი დაჯერებაც დემეტრეს ეშინოდა — ბრძანება, რომელმაც მამამისი მიწის ქვეშ ჩატოვა.
დემეტრეს მზერა იმ ფურცლიდან ნელა, თითქოს უზარმაზარი ძალდატანებით, გვერდით გადავიდა — გიორგის დღიურზე.
ორივე მტკიცებულება ახლა გვერდიგვერდ იდო. ერთი — კაცის ხელით, რომელმაც თორმეტი წლის წინ შახტაში არსებული სასიკვდილო საფრთხე ჩაიწერა. მეორე — კაცის ხელმოწერით, რომელმაც იმავე საფრთხის გაფრთხილების მიუხედავად, სამუშაოს გაგრძელების ბრძანება გაცა. ორი მამის სიმართლე, ორი განსხვავებული არჩევანი და თორმეტწლიანი ტყუილი ერთ ძველ, ხის მაგიდაზე.

ლილემ დემეტრეს მზერა შეამჩნია.
— ეს დღიურია, ხომ? მამაშენის.
— ჰო.
— რამე ახალი იპოვე?
დემეტრემ პასუხი ვერ გასცა.
— ჯერ არა. პასუხზე მეტად კითხვები ემატება.

ლილემ ფურცელს თითი გადაუსვა.
— მე მეგონა, თუ ამას ვიპოვიდი, ყველაფერი მარტივი გახდებოდა. მეგონა, სიმართლე შავ-თეთრი იყო.
— არაფერი ხდება მარტივი, როცა პასუხს პოულობ, — თქვა დემეტრემ. — განსაკუთრებით ამ ქალაქში.
ლილემ ჩუმად ჩაიცინა, თუმცა თვალებში ცრემლი უბრწყინავდა.
— ყოველთვის ასეთი ბრძენი იყავი?
— არა.
— მაშინ რა დაგემართა?
— გავიზარდე და გამიფუჭდა ხასიათი.

ლილეს სიცილი წამოსცდა — მოულოდნელი, მოკლე, მაგრამ ნამდვილი. დემეტრემაც გაიღიმა. რამდენიმე წამით იმ ძველმა, ტკივილნარევმა გრძნობამ იფეთქა, რომელიც წლებსა და ტრაგედიებს ვერ წაეშალა.

მერე სიცილი ნელა ჩაწყნარდა. ლილემ თავი დახარა.
— მამაჩემი დღესაც ისე მელაპარაკებოდა, როგორც ყოველთვის. მკითხა, ვჭამე თუ არა, დაღლილი ხომ არ ვარ... სწორედ ეგ არის საშინელება. თუ უბრალოდ სასტიკი კაცი იქნებოდა, ალბათ უფრო ადვილი გახდებოდა მისი დადანაშაულება. მაგრამ ბავშვობაში, როცა ავად ვხდებოდი, მთელი ღამეები ჩემთან იჯდა. როცა უნივერსიტეტში წავედი, ყოველ დღე მირეკავდა... შეიძლება საშინელი რაღაცები გააკეთა და მაინც... მაინც მამაჩემია.
დემეტრემ არაფერი უთხრა. არ დაუწყია იმის მტკიცება, რომ მიხეილი დამნაშავე იყო. უბრალოდ უსმენდა, აძლევდა საშუალებას, ეს სიმძიმე გარეთ გამოეტანა.
— ყველაზე მეტად ის მაშინებს, — განაგრძო ლილემ, — რომ შეიძლება ყველა მოგონება, რომელიც კარგია, ტყუილი არ იყოს.
— შეიძლება არც იყოს, — უპასუხა დემეტრემ მშვიდად. — ადამიანს შეიძლება უყვარდე და მაინც ისეთი რამ გააკეთოს, რასაც ვერასდროს აპატიებ.
ლილემ თვალებში შეხედა.
— შენ ამას საკუთარ თავზე ამბობ?
დემეტრემ მზერა აარიდა. ფანჯრის მიღმა საბაგიროს ტროსმა ქარში ოდნავ დაიძაბა და ძველი ლითონის ჭრიალი გამოსცა.
— ზოგჯერ.

ლილემ აღარ ჩააძია, მაგრამ ორივემ იცოდა, რა იდგა ამ სიტყვების მიღმა.
— რატომ მოხვედი, ლილე? — ჰკითხა დემეტრემ რბილად.
— იმიტომ, რომ აღარ შემიძლია ამაზე მარტო ფიქრი... და იმიტომ, რომ იმ ღამესაც მეშინოდა.

დემეტრეს სახეზე თითქმის შეუმჩნეველი ცვლილება გაჩნდა. ჰაერი ოთახში ერთბაშად დამძიმდა. თორმეტი წლის განმავლობაში ეს კითხვა მას შიგნიდან ჭამდა, მაგრამ არასდროს უთქვამს.
“იმ ღამეს შენ გელოდებოდი.”

ლილემ თითები ერთმანეთს გადაუსვა, ლოყები აეწვა.
— ვიცი, რომ იმ ღამეს მელოდებოდი, დემეტრე... უნდა მოვსულიყავი. მაგრამ რაღაც მოხდა ჩემში იმ საღამოს. შიში იყო თუ ინტუიცია, არ ვიცი... რაღაც ისეთი, რასაც მაშინ ვერ ავხსნიდი და ახლაც მიჭირს თქმა.
დემეტრემ თვალები დახუჭა. ეს იცოდა, ყოველთვის იცოდა, მაგრამ მას არ ჰქონდა პასუხი მხოლოდ ერთ კითხვაზე.
“რისი შეეშინდა?”
— არ გინდა მოყოლა?
— ჯერ არა... ჯერ ვერა.
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— კარგი. არ დაგაძალებ.

ლილეს თვალებიდან ცრემლი ჩამოგორდა.
— გახსოვს, ბავშვობაში რომ მეუბნებოდი, ყველა პრობლემას სამი გამოსავალი აქვსო? პირველი — მოაგვარო, მეორე — გაექცე, მესამე — მოაჩვენო თავს, რომ პრობლემა საერთოდ არ არსებობს.
— მესამე შენი საყვარელი იყო, — გაახსენდა დემეტრეს.
— ჰო... და შენ რომელი აირჩიე თორმეტი წლის წინ?
— მეორე, — თქვა დემეტრემ ჩუმად.
— ვიცი.

ეს სიტყვა ლილემ საყვედურის გარეშე, ძალიან მშვიდად თქვა, და ამ სიმშვიდემ უფრო ატკინა დემეტრეს გული, ვიდრე ყვირილით ატკენდა.
—ლილე…
— არა, დღეს არ მინდა იმაზე საუბარი თუ რატომ წახვედი, — თქვა ლილემ.
— არც იმაზე, რატომ არ მოხვედი, — უპასუხა დემეტრემ.
— მაგრამ ერთ დღეს მოგვიწევს.
— როცა მზად იქნები.

ლილემ ცოტა ხანს უყურა, მერე ოდნავ გაეღიმა.
— შენ ისევ ისე მიყურებ.
— როგორ?
— ისე... ბავშვობაში რომ მიყურებდი,
— შენც ისევ ისე მელაპარაკები, ლილე. ზედმეტად თავდაჯერებულად. — დემეტრეს გაეღიმა
— ანუ არაფერი შეცვლილა?
— ყველაფერი შეიცვალა, — თქვა დემეტრემ, — მაგრამ ეს ნაწილი დარჩა.

ორივეს გაეცინა. ამჯერად სიცილმა ოთახში თითქოს თორმეტწლიანი სიშორე რამდენიმე წამით გააქრო.
მერე ლილე სკამიდან წამოდგა. ფურცელი მაგიდაზე დატოვა.
— ეს შენთან უნდა დარჩეს. თუ სახლში წავიღებ, ისევ დავმალავ. ისევ დავიწყებ ტყუილების დაჯერებას. მინდა ერთხელ მაინც ვნახო ის, რაც არის, და არა ის, რისი დაჯერებაც მინდა.
დემეტრემ დოკუმენტები ნელა მისწია თავისკენ.
ამ დროს გარეთ მანქანის ხმა გაისმა. ორივემ ერთდროულად გაიხედა ფანჯრისკენ. შავი მანქანა ქუჩის ბოლოში რამდენიმე წამით გაჩერდა, ფარების შუქი ფანჯრის ჩარჩოს მოხვდა.
დემეტრე წამოდგა. ლილემ სუნთქვა შეიკრა. მანქანამ მალევე განაგრძო გზა.
— სანდრო? — ჩუმად იკითხა ლილემ.
დემეტრემ არაფერი უპასუხა, მაგრამ დუმილი დასტური იყო.
— უნდა წავიდე, — თქვა ლილემ და ქურთუკი ჩაიცვა.
— მე გაგიყვან
— არა, მე გაყოლა არ მინდა, თუ ერთად დაგვინახეს, ხვალ მთელმა ქალაქი გაიგებს.
კართან გაჩერდა. შემოტრიალდა, დემეტრეს შეხედა.
—დემეტრე თუ ეს ყველაფერი მართალია... არ ვიცი, როგორი ცხოვრება დამრჩება.
— ჯერ ნუ გადაწყვიტავ, — უთხრა დემეტრემ.
— კიდევ მოხვალ? — ჰკითხა დემეტრემ ჩუმად.
ლილემ რამდენიმე წამი შეხედა. შემდეგ ისევ დემეტრემ განაგრძო
— თუ მოხვალ, კარი ღია იქნება.

ლილემ თავი დაუქნია და ღამის ნისლიან ქუჩაში გაუჩინარდა.
დემეტრე კართან დიდხანს იდგა. შემდეგ ოთახში დაბრუნდა. მაგიდაზე ორი ქაღალდი იდო: გიორგის დღიური და მიხეილ ამირეჯიბის ხელმოწერილი დოკუმენტი.

მან დღიური გადაშალა იმავე გვერდზე:
„პასუხი: სამუშაო გეგმა არ იცვლება.“
ქვემოთ, ფურცლის თითქმის ჩამოფხეკილ კიდესთან, კიდევ ერთი სიტყვა იყო, რომელიც მანამდე ვერ შეამჩნია. ფანქრით, ძალიან სუსტად მიწერილი:
„რატომ?“
მხოლოდ ერთი სიტყვა.
დემეტრემ თითი ნელა გადაატარა მამის ხელწერას. გარეთ ისევ გაისმა მანქანის შორი ხმა. ის პირველად მიხვდა, რომ წარსული მხოლოდ უკან დაბრუნებული კი არ იყო — ის უკვე მათ შორის იდგა, მაგიდაზე დადებული ორი ქაღალდის სახით. და ვიღაცამ ქალაქის სიბნელეში ძალიან კარგად იცოდა, რომ ისინი ერთმანეთის პოვნას ისევ იწყებდნენ.


თავი XIII
ჩასვლა მიწისქვეშეთში

დილით ხეობა ისევ ნისლში იძირებოდა.
ღამის წვიმას გზებზე თხელი, შავი გუბეები დაეტოვებინა. მანგანუმის მტვერი წყალს შერეოდა და ტროტუარებზე მუქ ნაკადულებად მიედინებოდა — თითქოს ქალაქი ყოველ დილით საკუთარი გულიდან ამოღებული მიწიდან იბანდა ხელს, თუმცა ბოლომდე განწმენდას მაინც ვერასდროს ახერხებდა.
ძველი საბაგიროები თითქმის არ მოძრაობდა. მხოლოს ერთ ხაზზე გაიარა ერთეულმა კაბინამ და მისი რკინის კარკასის მძიმე ჭრიალი კლდეებს შორის დიდხანს, მოგუდულ ეხოდ რჩებოდა.
დემეტრეს ეძინა, თუმცა ეს არ იყო მოსვენება.
წინა ღამის შემდეგ სახლში ჰაერიც კი შეცვლილიყო. ლილეს მიერ დატოვებული დოკუმენტი მაგიდის უჯრაში იდო, გიორგის დღიური — იქვე, გვერდით. დემეტრემ ორივე რამდენჯერმე გადმოიღო, თითებით შეეხო გაყვითლებულ ფურცლებს, თითქოს ცდილობდა ორი მამის ხელმოწერას შორის გავლებული თორმეტწლიანი სიცარიელე ამოეცნო, მაგრამ აღარ წაუკითხავს. ზოგჯერ სიტყვები ზედმეტია, როცა ფაქტის სიმძიმე ისედაც მხრებს იატაკისკენ გექაჩება.
ტელეფონის ზარმა დილის სიჩუმე გაჭრა. თომა იყო.
— დილით ნუ წამოხვალ ჩემთან, — უთხრა მან პირდაპირ, მისალმების გარეშე.
დემეტრე საწოლზე ჩამოჯდა და შუბლი ხელისგულს დააბჯინა.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ შენს სახლთან ერთმა კაცმა უკვე მეორედ გაიარა.
— ვინ არის, იცნობ?
— ვერ დავინახე, — პაუზა იყო, რასაც მიკროსქემების ჩხაკუნი მოჰყვა, — მაგრამ იმაზე უკეთ ვიცი ეს ქალაქი, რომ მივხვდე: შემთხვევით აქ არავინ დასეირნობს.
დემეტრე წამოდგა, ფარდა ოდნავ გადაწია და ქუჩას გადახედა.
ქუჩა ცარიელი იყო, მხოლოდ ნესტიანი ასფალტი ბრწყინავდა ნისლში.
— და ახლა?
— ახლა აღარ არის.
— თომა...
— ვიცი, დემეტრე, ვიცი, — თომას ხმაში ის ჩვეული, მსუბუქი ირონია, რომლითაც ყოველთვის იცავდა თავის სივრცეს, ამჯერად სრულიად გამქრალიყო. — ლუკასთან მიდი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ ამ ამბავში მხოლოდ ცივი გონება და არქიტექტორული გათვლები აღარ გამოგვადგება. ზურგის გამაგრება გჭირდება.
დემეტრეს მწარედ გაეღიმა.
— ეს შენგან კომპლიმენტია?
— არა. გაფრთხილებაა.
ხაზი გაითიშა.
***
ლუკას ავტოპარკში ძველი სატვირთო მანქანის კაპოტი აეწია.
ლუკა ძრავის თავზე იყო გადახრილი, ხელები ზეთში ჰქონდა ამოსვრილი. ნიკა იქვე, რამდენიმე ნაბიჯში იდგა. სამუშაო ფორმა ეცვა, მაგრამ მაღაროს მძიმე ჩაფხუტი მანქანის სავარძელზე დაედო და სიგარეტს ეწეოდა.
დემეტრეს დანახვაზე ლუკამ წელში გაიმართა, შუბლიდან ოფლი ზეთიანი მაჯით მოიწმინდა და დემეტრეს შეხედა.
— უკვე გითხარი, რომ დილით შენი სერიოზული სახის ყურება განწყობას მიფუჭებს?
— არა.
— ჰოდა, ახლა გეუბნები.
ნიკამ გაიღიმა, სიგარეტის კვამლი ჰაერში გაუშვა და ძმას გადახედა.
— ლუკა, შენ დილაობით საკუთარი ანარეკლიც არ გიყვარს, სხვას რას ერჩი?
— შენ საერთოდ ნუ ერევი, — წამოენთო ლუკა, თუმცა თვალებში სითბო გაუკრთა.
— მე არაფერი მითქვამს.
— მაგ არაფერსაც ნუ ამბობ.

დემეტრემ მათ უყურა და გულზე ოდნავ მოეშვა. ეს ძმური ჩხუბი, ეს უხეში, მაგრამ უპირობო სიყვარული ის ერთადერთი საყრდენი იყო, რაც ამ დაშლილ ქალაქში ჯერ კიდევ მყარად იდგა.
— როგორ ხარ? — ჰკითხა ნიკამ დემეტრეს და ხელი მხარზე დაარტყა.
— ვუძლებ, — უპასუხა დემეტრემ.
ლუკამ ჩვრით თითების წმენდა დაიწყო და ორივეს ეჭვით გადახედა.
— აი, ეს „ვუძლებთ“ საერთოდ არ მომწონს. რაღაც ხდება.
დემეტრემ ავტოპარკის ნესტიან კედლებს თვალი მოავლო, მერე ნიკასკენ მიტრიალდა.
— დღეს არ უნდა წახვიდე?
ნიკამ საათს დახედა და ჩაფხუტს გადაწვდა.
— ცოტა ხანში. მეორე ცვლაში ვარ გადაყვანილი.
ლუკას სახეზე თითქოს ჩრდილმა გადაუარა. დემეტრემ ეს მყისიერად შეამჩნია მეხუთე სექტორში ნიკას გადაყვანის შემდეგ ლუკა თითქოს ყოველ წამს რაღაცის დარტყმას ელოდა.
— როგორია ახალი სექტორი? — ჰკითხა დემეტრემ.
ნიკამ მხრები აიჩეჩა, თუმცა მზერა ოდნავ აარიდა.
— ჩვეულებრივი. მაღაროა, რა.
— ჩვეულებრივი არ არის, ნიკა, ნუ ტყუი, — ჩაერია ლუკა, ხმაში ბრაზი ერია. — გუშინ თავად არ მითხარი, რომ ვენტილაცია ისევ ჭედავს და ჰაერი მძიმდება?
— ხო, მაგრამ ორ საათში გააკეთეს, — მშვიდად უპასუხა ნიკამ.
— ორ საათში? — ლუკამ ჩვარი იატაკზე დააგდო. — შენ ფიქრობ, რომ ორ საათში სისტემას აღადგენენ? იქ ვენტილაცია კი არ გააკეთეს, უბრალოდ თვალი დაუხუჭეს!
— ლუკა, გადამეტებულად ნერვიულობ, — ნიკამ ძმას ხელი მხარზე დაადო და ოდნავ შეანჯღრია. — ყველაფერი კონტროლქვეშაა. წადი, შენი მეგობარი რაღაცას ელოდება, აშკარად შენი დახმარება სჭირდება.

ლუკა დემეტრესკენ მიტრიალდა.
— რა ხდება?
— საქმეა.
— ცუდი საქმე?
— სავარაუდოდ.
— კარგი, წავედით, — ლუკამ ინსტრუმენტების ყუთი დაიჭირა.
ნიკამ თავი დაუქნია დემეტრეს:
— საღამოს შემოგივლით. მშვიდობით იარეთ.

დემეტრე რომ შეტრიალდა, ლუკას თვალებში ისეთი მფორიაქე მზერა დაიჭირა, რომ მიხვდა — ლუკას ბრაზი მხოლოდ შიში იყო. ძმის დაკარგვის შიში, რომელიც ამ ქალაქში ყველა ოჯახს აჩრდილივით თან დაჰყვებოდა.
***
თომას სახელოსნო ქალაქის იმ ნაწილში იდგა, სადაც ძველი, ხის აივნიანი სახლები კლდის ფერდობზე ერთმანეთზე მიბჯენით გაშენებულიყო.
კარს რომ შეაღებდი, ჯერ რადიოსიხშირეების შუილი და ელექტროობის სუნი გეცემოდა. სხვადასხვა კუთხეში ჩართული პატარა მიმღებები ერთმანეთის გადაფარვით ლაპარაკობდნენ. მაგიდებზე სადენები, ძველი ტელეფონები, მიკროსქემები და გაზომვის ხელსაწყოები ეყარა. კედელთან თომას ძველი კომპიუტერი იდგა, რომლის მონიტორზეც პატარა, გაყვითლებული სტიკერი ეწერა: „თუ მუშაობს, ხელი არ ახლო.“

ლუკამ სტიკერს შეხედა და ჩაიცინა:
— ეს ჩემთვის დაწერე?
— ჰო შენთვის, — უპასუხა თომამ ეკრანიდან თვალის მოუწყვეტლად.
— მე კომპიუტერს საერთოდ არ ვეხები.
— ზუსტად ამიტომაც წერია. რომ არც გაიფიქრო.

დემეტრემ ჩანთა მაგიდაზე დადო.
— დღეს იქ ჩასვლა მოგვიწევს.
თომას თითები კლავიატურაზე გაუშეშდა. მან ნელა მოიხედა.
— №4? ძველი სექტორი?
— ჰო.
თომამ სკამზ გადაჯდა, ხელი შუბლზე გადაისვა.
— ეგ უკვე აღარ არის გამოძიება, დემეტრე. ეგ არის თვითმკვლელობის საშუალო ქართული ვერსია.
ლუკამ სკამი მისკენ მიაჩოჩა და ჩამოჯდა.
— ნელა, პროფესორო, ნუ გვაშინებ.
— მე უბრალოდ ფაქტებს ვამბობ! — თომამ ხმას აუწია. — ის სექტორი თორმეტი წელია ჩაკეტილია. იქ გაზის დაგროვების რისკი მაღალია, ჭერი შეიძლება ნებისმიერ წამს ჩამოიშალოს.
— ამიტომაც უნდა ვნახოთ, — დემეტრემ ჩანთიდან გიორგის დღიური ამოიღო.

თომას სახე შეეცვალა.
— ეს დღიური რატომ მოიტანე?
— გუშინ ლილემ მამამისის ბრძანება მომიტანა, სადაც ეწერა, რომ სამუშაოები არ უნდა შეჩერებულიყო. გიორგის დღიურში კი ზუსტად იმავე თარიღით წერია, რომ გაზის მაჩვენებლები კრიტიკულ ზღვარს სცდებოდა. ორივე ქაღალდი მაქვს, თომა, მაგრამ ეს საკმარისი არ არის. კომპანია იტყვის, რომ დღიური უბრალო ჩანაწერებია. ჩვენ გვჭირდება რეალური, ნივთიერი მტკიცებულება იმისა, რომ იმ ღამეს მეოთხე სექტორში უსაფრთხოების სისტემა განზრახ გაითიშა.

თომა რამდენიმე წამს ჩუმად იყო.
— ძველი სექტორის გასასვლელთან, თუ შიგნით შეაღწევთ, შეიძლება დაზიანებული სენსორები ან ჩაკეტილი ავარიული კარები იყოს... ფოტოები, ნიშნები, ნებისმიერი რამ, რაც დაადასტურებს, რომ ხალხი შიგნით ჩაკეტეს.
— ამიტომაც მივდივართ, — თქვა დემეტრემ.

თომა ადგა, უჯრიდან ორი პატარა რაციონალური მიმღები ამოიღო და მაგიდაზე დადო.
— მე გარედან ვიქნები. სიგნალს დავიჭერ. რადიოზე მუდმივად უნდა იყოთ. თუ კავშირი გაწყდა ან რამე ეჭვი გაგიჩნდათ, მაშინვე ამოდიხართ. გასაგებია?
ლუკამ რაციას ხელი მოჰკიდა და ჩაიცინა:
— რა მკაცრი ბრძანებაა.
— შენზეა ნათქვამი, ლუკა! დემეტრე მაინც დაფიქრდება, სანამ თავით გადახტება, შენ კი ეშმაკსაც ხელს ჩამოართმევ, თუ რამე გაგაბრაზებს.
— მადლობა შეფასებისთვის, — გაეღიმა ლუკას.

***
ძველი სექტორის შესასვლელი ქალაქისგან მოშორებით, კლდის უბეში იმალებოდა.

ბეტონის ძველი, ნახევრად ჩამოშლილი ნაგებობა ფერდობზე იყო მიბჯენილი. რკინის უზარმაზარი კარი ოდნავ ღია ეკიდა, ეტყობოდა, რომ წლები იყო არავის გაეღო. მის გარშემო ეკალ-ბარდი ამოსულიყო, თუმცა შესასვლელთან მიწა ახლად გათელილი ჩანდა.
ლუკა დახარა და ტალახს დააკვირდა.
— აქ ვიღაც იყო. თან ახლახან გაუვლიათ.
დემეტრემაც შეხედა ნაკვალევს.
— დაცვის კვალია?
— არა მგონია. დაცვა ამ მკვდარ ზონაში ფეხს არ დგამს.
თომას ხმა რაციიდან გაისმა, შუილით გაჯერებული:
— გესმით ჩემი?
დემეტრემ რადიო ტუჩებთან მიიტანა.
— გისმენთ.
— სანამ ჩახვალთ... დაიმახსოვრეთ: თუ იქ რამე უცნაური დაგხვდათ, ეგრევე ნუ იფიქრებთ, რომ მტკიცებულებაა. ყურადღებით იყავით.
ლუკამ რაციას გადაჰყვირა:
— პროფესორო, შენც ხომ იცი, რომ ზუსტად იმას მივაქცევთ ყურადღებას, რასაც საჭიროდ ჩავთვლით?
თომას ჩუმად გაეცინა.
— მაგიტომაც გითხარით. ფრთხილად იყავით.

კავშირი გაწყდა. დემეტრემ ლუკას შეხედა.
— წავედით.
პირველი რამდენიმე მეტრი თითქმის მშვიდი იყო — გარეთა სინათლე ჯერ კიდევ აღწევდა გვირაბში. მერე სიბნელემ ნელ-ნელა შთანთქა ყველაფერი.
სველი კედლებიდან წყალი რიტმულად ჩამოდიოდა. სადღაც სიღრმეში წვეთები ლითონის ზედაპირს ეცემოდა და ეს ხმა გვირაბის თაღებში უსასრულოდ მრავლდებოდა. ფანრების შუქი შავ, მძიმე ჰაერს ჭრიდა.
ლუკას ფანარი წინ მიემართებოდა.
— გახსოვს, ბავშვობაში აქამდე რომ მოვდიოდით?
— ჰო, — დემეტრეს ოდნავ გაეღიმა. — მამაშენმა ერთხელ კინაღამ დაგვიჭირა.
— ერთხელ? — ლუკამ მოიხედა. — ოთხჯერ მაინც!
— მეოთხედ ჩვენ საერთოდ არ ვიყავით, სხვა ბავშვები იყვნენ.
— მაგრამ მაინც ჩვენ დაგვაბრალა! იმიტომ, რომ ჩემს ჯიბეში იმ ძველი საწყობის გასაღები იპოვა.
— ეგ გასაღები შენ თვითონ მოიპარე, ლუკა.
— იმიტომ, რომ შენ თქვი, კარი გავაღოთო! — ლუკამ ჩაიცინა.

დემეტრეს სიცილი გაეპარა. სიბნელეში მისი ხმა უცნაურად, თითქოს წლების სიღრმიდან ამოღებულად გაისმა. ლუკამ გვერდით გახედა, ფანრის ირიბ შუქზე მისი სახე შეათვალიერა.
— აი, თურმე შეგიძლია.
— რა?
— სიცილი.
დემეტრემ ფანარი კედელზე გადაიტანა, თითქოს მოერიდა იმ სითბოს, რომელიც ამ სიტყვებში იდო.
— დიდი ხანია არ დამჭირვებია.

ლუკას იუმორი ერთბაშად გაქრა. რამდენიმე ნაბიჯი სრულ სიჩუმეში გაიარეს. მხოლოდ მათი ჩექმების ჭყაპუნი ისმოდა სველ ქვიშაში.
— აქ რომ ბავშვები ვიყავით... — დაიწყო ლუკამ დაბალი ხმით, — გეგონა, ოდესმე მართლა ამ შახტაში მოგიწევდა ჩასვლა?
— არა, — უპასუხა დემეტრემ. — მე აქედან წასვლაზე ვოცნებობდი.
— მე მეგონა, რომ მოვიდოდი. მამაჩემივით ვიქნები-მეთქი.
დემეტრემ შეხედა.
— მერე?
— მერე ჰომ იცი რაც მოხდა, ტრაგედიის მერე მამაჩემიც შეიცვალა და მივხვდი, რომ მისი ადგილი საერთოდ არ მინდოდა. არც ეს ქალაქი მინდოდა... მაგრამ დავრჩი.
მის ხმაში ბრაზი კი არა, უზარმაზარი, დაგროვილი დაღლილობა ისმოდა.
გვირაბი ვიწროვდებოდა. მათ გვერდით ძველი ლითონის მილი გადიოდა, ჟანგი თითებს ეწებებოდა. დემეტრემ ხელი კედელს მიადო — ნესტიანი მტვერი კანში ჩაუჯდა.
— აქედან გზა მახსოვს, — თქვა მან.
— დარწმუნებული ხარ?
— არა.
— ძალიან კარგი, — ამოიოხრა ლუკამ. — დარწმუნებული რომ იყო, უფრო შემეშინდებოდა.

რამდენიმე წუთის შემდეგ რადიომ დაიწკრიალა. თომას ხმა წყვეტილი იყო:
— დემეტრე... სიგნალი სუსტდება. ძალიან ღრმად ხართ.
— ვუახლოვდებით, — უპასუხა დემეტრემ.
ლუკამ რადიო გამოართვა:
— თომა, თუ გავქრით, უთხარი ანის, რომ შენი იდეა იყო.
— მე ყველაფერს ჩავიწერ და სასამართლოზე გამოვიყენებ! — უპასუხა თომამ.
— ნაძირალა ხარ, პროფესორო.
— ვიცი. აბა ჰე.
სიჩუმე ისევ ჩამოწვა. წინ ბეტონის სქელი კედელი და ჩამონგრეული თაღი გამოჩნდა. მასზე საღებავით ძველი ნომერი იყო მიწერილი: №4.

ორივე გაჩერდა. ფანრის შუქი კედელზე გაშეშდა.
ეს ის ადგილი იყო. ადგილი, სადაც თორმეტი წლის წინ მათი ბავშვობა დასრულდა. სადაც მათი ოჯახის წევრები ბოლოს იყვნენ ცოცხლები.

დემეტრეს ყელში გაუშვა. ჰაერი თითქოს მანგანუმითა და ძველი ტკივილით დამძიმდა. თორმეტი წელი გაურბოდა ამ ადგილს, ახლა კი საკუთარი ფეხით იდგა იმ უფსკრულის პირას, რომელმაც ყველაფერი შთანთქა.
ლუკამ ჩუმად თქვა:
— მარჯვნივ გასასვლელია...

მარჯვნივ ძველი, რკინის ბადით დაფარული კარი ჩანდა. მასზე მსხვილი, ჟანგიანი ჯაჭვი ეკიდა, რომელსაც დიდი ბოქლომი ედო.
დემეტრე მივიდა და ჯაჭვს ხელი მოკიდა. მეტალმა ყინულივით ცივი და მძიმე ხმა გამოსცა.
— ეს ჯაჭვი... — დემეტრეს ხმა გაუწყდა. — ეს ჯაჭვი გარედან არის დადებული.
ლუკა გვერდით დაუდგა.
— ანუ... შიგნიდან კარს ვერ გააღებდნენ.
— ვერა. თუ კარი ასე იყო დაკეტილი, აქედან გამოსვლა შეუძლებელი იყო.
ორივემ ერთმანეთს შეხედა. სიჩუმეში მხოლოდ მათი მძიმე სუნთქვა ისმოდა.
დემეტრემ ჯაჭვი ხელიდან გაუშვა. ის კედელს მიეყრდნო და თვალები დახუჭა.
— მამამ იცოდა, — თქვა მან უეცრად.
ლუკას თვალები დაეძაბა.
— რა?
— საფრთხის შესახებ. გიორგიმ იცოდა, რომ ეს სექტორი ფეთქებადი იყო.

დემეტრემ ჩანთა გახსნა, დღიური ამოიღო და ფანრის შუქზე ლუკას თვალწინ გაშალა.
— აი, შეხედე. გაზის მაჩვენებლები, თარიღები... და მერე ეს წინადადება: „პასუხი: სამუშაო გეგმა არ იცვლება.“
ლუკა დღიურს დააშტერდა. თითებს ქაღალდზე გადაუსვამდა, თითქოს არ სჯეროდა იმისა, რასაც ხედავდა.
— ეს... მამაშენის ხელია.
— ჰო.
— ანუ იცოდა და მაინც ჩაიყვანა ხალხი? — ლუკას ხმაში პირველად გაჩნდა ის ძველი, საშინელი ეჭვი, რომელიც თორმეტი წელი ტანჯავდა.
— არა! — დემეტრემ ხმას აუწია, მერე თავი ხელებში ჩარგო. — არა, ლუკა... მას უბრძანეს! მაგრამ ეს ყველაფერი არ არის... მე იმ ღამეს აქ ვიყავი.
ლუკა გაშეშდა.
— რა თქვი?
— იმ ღამეს... აფეთქებამდე ნახევარი საათით ადრე, მე ამ გვირაბში ვიყავი.
ლუკამ ფანარი პირდაპირ დემეტრეს სახეზე მიალიტა.
— შენ... რას ამბობ, დემეტრე?
— მამამ დამინახა, — დემეტრეს ხმა უთრთოდა, თვალები ცრემლით აევსო, მაგრამ არ ტიროდა — ეს იყო წლების განმავლობაში ჩაკეტილი ჯოჯოხეთის ამოხეთქვა. — მამამ დამიყვირა, მითხრა: „წადი სახლში, აქ რა გინდა!“ მე... მე ლილეს ველოდებოდი. მასთან შეხვედრა მქონდა დათქმული. არ წავედი. იქვე, კუთხეში ვიდექი. მერე მამამ ისევ დამიყვირა... ისეთი თვალები ჰქონდა, ლუკა, ისეთი შეშინებული... მე შევშინდი და გავქეცი.

ლუკა არ განძრეულა. ფანრის შუქი ოდნავ თრთოდა მის ხელში.
— შენ გაიქეცი...
— ჰო! გავქეცი! — დემეტრემ მუშტი ბეტონის კედელს დაარტყა, ტკივილს ყურადღება არ მიაქცია. — მე გამოვედი, ის კი შიგნით შებრუნდა —დანარჩენებთან ერთად! მე გადავრჩი, იმიტომ რომ შიშისგან უკანმოუხედავად გავქეცი! მერე დედაჩემი დარჩა მარტო... ვეღარ გაუძლო. გიორგის სიკვდილს, ჩემს დუმილს... და როცა ის კვდებოდა, მე თბილისში ვიყავი, სადღაც ვემალებოდი საკუთარ თავს! დაკრძალვაზეც ვერ ჩამოვედი... საფლავზეც თორმეტი წელი არ მივსულვარ!

დემეტრემ საბოლოოდ ამოხეთქა, სუნთქავდა მძიმედ, კედელს მიყრდნობილი, თავდახრილი.
— ასე რომ, როცა მეუბნები, გადარჩიო... მე ვიცი. ზუსტად ეგ არის ჩემი სასჯელი.
გვირაბში საშინელი სიჩუმე ჩამოვარდა. მხოლოს წყლის წვეთები ეცემოდა იატაკს.
ლუკამ ფანარი დაბლა დაწია. დიდხანს უყურებდა დემეტრეს — თავის ბავშვობის მეგობარს, რომელსაც თორმეტი წელი სძულდა იმის გამო, რომ წავიდა და მიატოვა. ახლა კი ხედავდა, რომ დემეტრე არასდროს წასულა იმ გვირაბიდან. ის თორმეტი წელი იმავე სიბნელეში ცხოვრობდა.

ლუკა ნელა მივიდა მასთან.
ხელი მხარზე დაადო. უხეშად, მძიმედ, მაგრამ ამ შეხებაში იმდენი წლების დაგროვილი ტკივილი, გაგება და მიტევება იდო, რომ დემეტრემ მხრები აიბზუა.
— მე შენზე გაბრაზებული ვიყავი, — თქვა ლუკამ ჩუმად.
— ვიცი.
— მეგონა, უბრალოდ გაიქეცი და ჩვენი არსებობა დაივიწყე.
— არასდროს...
— ახლა მესმის, — ლუკამ ხელი ოდნავ მოუჭირა მხარზე. — შენც იმ ღამეს მოკვდი, დემეტრე. უბრალოდ სუნთქვა გააგრძელე.
დემეტრემ თავი ასწია. ორივემ ერთმანეთს თვალებში შეხედა. აპატიეს თუ არა ერთმანეთს? ამას სიტყვები არ სჭირდებოდა. მათ შორის არსებული თორმეტწლიანი კედელი იმ წამს, იმ ნესტიან გვირაბში ჩამოიშალა.
ანაზდად, გვირაბის სიღრმიდან — მათი მოსასვლელი გზიდან — რაღაც ხმა გაისმა.

ლითონის გაფხაჭუნება.
ორივემ მყისიერად იმოქმედა — ფანრები ჩააქრეს. სიბნელემ თვალები დაუვსოთ.
სუნთქვა შეიკავეს. სიბნელეში მხოლოდ საკუთარი გულისცემა ისმოდა.
სადღაც შორს, პატარა ქვა ჩამოვარდა და იატაკზე დაგორდა. ვიღაც მათ გზას მიჰყვებოდა.
რადიომ ისევ დაიწკრიალა, თომას ხმა ჩურჩულით გაისმა:
— ბიჭებო...
ლუკამ რადიოს ხმა მინიმუმზე დაიყვანა.
— გისმენ.
— ზემოთ, შესასვლელთან მანქანა გაჩერდა. ორი კაცი ჩამოვიდა. შიგნით შემოდიან. ამოდით, სწრაფად!
ლუკამ დემეტრეს გადახედა, თუმცა სიბნელეში მის აჩრდილს ძლივს ხედავდა.
— ჯერ არა, — თქვა ლუკამ ჩუმად.
— რა? — ჰკითხა დემეტრემ.
— ეს ბოქლომი... ეს ჯაჭვი. ეს უნდა წავიღოთ.
ლუკამ ჯიბიდან პატარა ხელსაწყო ამოიღო.
— ლუკა, მოდიან! — უთხრა დემეტრემ.
— სამი წუთი მომეცი! ეს ერთადერთი ნივთიერი მტკიცებულებაა, რომ კარი ჩაკეტილი იყო!

ლუკა ბოქლომს ეცა. მეტალის ჩხაკუნი სიბნელეში საშინლად ხმამაღლა გაისმა. თითებს იტეხდა, ჟანგიან ბოქლომს ექაჩებოდა. დემეტრე სიბნელეს მიშტერებოდა, სადაც უკვე ჩნდებოდა შორი, სუსტი სინათლის სხივი — მათკენ მომავალი ფანარი.

— ლუკა!
— გავიდა! — ლუკამ ჯაჭვი ჩამოქაჩა.

მძიმე, ჟანგიანი ბოქლომი და ჯაჭვის ნაწილი ხელში დარჩა.
— წავედით!

მათ გვერდითა, ავარიული ვიწრო გასასვლელი გამოიყენეს, რომელიც ძველ ვენტილაციის შახტას უერთდებოდა. სიბნელეში, ხელის ცეცებით მიიკვლევდნენ გზას, სანამ უკან, მთავარ გვირაბში მამაკაცის უხეში ხმა გაისმოდა:
— აქ არავინ ჩანს... მაგრამ კვალი ახალია!
ზემოთ, ნისლიან ჰაერზე ამოღწევისას, ფილტვები ცივი, სუფთა ჰაერით აევსოთ.

თომა მათ ბუჩქნარში ელოდებოდა, სახეწაშლილი.
— ცოცხლები ხართ?
— ჯერჯერობით, — ლუკამ ჟანგიანი ბოქლომი თომას ხელებში ჩაუდო. — აჰა, შენი ექსპონატი.
თომამ ბოქლომს დახედა, მერე ორივეს შეხედა და მიხვდა — შახტაში რაღაც იმაზე დიდი მოხდა, ვიდრე უბრალოდ მტკიცებულების პოვნა იყო. დემეტრესა და ლუკას შორის ის თორმეტწლიანი ყინული გამქრალიყო.
დემეტრემ ქალაქს გადახედა, რომელიც ნისლში ძლივს მოჩანდა.
იმავე ხეობაში, მეხუთე სექტორში, ნიკა ახლა შახტაში ჩადიოდა.
დემეტრემ ნაბიჯი შეანელა. ლუკამ გვერდით ამოუდგა.
— ნიკაზე ფიქრობ? — ჰკითხა ლუკამ.
— ჰო, — უპასუხა დემეტრემ. — ვენტილაციაზე... იმ ორ საათში გაკეთებულ სისტემაზე.
— მეც, — ლუკას თვალები გაუმკაცრდა.
მათ უკვე იცოდნენ: მიწისქვეშეთში დატოვებული წარსული აღარ იყო ერთადერთი საფრთხე. წარსულმა ფორმა შეიცვალა, აწმყოდ იქცა და ახლა ნიკას სიცოცხლეს ემუქრებოდა.


თავი XIV
ის, რაც მიწამ შეინახა
თომას სახელოსნოში ჰაერი ზეთის, გახურებული ლითონისა და ძველი მტვრის სუნით იყო გაჟღენთილი.
სამუშაო მაგიდაზე, ძლიერი ნათურის შუქზე, ეწყო ის, რაც მაღაროს პირველი ჩასვლიდან ამოიტანეს — დაჟანგებული, სქელი ჯაჭვის ნაწილი და მძიმე ბოქლომი. იქვე ედო გიორგის დღიურიც, გახსნილი იმავე გვერდზე, რომელზეც რამდენიმე დღის წინ თომამ პირველად წაიკითხა სიტყვები: „პასუხი: სამუშაო გეგმა არ იცვლება.“ ქვემოთ კი, თითქმის წაშლილი მელნით, გიორგი კიდევ ერთ წინადადებას წერდა: „თუ ავარიული გასასვლელი ისევ დაკეტილია, ეს უკვე ავარია აღარ იქნება.“
თომას ხელთათმანები ეცვა და პატარა ჯაგრისით ფრთხილად აცილებდა წლების განმავლობაში ჩამჯდარ ჭუჭყსა და ჟანგს. პერიოდულად მაგიდის სანათს უფრო ახლოს სწევდა და ლითონის ზედაპირს გამადიდებელი შუშით აკვირდებოდა.
ლუკა კედელთან იდგა, ხელები გულზე ჰქონდა გადაჯვარედინებული, შემდეგ მაგიდის კუთხეზე ჩამოჯდა, თითებს ნერვიულად ატრიალებდა და თომას მოძრაობებს ადევნებდა თვალს.

— სამი საათია მაგას უყურებ, — თქვა ბოლოს. — თქვი რამე

თომას გაეღიმა.
— შენს მანქანასაც ეგრე უყურებ ხოლმე და მაინც ვერაფერი გაუკეთე.
— ჩემს მანქანას არაფერი სჭირს.
დემეტრემ, რომელიც იქვე იდგა, პირველად ახედა.
— წინა მარჯვენა კარი გუშინაც არ გეკეტებოდა.
— კარი არაა პრობლემა. მანქანას ხასიათი აქვს.

თომამ ჩაიცინა და ისევ ბოქლომს მიუბრუნდა. მათ შორის რამდენიმე წამით ჩვეულებრივი სიჩუმე ჩამოწვა. ისეთი, რომელიც ბოლო დღეებში იშვიათად ჰქონდათ — როცა არც კატასტროფაზე ლაპარაკობდნენ, არც მიხეილზე, არც მტკიცებულებებზე. ისეთი სიჩუმე, რომელშიც ძველი ბავშვობა წამით ბრუნდებოდა ხოლმე.
მაგრამ მაგიდაზე დადებული ნივთები ამის საშუალებას დიდხანს არ აძლევდა.

— ეს ბოქლომი ავარიულად კი არ გაფუჭებულა, — თქვა ბოლოს თომამ. — შეხედეთ... საკეტი გარედან არის ჩაკეტილი. დაზიანება არ ეტყობა. აქედან არის გასაღები შემოსული, რამდენჯერმე. მერე ჩაკეტეს. არავის უცდია შიგნიდან მისი გატეხვა. ვინც ეს დაკიდა, ზუსტად იცოდა, რასაც აკეთებდა.

ლუკამ მძიმედ ამოისუნთქა.
— ანუ ის კარი შიგნიდან ვერანაირად ვერ გაიღებოდა. ავარიული გასასვლელი ავარიულად კი არა, ჩვეულებრივად ჩაკეტეს.
— ვერა, — მიუგო თომამ. — მაგრამ მხოლოდ ამ ბოქლომით ვერავის არაფერს დაუმტკიცებ. იტყვიან, რომ ძველი საწყობის საკეტია.
დემეტრე მაგიდას მიუახლოვდა. ფანჯრის მიღმა უკვე ღამე იყო ჩამოწოლილი, მაგრამ მისი ფიქრები ისევ იმ ბნელ, ნესტიან გვირაბებში ტრიალებდა. მან გიორგის დღიურს დახედა და თითი იმ წინადადებასთან გააჩერა.

— მამამ იცოდა, — თქვა მან დაბალი, მყარი ხმით.

— რაღაც იცოდა, — თავი დაუქნია თომამ.
— არა. იცოდა, რომ კარი დაკეტილი იყო. №4 სექტორში კიდევ რაღაც არის. ავარიული გასასვლელის მიმდებარედ სამუშაო ზონა იწყებოდა. თუ კარი გარედან ჩაკეტეს, იმ ღამეს იქ მუშების პირადი ნივთები და ჩანაწერები მაინც დარჩებოდა.

ლუკამ მაგიდისკენ გაიხედა.
— და რატომ არ დაწერა პირდაპირ დღიურში?
დემეტრემ პასუხი ვერ გასცა. იმიტომ, რომ გიორგი იმ ქალაქში ცხოვრობდა, სადაც პირდაპირ ნათქვამს თავისი ფასი ჰქონდა. თორმეტი წლის წინ ის ჯერ კიდევ მაღაროში მუშაობდა, დილით შვილს სკოლაში აგზავნიდა, საღამოს სახლში ბრუნდებოდა მანგანუმის მტვრით გამუქებული ხელებით. იცოდა, რომ გაზის მაჩვენებლები იმ დღეს ნორმალური აღარ იყო, იცოდა, რომ სამუშაო გეგმა მაინც არ იცვლებოდა.

თომამ დღიური თავისკენ მიიზიდა და ფრთხილად გადაფურცლა.
— აქ კიდევ არის რაღაც. — თითით მიანიშნა თითქმის გაცრეცილ მელანზე: „მუშებმა იციან. მაგრამ ვინ წავა სახლში, როცა ხელფასი ხვალ უნდა აიღონ?“

ლუკამ მზერა დახარა. ეს სიტყვები უკვე იცოდნენ, მაგრამ ახლა პირველად ჰქონდათ რაღაც, რაც ამ ყველაფერს მიწისქვეშ არსებულ კონკრეტულ ადგილს უკავშირებდა.
დემეტრემ დღიური დახურა.
— ისევ ჩავდივართ.
ლუკამ თავი ასწია.
— უკან დაბრუნება გინდა? დაცვა ახლა უფრო ყურადღებით იქნება.
— ვიცი. ამიტომაც არ უნდა წავიდეთ იმავე გზით.
თომამ პირველად შეწყვიტა ხელების მოძრაობა.
— რას გულისხმობ?

დემეტრემ თითი რუკაზე დაადო, რომელიც მაგიდის მეორე მხარეს იყო გაშლილი.
— აქედან რომ ჩავედით, ძველი სავენტილაციო გვირაბით მოვხვდით. მთავარი გასასვლელი დასავლეთით არის. მაგრამ აქ... — თითი ნელა გადაიტანა რუკაზე. — აქ არის ძველი სამუშაო მონაკვეთი. ბავშვობაში მამაჩემმა ერთხელ წამიყვანა იქამდე. მაშინ ის ჯერ კიდევ მოქმედებდა. მესამე დონიდან მეორე სამუშაო ზონას უკავშირდებოდა.

ლუკამ რუკას დახედა.
— შენ ბავშვობაში მაღაროში დაგატარებდა?
დემეტრეს სახეზე რაღაც შეიცვალა.
— ერთხელ ვიყავი.
— და მე მეგონა, მამაჩემი იყო ერთადერთი კაცი, რომელიც ბავშვს მაღაროში წაიყვანდა.
— მამაშენმა იმიტომ წაგიყვანა, რომ თავი კაცად გეგრძნო.
— შენმა?
დემეტრემ ოდნავ ჩაიღიმა.
— იმიტომ, რომ სახლში დედაჩემი არ გვიშვებდა.
ლუკას გაეღიმა.
— ეგ უკვე გიორგის სტილია.

რამდენიმე წამით სახელოსნოში ძველი დრო დაბრუნდა. ისეთი მოკლე, თითქმის შეუმჩნეველი, რომ არცერთს უცდია მისი შეჩერება.
თომამ რუკა თავისკენ მიიზიდა.
— ეს მონაკვეთი ჯერ კიდევ არსებობს? ძველი სამთო გეგმები მუნიციპალურ არქივში ვიპოვე. აქ ბოლო მონიშვნა თერთმეტი წლის წინ არის გაკეთებული. ამის შემდეგ არავის განუახლებია.

ლუკამ წარბი ასწია.
— ანუ იდეა ასეთია: ისევ ჩავდივართ იმ ჯოჯოხეთში, ოღონდ სხვა მხრიდან?

— ზუსტად.
— შესანიშნავია.
თომამ შეხედა.
— შეგიძლია არ წამოხვიდე.
— ეგ რომ შემეძლოს, ოცდაათი წლის ასაკში ალბათ უკვე ჭკუა მექნებოდა.
დემეტრეს გაეღიმა.
თომამ ინსტრუმენტები შეაგროვა.
— ამჯერად სხვა რამე გვჭირდება. მხოლოდ ფოტოები არა. თუ ჟურნალი ან პირადი ნივთები იპოვეთ, ადგილზე ფრთხილად შეეხეთ. ძველი ქაღალდი შეიძლება ხელის შეხებით დაიშალოს. და კიდევ ერთი რამე... — თომამ დემეტრეს შეხედა. — თუ რამე არასწორად წავიდა, ნივთებს ტოვებთ და გამოდიხართ. ეს შენ გითხარი.
— გავიგე.
— არა. შენ გაიგონე. მე მინდა, რომ შეასრულო.
ლუკას ჩაეცინა.
— წარმატებები, თომა. მე მთელი ცხოვრება ვეუბნებოდი იგივეს და ჯერ ვერ ვასწავლე.

ღამე უფრო ღრმა იყო, როცა ქალაქის ზედა გზაზე მანქანა გაჩერდა.
ნისლი კლდეებს შორის ჩამოსულიყო და ქუჩის რამდენიმე ლამპარსაც კი თითქმის მთლიანად ფარავდა. შორიდან საბაგიროს ძველი კონსტრუქცია ჩანდა — შავი ხაზები თეთრ ნისლში, თითქოს ჰაერში ჩამოკიდებული ძვლები არისო. ჟანგიანი კაბინის ლითონი ქარში მსუბუქად ირხეოდა და პერიოდულად ისეთი ხმა ისმოდა, თითქოს ვიღაც უხილავი ჯაჭვს ნელა ექაჩებოდა.
მათ დიდხანს არ ულაპარაკიათ. მეორე ჩასვლა პირველზე უფრო მძიმე აღმოჩნდა. პირველად მათ არ იცოდნენ, რას ეძებდნენ. ახლა იცოდნენ, რომ მიწის ქვეშ რაღაც იყო დარჩენილი. და ეს ცოდნა გაცილებით უარესი იყო.

თომა ზედაპირზე დარჩა. პატარა რადიოსადგური მანქანაში ჰქონდა მოწყობილი, ანტენა ფანჯრიდან ამოეყო. ორი სიხშირე წინასწარ შეამოწმა, ტელეფონები გამორთო და საათი დააყენა.

— ორმოცი წუთი, — თქვა მან. — თუ რამე შეიცვალა, სამჯერ დაგიკავშირდებით. თუ კავშირზე არ გამოხვალთ, მე ჩამოვდივარ.

ლუკამ მხარზე ჩანთა გადაიკიდა და სიცილით შეხედა:
— შენ? შენს ცხოვრებაში ოდესმე რამე ნორმალური გითქვამს?
— კი.
— როდის?
— ახლა რომ გეუბნები, ორმოცი წუთი გაქვს. წადით, სანამ ჭკუას საბოლოოდ დავკარგავ.
დემეტრემ პირველად გაიცინა.
— წავედით.

გვირაბში ჩასვლისას ისევ ის სუნი დახვდათ — ცივი ჰაერი, სველი ქვა, ჟანგი, ძველი ხის ფიცრები და სადღაც შორიდან ჩამოსული წყლის წვეთების მონოტონური რიტმი. ამჯერად გზა იცოდნენ, ამიტომ არც ერთს ზედმეტი სიტყვა არ დასჭირვებია.

ლუკა წინ მიდიოდა.
— გახსოვს, ბავშვობაში აქედან რომ გავიპარეთ?
— შენ გაიპარე.
— ჩვენ ერთად ვიყავით.
— მე იმიტომ გამოგყევი, რომ დაგიჭერდნენ და მერე ყველას ეტყოდი, რომ მარტო არ ყოფილხარ.
— ანუ ყოველთვის ჩემი ბრალი იყო?
— ძირითადად.
— კარგი. თორმეტი წლის შემდეგ მაინც მივიღე სიმართლე. და კიდევ, თუ აქედან ცოცხლები ამოვედით, შენ ჩემი მანქანის შეკეთებას აკეთებ, იმიტომ რომ ყველაზე განათლებული ხარ.

— არქიტექტორი ვარ.
— ჩემთვის ეგ ერთი და იგივეა.
დემეტრეს ჩუმად გაეცინა. ლუკას ხმა გვირაბში გაიფანტა და სიჩუმე დაბრუნდა.
რამდენიმე წუთის შემდეგ ისინი იმ ძველ მონაკვეთამდე მივიდნენ, რომელიც დემეტრემ რუკაზე აჩვენა. გვირაბი თითქმის მთლიანად ჩამოშლილი იყო. ლუკამ ხელით კედელს შეეხო.
— აქ?
— აქ.

დემეტრემ ფანარი ასწია. ქვის უკან ვიწრო სივრცე ჩანდა. მათ ფრთხილად გაათავისუფლეს შესასვლელი. ჯერ ლუკა შეძვრა, შემდეგ დემეტრე.
იქ პატარა სამუშაო ოთახი აღმოჩნდა — იმდენად ვიწრო, რომ ორი ადამიანი ძლივს ეტეოდა. კედელთან ძველი ხის მაგიდა იდგა. იატაკზე ქაღალდის ნაგლეჯები ეყარა. დემეტრე ჩაიმუხლა და ერთი ფურცელი აიღო, თუმცა ქაღალდი ხელში თითქმის მაშინვე დაიფშვნა.
— არ შეეხო, — თქვა ლუკამ.
— უკვე გვიანია.

დემეტრემ ფანარი კუთხისკენ მიმართა. იქ ძველი მეტალის კარადა იდგა, რომლის კარიც ნახევრად ღია იყო. ლუკამ ნელა გახსნა. შიგნით რამდენიმე ნივთი ეწყო: ძველი ხელთათმანი, ჟანგიანი ხელსაწყო, მუშის ნომრიანი პატარა მეტალის ჟეტონი-ფირფიტა და ჩაფხუტი.
დემეტრე გაჩერდა. ჩაფხუტს მტვერი ფარავდა, მაგრამ გვერდზე ჯერ კიდევ ჩანდა ძველი, გაცრეცილი ნიშნული: „გ. ბ.“

თითები ჰაერში გაუჩერდა. ლუკამ არაფერი თქვა — არც იყო საჭირო.
დემეტრე ნელა მიუახლოვდა.
— გიორგისია, — თქვა ბოლოს. მის ხმაში არც გაოცება იყო და არც ტირილი — უბრალოდ კაცის ხმა, რომელმაც რაღაც თორმეტი წლის განმავლობაში საკუთარ თავში ატარა და ახლა პირველად ხელით შეეხო.
ლუკამ მის გვერდით ჩაიმუხლა.
— დარწმუნებული ხარ?
— ეს მისი ჩაფხუტია.

დემეტრემ ჩაფხუტს ხელი არ მოკიდა, მხოლოდ უყურებდა. შემდეგ კარადის ქვედა ნაწილში პატარა რკინის ყუთი შენიშნა. ლუკამ ამოიღო — ჩაკეტილი არ იყო. შიგნით რამდენიმე ფურცელი და პატარა ბლოკნოტი იდო. პირველივე გვერდზე თარიღი ეწერა: თორმეტი წლის წინ.
დემეტრემ ბლოკნოტი გახსნა. რამდენიმე გვერდი სამუშაო ჩანაწერი იყო — გაზის მაჩვენებლები, ცვლის დრო, შენიშვნები ვენტილაციაზე. ერთ გვერდზე ერთი ციფრი რამდენჯერმე იყო გადახაზული. მეორეზე ეწერა: „სავენტილაციო სისტემა ისევ არ მუშაობს სრულად. ცვლას მაინც არ აჩერებენ.“
ხოლო ბოლო გვერდზე მხოლოდ ერთი, მძიმე წინადადება დარჩენილიყო:
„ყველამ იცის.“
ლუკამ წაიკითხა. ამჯერად არც ერთს არ გაუცინია.
**
ზედაპირზე თომამ საათს დახედა — ოცდაცხრა წუთი იყო გასული.
უეცრად რადიოში შუილი და უცხო ხმა გაისმა. მან თავი ასწია.
— არა...

სიხშირე სწრაფად შეცვალა, მაგრამ მეორე არხზეც იგივე ხმა ისმოდა: დაცვის მანქანა. თომამ სწრაფად გახსნა რუკა — ორი მანქანა მაღაროს ქვედა გზაზე მოძრაობდა, პირდაპირ იმ მიმართულებით, საიდანაც დემეტრე და ლუკა უნდა ამოსულიყვნენ.
თომამ ცივად გათვალა რისკი. რადიოში სხვა სიხშირე ჩართო და მშვიდი, ოფიციალური ხმით თქვა:
— ცენტრალურ პუნქტს, ყურადღება. ძველ დასავლეთ სექტორში მოძრაობა დაფიქსირდა. მესამე დონეზე, ძველი სავენტილაციო არხთან.

მან რადიო გამორთო. რამდენიმე წუთში დაცვის მანქანების შუქები სხვა, ცრუ მიმართულებით გადაერია.
თომამ საათს დახედა: ორმოცი წუთი.
ზუსტად იმ დროს გვირაბიდან ლუკას ხმა გაისმა:
— თომა!
თომა ფეხზე წამოხტა. ორი ფიგურა ნისლიდან გამოჩნდა. დემეტრეს ხელში პატარა რკინის ყუთი ეჭირა, ლუკას კი — გიორგის ჩაფხუტი და მუშის ლითონის ჟეტონი.
თომამ მათ შეხედა.
— რამე გაქვთ?
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— საკმარისი.
თომამ საათს დახედა:
— ორმოცი წუთი და შვიდი წამი. რეკორდია. მაშინ წავედით, სანამ მიხვდებიან.

****
ანის სახლში იმ ღამეს ოთხივე შეიკრიბა.
ელენე ბებიას უკვე ეძინა. სამზარეულოში მხოლოდ პატარა ნათურა ენთო. მაგიდაზე ჩაი იდგა, თეფშზე პურის ნაჭრები და ყველი. ანიმ მათ შეხედა და მაშინვე მიხვდა, რომ არც ერთს ჭამა არ ეპიტნავებოდა.
— თუ ახლა კიდევ ვინმე მეტყვის, რომ მაღაროში მეორედ ჩასვლა კარგი იდეა იყო, — თქვა მან, — ჩაის საერთოდ აღარ დაგისხამთ.

ლუკამ პური აიღო.
— მე არაფერი მითქვამს.

— შენ შენი სახით თქვი.
თომამ ჩაი გადაიწია. დემეტრე ჩუმად იჯდა. მის წინ, მაგიდის ცენტრში, გიორგის ჩაფხუტი, პატარა ლითონის ჟეტონი და რკინის ყუთი იდო. ანი დიდხანს უყურებდა მათ.
— ეს...
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— ვიპოვეთ.
ოთახში მძიმე სიჩუმე ჩამოვარდა. ელენე ბებიას ოთახიდან საათის მონოტონური წიკწიკი ისმოდა.

ლუკამ ჩაის ჭიქა ასწია.
— კარგი ამბავი ისაა, რომ ცოცხლები ვართ.
თომამ დაამატა:
— ცუდი ამბავი ისაა, რომ შენ ისევ მანქანის მართვა მოგიწევს.

ლუკამ გაბრაზებული შეხედა.
— რა შუაშია ჩემი მანქანა?
დემეტრემ პირველად გაიღიმა.
— იმიტომ, რომ ამ მანქანით მეორედაც ვერ ჩამოვედით სახლში ნორმალურად.
— მანქანა ნორმალურია!
— მანქანას თუ არ ჩავთვლით, რომ მუხრუჭები აქვს მხოლოდ მაშინ, როცა თვითონ უნდა.
ლუკამ თავი გადააქნია.
— თორმეტი წელი დაგვჭირდა იმის გასაგებად, რომ შენ მართლა საშინელი იდეების მოფიქრება გცოდნია.

დემეტრემ ჩაი მოსვა.
— შენც საშინლად ცუდი მძღოლი ხარ.
ანი სიცილს ვეღარ შეიკავებდა. თომამ თავი დახარა, მაგრამ მალე ისიც აჰყვა. ლუკამ ჯერ გაბრაზებულმა შეხედა ყველას, შემდეგ თვითონაც გაიცინა.
სიცილი დიდხანს არ გაგრძელებულა, მაგრამ საკმარისი იყო. ოთხივემ იცოდა, რომ მეორე დღეს ისევ ექნებოდათ მიზეზი ერთმანეთისთვის ეთქვათ, რომ ჭკუა არ ჰქონდათ.
და მაინც, იმ ღამეს, ძველი სამზარეულოს პატარა მაგიდასთან, ოთხი სკამი ისევ ოთხ ადამიანს ეკუთვნოდა. თორმეტი წლის შემდეგ ეს უკვე ბევრს ნიშნავდა.
მაგიდაზე, მათ შორის, გიორგის ჩაფხუტი, მუშის ჟეტონი და პატარა რკინის ყუთი იდო. ყუთში კი — ქალაქის მიერ თორმეტი წლის განმავლობაში დამალული პირველი ნამდვილი ხმა.



თავი XV


ქალაქი იღვიძებს
დილით ჭიათურამ ჩვეულებრივზე ადრე გაიღვიძა.
ნისლი ჯერ კიდევ ხეობის გულზე იწვა, მძიმე, ნესტიანი საბანივით, და სახლების ჟანგიან სახურავებს მხოლოთ ნაწილ-ნაწილ აჩენდა. ყვირილას თავზე ჩამოწოლილი თეთრი ორთქლი კლდეების შავ ხვრელებში იკარგებოდა. საბაგიროს ძველი, დაჭიმული ტროსები ქარში ისე ირხეოდნენ და წკრიალებდნენ, თითქოს მთელი ღამე თვალი არ დაუხუჭავთო. სადღაც მაღლა, ნატეხივით ჩამოკიდებული ლითონის კაბინა შექანდა და თავისი ჩვეული, გაწელილი, ადამიანური ხმასავით მძიმე ჭრიალით დაიძრა.
ქალაქში გარეგნულად არაფერი შეცვლილიყო და სწორედ ეს იწვევდა ტანში ჟრუანტელს.
პურის საცხობთან რიგი ისევ დილის შვიდზე დამდგარიყო. ავტოპარკთან ისევ ეყენა გახურებული ზეთისა და ჭვარტლის მძაფრი სუნი. მაღაროს ავტობუსები ისევ მიღოწავდნენ აღმართებზე — ერთმანეთის მიყოლებით, დაბურული, ნამიანი მინებითა და იმ კაცების დაღლილი პროფილებით, რომლებსაც თვალების გარშემო მანგანუმის შავი ნატვიფრი არასოდეს სცილდებოდათ. ბავშვები სკოლისკენ მიიჩქაროდნენ, მოხუცები — მაღაზიების წინ, დახერხილ სკამებზე ჩამომსხდარიყვნენ.
მხოლოდ ადამიანების მზერა იყო შეცვლილი.
ვინც იცოდა, ერთმანეთს თვალებში სხვანაირად, ჩვეულებრივზე ოდნავ დიდხანს უყურებდა. ვინც არაფერი იცოდა, იმასაც კი რაღაც გაეგო.
****
ღამით ანისთან ოთხივე დიდხანს არ დარჩენილა.
მტკიცებულებები თომასთან წამოიღეს, მაგიდაზე, ძველი, ნავთიანი ტილოს ქვეშ დამალული: გიორგის ჩაფხუტი, ჯაჭვის ნაწილი, მძიმე ბოქლომი, ფოტოები და დღიურიდან ამოღებული ჩანაწერები. დემეტრემ დილით ადრე წამოიღო მხოლოდ ერთი ფოტო და მამის ლითონის ჟეტონი. დანარჩენი თომასთან დატოვეს.
„ერთ ადგილას ყველაფრის შენახვა სიგიჟეა, — თქვა თომამ, როცა ნივთებს ტილოს აფარებდა. — თუ მოვლენ, ყველაფერი ერთად არ უნდა იპოვონ.“
ლუკას არაფერი უპასუხია. მხოლოთ თავი დაუქნია. წინა ღამით, ანის სამზარეულოში ნათქვამი ნახევრად მწარე ხუმრობები ისევ ახსოვდათ, მაგრამ დილით სიცილი აღარავის გამოსდიოდა. იმ ღამეს მათ პირველად ეჭირათ ხელში ის, რასაც თორმეტი წლის განმავლობაში მხოლოდ ობოლის ეჭვითა და მოგონებებით ატარებდნენ. ეს აღარ იყო ზღაპარი. ეს იყო ნივთი — ცივი, ჟანგიანი ლითონი, რომელიც შეიძლებოდა ხელში დაგეჭირა და გეთქვა: ეს ასე მოხდა.
მეორე დილით კი უკვე აშკარა გახდა, რომ ქალაქის მძიმე, გაქვავებულ სხეულშიც რაღაცამ გაიღვიძა.
პირველად ეს ბაზარში დაიწყო.
— შენ გაიგე? — ჰკითხა ერთმა ქალმა მეორეს, როცა ოხრახუშის კონას ყუნწებს აჭრიდა.
— რა?
— იმ ძველ საბადოზე რომ ჩავიდნენ.
მეორემ თავი ისე გააქნია, თითქოს არც გაეგონოს და არც გაგონება ნდომებოდეს:
— ვინ ჩავიდა, ქალო?
პირველმა ოდნავ დახარა ხმა და მხრები შეიშმუშნა:
— ვინ და... ბარათელის ბიჭი.

მესამე ქალი, რომელიც მათ გვერდით პომიდვრებს არჩევდა, ჩუმად, გაუხედავად ჩაერია:
— ბარათელის ბიჭი მარტო აღარ არის.
სამივე დადუმდა. მეოთხე დახლიდან, სადაც ყველი ეწყო, მოხუცმა კაცმა ჩაიცინა:
— ამ ქალაქში ერთხელ რომ რაღაცას გაიგებ, მერე ვეღარავინ გაარჩევს, ვინ თქვა პირველად და ვინ მოიგონა ბოლოს.

ასე დაიწყო. არც გაზეთში გამოქვეყნებულა, არც ტელევიზიით უჩვენებიათ, არც ვინმეს ოფიციალური განცხადება გაუკეთებია. უბრალოდ, ერთი ადამიანი მეორეს რაღაცას ჩასჩურჩულებდა, მეორე მესამეს გადასცემდა, მესამე კი უკვე იმ დეტალს ამატებდა, რომელიც თვალით არ ენახა, მაგრამ გულით ხვდებოდა.

საღამოსთვის უკვე ამბობდნენ, დემეტრემ საბადოდან მთელი არქივი ამოიღოო. მეორე დღეს — იმ ღამით დაღუპული მუშების პირადი ნივთებიც იპოვესო. მესამე ვერსიით კი — ჩამონგრეულ გვირაბში თორმეტი წლის წინანდელი ჩანაწერები ეწყო, სადაც ყველა გვარი ეწერა, ვინც ბრძანება გასცა.

ჭიათურას ჭორების გამრავლება ყოველთვის ოსტატურად გამოსდიოდა. სიმართლის გამრავლება — ცოტა უფრო გაჭირვებით. მაგრამ ამჯერად რაღაც განსხვავებული ხდებოდა: ჭორს ქვემოდან სიმართლის სიმძიმე ეჭირა.
***
დემეტრე შუადღისკენ ელენე ბებოს სახლთან ჩავიდა.

ეზოში, ძველ ჭიშკართან, ჯერ კიდევ ეკიდა წინა წლის გამხმარი, ოქროსფერი სიმინდის ტაროები. კედელთან ის ძველი, საღებავგადაცლილი სკამი ედა, რომელზეც ბავშვობაში ხშირად ისხდნენ ოთხივე — ზოგჯერ ისე, რომ საათობით არც ერთს არ ჰქონდა სათქმელი არაფერი, და მაინც ვერავინ ამოძრავებდა იმ ადგილიდან.

კარი ღია დახვდა.

— შემოდი, შვილო, — გაისმა შიგნიდან ელენეს ხმა, სანამ დემეტრე ზღურბლს გადააბიჯებდა.

დემეტრემ ფეხსაცმელი კართან გაიხადა. სამზარეულოდან ერბოში შეწvariable კარტოფილისა და მწვანილის ნოსტალგიური სუნი მოდიოდა.
— ლუკამ დილით დამირეკა, — უთხრა ელენემ ისე, რომ ტაფისთვის თვალი არ მოუცილებია. — მითხრა, დემეტრეს მშიერი ნუ გაუშვებ, თორემ ისეთი სახე აქვს, თითქოს მთელი მსოფლიოს დარდი მარტომ უნდა შეჭამოსო.
დემეტრეს ოდნავ გაეღიმა.
— თვითონ ვერ მეტყოდა?
— შენ ხომ იცი ეგ ბიჭი, — ელენემ ხის კოვზი გადადო და შემოტრიალდა.

დემეტრემ თავი დახარა. ზუსტად ასე იყო. ლუკას სიყვარული ყოველთვის უხეში, მზრუნველი და ცოტა აგრესიულიც კი იყო —
ელენემ თეფში პირდაპირ წინ დაუდო.
— ჭამე.
— ბებო, მე არ
— ჭამე-მეთქი, ნუ მეთამაშები.
დემეტრემ აღარ იკამათა. პირველი ლუკმის შემდეგ ელენემ თითქოს შემთხვევით, თითების წმენდით ჰკითხა:
— თომასთან იყავი?
— ვიყავი.
— ისევ რაღაცებს ქექავთ, ხომ?

დემეტრემ ახედა. ელენემ პურის ხრაშუნა ნაჭერი ჩამოჭრა და კუთხეში დაუდო.
— არ მიყურო ეგრე, დემეტრე. მე რომ ბებერი ვარ და თვალები მატყუებს, სულელი ხომ არ გავმხდარვარ. თქვენი თვალები ბავშვობიდან ვიცი, რა ფერიც ხდება, როცა რაღაცას აშავებთ... ან როცა სიმართლეს ეძებთ.

დემეტრეს სითბომ დაუარა გულზე.
— არაფერს ვაშავებთ, ბებო.
— ვიცი, შვილო. ზოგჯერ სიმართლის ძიება უფრო დიდი დანაშაულია ამ ქალაქში, ვიდრე ტყუილის. აბა, ჭამე.
რამდენიმე წუთი მხოლოდ ჩანგლისა და ჭურჭლის ჩუმი ხმა ისმოდა. შემდეგ გარედან, ორმოს ქვიშაზე, მძიმე საბურავების ხრიალი გაისმა. დემეტრემ ფანჯარაში გადაიხედა. შავი ჯიპი ქუჩის ბოლოში ნელა, თითით საჩვენებლად ჩამოდიოდა.
ამჯერად მანქანა უბრალოდ არ ჩაუვლია. გაჩერდა.
უკანა კარი გაიღო და სანდრო ამირეჯიბი გადმოვიდა.
ელენემაც გადაიხედა.
— ეგ ბიჭი მამაშენს ჰგავს, — თქვა მან უეცრად.
დემეტრე შეიჭმუხნა.
— სანდრო?
— ჰო. თვალებით. ოღონდ მამაშენი სიმართლეს ეძებდა და თვალები ეწვოდა, ეს კიდევ სხვის სიმართლეს დაეძებს და თვალები უცივდება. უფრო მოუთმენელია.
სანდრომ ქუჩას გადახედა, თითქოს ჰაერში მტვრის მარცვლებს ითვლიდაო, და ბოლოს მათი ეზოსკენ გამოიხედა. რამდენიმე წამს ასე იდგა — ძვირფას პიჯაკში, მტვრიან ჭიათურაში. შემდეგ ისევ მანქანაში ჩაჯდა. ჯიპი ნელა დაიძრა.

— ახლა უკვე იციან, რომ ჩვენ ვიცით, — ჩაილაპარაკა დემეტრემ.
ელენემ თეფშიდან პურის ნამცეცები მუჭში მოაგროვა.
— იცოდნენ თუ არა, შენ მაინც უნდა ჭამო. მშიერი კაცი სიმართლეს ვერ დაიცავს.

დემეტრემ ამჯერად სიცილი ვერ შეიკავა. ამ მოხუც ქალში ისეთი ბუნებრივი, ურყევი სიმშვიდე იდო, რომ გვერდით დგომისას შიში უბრალოდ ფორმას კარგავდა.
**
იმავე საღამოს ნიკა სახლში ჩვეულებრივზე ადრე დაბრუნდა.
ლუკა ავტოპარკიდან ჯერ არ მოსულიყო. ნიკამ კარი შეაღო, სამუშაო, მანგანუმით დასვრილი ჩექმები დერეფანში დატოვა და პირდაპირ სამზარეულოში შევიდა. დედის ადგილას, სადაც წლების განმავლობაში არავინ იჯდა, ახლა ისევ ცარიელი სკამი იდგა. მათი ოჯახი დიდი ხანია ასე ცხოვრობდა — ერთმანეთის გვერდით, ერთ ჭერქვეშ, და მაინც ისე, თითქოს თითოეულს თავისი პატარა, გამაგრებული ციხესიმაგრე ჰქონდა.
ნიკამ მაცივარი გამოაღო.
— არაფერი გვაქვს, — ჩაილაპარაკა თავისთვის.
— შენ თვითონ იყიდე რამე, ფეხები ხომ გაქვს, — გაისმა ლუკას ხმა ზღურბლიდან.
ნიკა შემოტრიალდა.
— როდის მოხვედი?
— ახლა.
ლუკამ ძმა თავიდან ფეხებამდე შეათვალიერა. ჩვეული, ზედმეტად დაძაბული მზერით.
— რა მოხდა?
— არაფერი.
— ეგ „არაფერი“ რატომ გაქვს სახეზე აწერილი?
ნიკამ ჩაიცინა და სკამზე ჩამოჯდა.
— შენ რომ ასე მიყურებ, მართლა რამე უნდა ხდებოდეს?
ლუკამ ინსტრუმენტების ჩანთა იატაკზე დაახეთქა.
— დღეს სად იყავი?
ნიკამ რამდენიმე წამს ჩუმად უყურა.
— ჩვეულებრივ სექტორში. №2-ში.

ლუკას სახე წამში შეეცვალა, ყბები დაეჭიმა.
— მართლა?
— მართლა.
— არ გადაგიყვანეს?
ნიკამ ამოიოხრა და თვალები არიდებინა.
— არა. მაგრამ...
— მაგრამ რა, ნიკა? პირდაპირ თქვი!
— დილით ოსტატმა მითხრა, რომ ხვალ შეიძლება სხვა ცვლაში გადამიყვანონ. ქვედა, ძველ გვირაბებში.

ლუკა გაჩუმდა. ოთახში ჰაერი გამკვრივდა.
ნიკამ მაშინვე დაამატა, ძმის რეაქციით შეშინებულმა:
— შეიძლება არც გადავიდე. ჯერ არაფერი უთქვამს საბოლოოდ, უბრალოდ სიაში ეწერა ჩემი გვარი.
ლუკამ თავი დაუქნია.
— კარგი.

სიტყვა მოკლე იყო, მშრალი, მაგრამ ნიკამ თორმეტი წლის გამოცდილებით იცოდა, რასაც ნიშნავდა ეს „კარგი“. ლუკა ისევ ღელავდა, ისევ ისე ეშინოდა ძმის დაკარგვის, როგორც ადრე. მხოლოთ ამჯერად მისი შიში დემეტრეს წინააღმდეგ აღარ მიდიოდა — ლუკა უკვე იმავე მხარეს იდგა, სადაც დემეტრე, და იმავე უფსკრულს უყურებდა.

ნიკამ მაცივარი დახურა.
— შენ და შენი მეგობრები რას აკეთებთ?
ლუკამ მას შეხედა.
— ჯერ არ ვიცი.
— ტყუილია.

— რატომ არის ტყუილი?
— იმიტომ, რომ ბავშვობიდან, როცა ამბობ „არ ვიცი“, უკვე ყველაფერი იცი და უბრალოდ ჩემგან მალავ.
ლუკას ოდნავ გაეღიმა — მწარედ, თბილად.
— შენ პატარა რომ იყავი, ძალიან ბევრს ლაპარაკობდი.
— ახლა?
— ახლა კიდევ უფრო მეტს ლაპარაკობ და ჭკუას მარიგებ.

ნიკამ სიცილით თავი გააქნია. რამდენიმე წამით ოთახში ძველი, ჩვეულებრივი, ბავშვობისდროინდელი სიმშვიდე დაბრუნდა.

შემდეგ კარზე ხისტი, მოკლე კაკუნი გაისმა.
ორივემ იქით გაიხედა. ლუკა კართან მივიდა და ურდული გადასწია. კართან მეზობელი ქალი — მარინე იდგა, შალით თავგადახვეული.
— ნიკა, — უთხრა მან პირდაპირ, — ხვალ შენი ცვლა დილისაა. №5 სექტორში.
ნიკამ წარბები შეკრა.
— საიდან იცით, დეიდა მარინე?
ქალმა მხრები აიჩეჩა.
— ჩემი ძმა ადმინისტრაციაში მუშაობს, სიებს ბეჭდავს. — შემდეგ ლუკას შეხედა, თვალებში ჩახედა და ხმა დაუწია: — უბრალოდ... თუ რამე შეიცვლება, მე შეგატყობინებთ.
ლუკამ ყბა შეიმაგრა.
— რატომ გვეხმარებით?
ქალმა პასუხამდე ცოტა ხანს იფიქრა. თვალები აუცრემლიანდა, მაგრამ მალევე შეიკავა თავი.
— იმიტომ, რომ მაღაროში დაღუპულებს ვიცნობდი. ისინი კარგი კაცები იყვნენ და იმიტომ, რომ ჩემი ძმაც იმ ღამეს იქ უნდა ყოფილიყო, უბრალოდ ფეხი ჰქონდა მოტეხილი...

ქალი შეტრიალდა და სიბნელეში სწრაფად წავიდა.
ლუკა კართან დიდხანს იდგა, სახელურზე ხელმოჭერილი.
ნიკამ უკანიდან ჩუმად, თითქმის ჩურჩულით ჰკითხა:
— ახლა უკვე მართლა გეშინია?
ლუკამ კარი ნელა დახურა.
— ჰო. ახლა მართლა მეშინია.
***
მიხეილის სახლში იმავე დროს სუფრა თითქმის უხმაუროდ იშლებოდა.
მიხეილი მაგიდის თავში იჯდა, დინჯი, გაქვავებული სახით. სანდრო — მის მარჯვნივ, ლილე — მათ პირდაპირ. სუფრაზე ძვირფასი, ბროლის ჭურჭელი იდგა, მაგრამ საჭმელს თითქმის არავინ ეკარებოდა. ჩანგლის ყოველი შეხება თეფშთან ტყვიის გასროლასავით ჟღერდა.
— ქალაქში ბევრი ლაპარაკია, — თქვა სანდრომ და ღვინის ჭიქა დაატრიალა.
ლილემ თავი არ ასწია.
— ქალაქში ყოველთვის ბევრს ლაპარაკობენ.
— ამჯერად სხვანაირად.
მიხეილმა წყალი მოსვა.
— რამდენად სხვანაირად?
— ბარათელზე უკვე ყველამ იცის. ამბობენ, რომ საბადოდან რაღაც ამოიტანეს.
ლილემ თითები მაგიდის ქვეშ ერთმანეთში გადახლართა, რომ თაკარა კანკალი დაემალა. სანდრომ ეს შეამჩნია და მას მიუტრიალდა.
— შენც იცი რამე?
— რა უნდა ვიცოდე?
— შენ მას ელაპარაკე.
მიხეილმა მძიმე თვალები შვილს მიაპყრო.
— სანდრო.

ერთი სიტყვა საკმარისი აღმოჩნდა, რომ ოთახში ტემპერატურას დაეკლო. მაგრამ სანდრო არ გაჩერდა.
— მე უბრალოდ ვკითხე, მამა.
— და მე გიპასუხე.
— არა, მამა, — სანდროს ხმაში შხამიანი სიმშვიდე გაჩნდა. — შენ მიპასუხე ისე, როგორც ყოველთვის, როცა რაღაცის დამალვა გინდა. თითქოს ჭიათურა შენი პირადი ეზო იყოს და აქ არაფერი ხდებოდეს შენი ნებართვის გარეშე.
ლილემ პირველად შეხედა ძმას თვალებში.
— საკმარისია, სანდრო.
სანდრომ გაეღიმა.
— შენს გამო ვამბობ, ლილე.
— ჩემს გამო არაფერს ამბობ. შენი ამბიციების გამო ამბობ.
— მართლა?
ლილეს ხმაში პირველად გაჩნდა ისეთი სიმტკიცე, რომელიც მიხეილის ქალიშვილს ეკადრებოდა:
— მართლა.
სანდრომ სკამზე უკან გადაიწია. მიხეილი მთელი ამ დროის განმავლობაში ჩუმად უყურებდა ორივეს.
— ლილე, — თქვა ბოლოს, დაბალი, ურყევი ხმით. — ხვალ კულტურის ცენტრში აღარ წახვალ.
— რატომ?
— ცოტა ხნით სახლში დარჩები.
— რატომ-მეთქი, მამა?
— იმიტომ, რომ ასე ჯობია.
— ვისთვის ჯობია?
მიხეილმა შვილს შეხედა.
— შენთვის.

ლილემ პირველად ვერ დაიჯერა, რამდენად ჩვეულებრივად, ყოველდღიურად წარმოთქვა მამამ ეს სიტყვა — „შენთვის“.
— მამა, მე ბავშვი აღარ ვარ. მეც ამ ქალაქში ვცხოვრობ და ვხედავ, რა ხდება.
— ვიცი.
— მაშინ ნუ მექცევი ისე, თითქოს საკუთარი ოთახიდან გამოსვლა ჩემივე უსაფრთხოებისთვის იყოს აკრძალული!
სანდრომ წყნარად ჩაიცინა.
— შეიძლება ამჯერად გარეთ გამოსვლა მართლა საშიში იყოს, ლილე.
ლილემ ძმას შეხედა.
— შენ რატომ გიხარია?
სანდროს სახიდან ღიმილი წამში გაქრა.
— არ მიხარია.
— გიხარია. შენ ყოველთვის გიხარია, როცა სხვას ეშინია, იმიტომ რომ მაშინ შენი შიში ნაკლებად ჩანს.
მიხეილმა მაგიდაზე ხელი მძიმედ დაარტყა:
— ლილე!
მაგრამ ამჯერად ლილე აღარ გაჩუმდა.
— მე არაფერი დამიშავებია!
— არც მე მითქვამს, რომ დააშავე, — მიუგო მიხეილმა.
— მაშინ რატომ მაკონტროლებთ?! რისი გეშინიათ? სიმართლის?!
მიხეილმა პასუხი არ გასცა. ეს დუმილი უფრო მძიმე აღმოჩნდა, ვიდრე ნებისმიერი ყვირილი.
სანდრო წამოდგა, პიჯაკი ისწორა.
— მე მას ოთახამდე მივაცილებ.
— არ მჭირდება, — თქვა ლილემ.

— არც მუნიციპალიტეტს სჭირდება ზედმეტი სკანდალები, ლილე, — მშვიდად უთხრა სანდრომ. — ასე რომ, წადი შენს ოთახში.
ლილემ არაფერი უპასუხა, ფეხზე წამოდგა და სუფრა დატოვა. კარის დახურვის შემდეგ ოთახში მხოლოთ მიხეილი დარჩა. მან თავი ხელებში ჩარგო. სანდრომ კართან შეყოვნდა, მამას გადახედა და ჩუმად თქვა:
— ის შენზე ზრუნავს, მამა... უბრალოდ ვერ ხვდება, რას ნიშნავს ამ ქალაქის ჭერა.

სანდრო სახლიდან პირდაპირ ქალაქში ჩავიდა.
მანქანით ქვედა უბანში გადავიდა, სადაც ქუჩის ლამპიონები თითქმის არ ანათებდა. ერთ-ერთი ძველი, დახურული მაღაზიის წინ გაჩერდა, სადაც ჩრდილში ორი კაცი ელოდა.
— რამე გაიგეთ? — ჰკითხა სანდრომ, ფანჯარა ოდნავ ჩამოწია.
— ჯერ არაფერი კონკრეტული, ბატონო სანდრო.
— თომა?
— სახელოსნოშია. კარს შიგნიდან იკეტება, სინათლე ანთია.
— დემეტრე?
— ელენესთან იყო. ახლა ლუკასთან წავიდა.
სანდრომ საათს დახედა.
— ოთხივე ერთად არიან?
— ჯერ არა.
სანდრომ თავი დაუქნია.
— ოთხივე ერთად აღარ მოძრაობს...
ერთ-ერთმა კაცმა იკითხა:
— ეს კარგია ჩვენთვის?
სანდრომ მისკენ ნელა გაიხედა.
— არა. ეს უარესია. ცალ-ცალკე მათი შეშინება შეიძლებოდა, როცა იცოდი, სად იყვნენ. ახლა კი არ იცი, რომელი სად რას ამზადებს. ერთად — ეს ბავშვური აჯანყება იყო. ცალ-ცალკე — უკვე ქსელია.

მან ფანჯარა ასწია და მანქანა ადგილიდან მოწყვიტა.
საღამოს თომას სახელოსნოში პირველი სტუმარი მეზობელი ბიჭი — გიგი იყო.
— ეს შენია, — თქვა მან და მაგიდაზე მძიმე, ზეთიანი ჩანთა დაუდო.
თომამ ჩანთა გახსნა. შიგნით რამდენიმე ელექტრონული დეტალი, სადენები და ორი პატარა, მუშა აკუმულატორი ეწყო.
— საიდან? — ჰკითხა თომამ.
— ჩემი ბიძაშვილისგან. ავტოპარკში მუშაობს.
— რამდენია გადასახადი?
— უფასოდ.
თომამ გაკვირვებით შეხედა.
— უფასოდ ჭიათურაში ჰაერსაც არ იძლევიან, გიგი. რატომ?
ბიჭმა მხრები აიჩეჩა, თვალები აარიდა.
— შენ გჭირდება. რადიოებს ხომ აწყობ... ხოდა, დაგჭირდება.
— ეგ პასუხი არ არის.
— მაშინ ჩათვალე, რომ ვალი გაქვს.
— ვისთან?
— მთელ ქალაქთან, — უთხრა ბიჭმა სრულიად სერიოზულად, გაიღიმა და კარიდან სწრაფად გავარდა.

თომა კართან იდგა, სანამ ბიჭის ნაბიჯების ხმა სიბნელეში არ ჩაქრა. შემდეგ აკუმულატორები მაგიდაზე დადო. რამდენიმე წუთში ტელეფონმა იბზუილა.
ანი იყო.
— სად ხარ?
— სახელოსნოში.
— დემეტრე?

— ლუკასთან წავიდა, მგონი.
ანი ცოტა ხნით გაჩუმდა. მილში მისი სუნთქვა ისმოდა.
— საავადმყოფოში ისევ მეკითხებიან არქივებზე.
თომას ხმა შეეცვალა, წელში გასწორდა.
— პირდაპირ?
— არა. უბრალოდ... დღეს ერთმა მთავარმა ექიმმა ჩაის დალევისას თქვა, რომ „ზოგი ძველი საქმე ჯობია ძველად დარჩეს, თორემ ახალ საქმეებს შეეშლება ხელი“.
— შენ რა უთხარი?
— რომ ზოგი ექიმიც ჯობია თავის ავადმყოფებს მიხედოს და სხვის რეცეპტებში ნუ იხედება.
თომამ ჩაიცინა.
— აი, ეგ ანი მომენატრა.
— ბავშვობიდან არ მოგენატრა?
— ბავშვობიდან საშიში ხარ, უბრალოდ ახლა დიპლომიც გაქვს.
— ეგ ლუკას უთხარი. თვითონ თვლის, რომ ამ ქალაქში ყველაზე საშიში ტიპია, თავისი ჩატეხილი მანქანით.
ანი კვლავ გაჩუმდა.
— თომა...
— ჰო?
— შენ გეშინია?
თომამ სახელოსნოს გადახედა. ფანჯრის მიღმა ნისლი უკვე ქუჩის ფანარებს ყლაპავდა.
— კი. ძალიან.
ანი რამდენიმე წამს არაფერს ამბობდა.
— მეც.
— და მაინც აკეთებ, ხომ?
— შენც აკეთებ.

— ხოდა, მაშინ ოთხივე გიჟები ვართ.
ანიმ გაიღიმა, ეს ხმაზეც ეტყობოდა.
— ოთხივე.
ზარი დასრულდა. თომამ ტელეფონი მაგიდაზე დადო. იმავე წამს კარზე ორჯერ, ფრთხილად დააკაკუნეს. ის სწრაფად შემოტრიალდა, ხელი ავტომატურად ჩაქუჩისკენ წავიდა.
კარის მიღმა მაღაროელის ფორმიანი ახალგაზრდა ბიჭი იდგა.
— რა მოხდა? — ჰკითხა თომამ.
— არაფერი.
— მაშინ რატომ მოხვედი ამ დროს?
ბიჭმა გარშემო გაიხედა და დაბალი, ჩახრიწული ხმით თქვა:
— ხვალ დილით ლუკას ძმას ცვლას უცვლიან. №5 სექტორში გადაჰყავთ. იქ, სადაც გაზის გაჟონვა იყო გასულ კვირას.
თომა დაიძაბა.
— საიდან იცი?
— ჩემი ახლობელი ადმინისტრაციაში მუშაობს. სიები უკვე ხელმოწერილია.
— მადლობა, — თქვა თომამ.
ბიჭმა კარის სახელურს ხელი მოჰკიდა, შეყოვნდა.
— თომა... ერთ რამეს გეტყვი.
— თქვი.
— ჩვენ ყველამ ვიცოდით მაშინაც. თორმეტი წლის წინ. მამაჩემიც იქ იყო.
თომამ არაფერი თქვა.
ბიჭმა თავი დახარა.
— უბრალოდ... მაშინ არავის უთქვამს, იმიტომ რომ ყველას ეშინოდა. ახლა თუ რამეს იტყვით, ჩვენც თქვენს გვერდით დავდგებით.
და წავიდა.

ღამის ათისთვის ოთხივე ისევ ელენე ბებოს სამზარეულოში შეიკრიბა.
ლუკა გვიან მოვიდა, სახეზე შავი ღრუბელი ეწვა. თომამ უკვე ყველაფერი უთხრა ნიკას ცვლის შესახებ. ანი სამზარეულოში იდგა და ჩაის ასხამდა. დემეტრე ფანჯარასთან იჯდა. გარეთ საბაგიროს კაბინა ისევ მიღოღავდა ნისლში.
— ნიკას ცვლა უნდა შევუცვალოთ, — თქვა ლუკამ და მაგიდას ხელი დაარტყა. — ხვალ იმ ჯოჯოხეთში ვერ ჩავა.
— უკვე ვცდილობ, — უპასუხა ანიმ. — საავადმყოფოდან ერთი ექიმი მყავს ნაცნობი, მისი ძმა მაღაროს ბრიგადირია. ავადმყოფობის ფურცელს დავწერ.
— ეგ შეიძლება არ იყოს საკმარისი, — თქვა თომამ. — მიხეილის ხალხი თუ აკონტროლებს სიას, ექიმის ცნობას არ მიიღებენ.
— ვიცი, — თქვა ანიმ.
დემეტრე ჩუმად იჯდა. ლუკამ მას შეხედა.
— შენ რას ფიქრობ?
დემეტრემ თავი ასწია.
— რომ მარტო აღარ ვართ.
ლუკამ წარბი ასწია.
— ეგ უკვე ვიცით, ოთხი ვართ.
— არა. ქალაქს ვგულისხმობ.
ანი ჩაიდნით ხელში გაჩერდა. ელენე ბებო მეზობელი ოთახიდან შემოვიდა, ხელში ძველი შალის შალი ეჭირა.
— რა ქალაქს, დემეტრე? — ჰკითხა მან.
ლუკამ მწარედ ჩაიცინა.
— შენი ქალაქი აჯანყებას აპირებს, ბებო.
— ჩემი ქალაქი? — ელენემ ჩაი ჩაიდო. — თქვენ რა, ამ ხეობის პატრონები ხართ, თუ მიხეილზე უკეთესები?
— არა, — თქვა თომამ. — მაგის სურვილი მიხეილს აქვს — რომ პატრონი ერქვას.
ელენემ მაგიდაზე ჭიქა დადო.
— ნუ დაგავიწყდებათ, სად ცხოვრობთ, ბავშვებო.

ოთხივე გაჩუმდა. ელენემ ფანჯარაში გაიხედა.
— ჯერ კიდევ ჭიათურაში ცხოვრობთ. აქ კედლებს ყურები აქვს... — მან ერთი წუთით შეჩერდა. გარეთ სადღაც ძაღლმა დაიყეფა. მერე შორს მანქანამ ჩაიარა და ხმა კლდეებს შორის დიდხანს ირეკლებოდა. — მაგრამ ზოგჯერ კედლებსაც აქვთ გული. და როცა კედლებს გული უჩნდებათ, ქალაქი ინგრევა ან იღვიძებს.
ლუკამ თავი დახარა. ანიმ ჩუმად გაიღიმა და თომას გადახედა.
დემეტრე ფანჯარასთან მივიდა. ქუჩის მეორე მხარეს, ძველ სახლში, ერთმა მოხუცმა ქალმა ფარდა ოდნავ გადასწია. მათი თვალები ერთმანეთს შეხვდა. ქალმა ფარდა მაშინვე დახურა, მაგრამ რამდენიმე წამში იმავე ფანჯრიდან ისევ გამოჩნდა სინათლე.
შემდეგ მეორე სახლშიც აინთო.
მესამეშიც.
მეოთხეშიც.
დემეტრემ დიდხანს უყურა ამ სინათლეებს. არავინ გამოსულა ქუჩაში, არავის აუღია პლაკატი, არავის დაუძახია. მაგრამ იმ ღამეს პირველად აღარ იყო საჭირო ყვირილი.
ქალაქი ჯერ კიდევ ჩუმად იყო. უბრალოდ, ამჯერად მისი დუმილი მარტო შიშისგან აღარ მოდიოდა — ეს იყო იმ ადამიანების დუმილი, რომლებიც დილის გათენებას ელოდებიან.




თავი XVI
საბოლოო არჩევანი
დილა ჭიათურაში ისე გათენდა, თითქოს წინა დღე არაფრით განსხვავდებოდა ყველა იმ ათასობით ნაცრისფერი დილისგან, რომლებიც ამ ხეობას უხსოვარი დროიდან ახსოვდა.
კლდეებიდან ნისლი ნელა, მძიმედ ჩამოდიოდა, ღამის წვიმისგან დასველებულ, შავ ბეტონზე მაღაროს ავტობუსების საბურავები ნესტიან კვალს ტოვებდნენ. მაღაროელთა პირველი ჯგუფები, ხელში ჩაის ძველი თერმოსებითა და თვალების გარშემო ჩამჯდარი მანგანუმის მუდამჟამინდელი ჩრდილებით, ჩუმად მიდიოდნენ ცვლაზე. ძველი საბაგიროს კაბინები ერთიმეორის მიყოლებით გამოცურდებოდნენ ხოლმე თეთრი ორთქლიდან და ისევ უჩინარდებოდნენ კლდის ხვრელებში — მათი დაჭიმული, ჟანგიანი რკინის კარკასი დილის სიჩუმეში ისე ჭრიალებდა, თითქოს ქალაქი მძიმე ძილში კბილებს აკრაჭუნებდა.
მაგრამ ქალაქში უკვე აღარ იყო ის ძველი, გაქვავებული სიჩუმე.
ადამიანები ერთმანეთთან უფრო ჩუმად, თითქმის ტუჩების მოძრაობით ლაპარაკობდნენ, მაგრამ ამ დუმილში ელექტრონული მუხტივით იგრძნობოდა მღელვარება.
ზოგი პურის საცხობში ან მაღაზიაში ტელევიზორს ხმას უწევდა და შემდეგ ისევ დაუწევდა, თითქოს რაღაც ისეთს ელოდა, რაც ეთერში არასოდეს ითქმებოდა. ავტოპარკებში კაცები ჩვეულებრივზე დიდხანს ჩერდებოდნენ გახსნილ კაპოტებთან, მაგრამ ძრავის ნაცვლად ერთმანეთის თვალებს უყურებდნენ. საავადმყოფოს შესასვლელთან მოხუცი მაღაროელები ეწეოდნენ, გადაბრუნებული პაპიროზით ხელისგულში, და როგორც კი ადმინისტრაციული უწყების უცხო, შავი მანქანა ჩაივლიდა, საუბარს წამში წყვეტდნენ — არა შიშისგან, არამედ იმ უცნაური, შეთანხმებული სიფრთხილით, როცა ქალაქი საკუთარ საიდუმლოს უფრთხილდება.

არავის ეჭირა ხელში ოფიციალური საბუთი. მაგრამ ჭიათურაში ამბავი ქაღალდზე უფრო სწრაფად ვრცელდებოდა — იგი ჰაერში გადადიოდა, ნესტსა და ჭვარტლში ირეოდა.
№4-ის ძველი, ჩაკეტილი სექტორის ფოტოები ვიღაცას უკვე ენახა.
ვიღაცამ გაიგო ჩაბოქლომებული ავარიული გასასვლელის შესახებ.
ვიღაცამ თქვა, დემეტრეს მამის დღიურში ყველა გვარი წერიაო.
ვიღაცამ კი ჩასჩურჩულა მეზობელს, რომ ლილე ამირეჯიბიც მათ მხარეს იყო.
ეს უკანასკნელი ხეობაში განსაკუთრებული სისწრაფით გავრცელდა. და სწორედ ეს იყო ის ერთადერთი დარტყმა, რასაც ამირეჯიბების მაღალ, ქვის ღობეშემორტყმულ სახლში ყველაზე ნაკლებად ელოდნენ.

ლილემ იმ დილით ფანჯრიდან დაინახა სანდრო.

ის ეზოს მძიმე, ჭედურ ჭიშკართან იდგა. შავი, მძიმე პალტო ეცვა, ხელები ჯიბეებში ღრმად ჩაეწყო და სიგარეტს ისე ეწეოდა, თითქოს მთელი ღამე, ქარსა და წვიმაში, იქ გაეტარებინოს.
ლილემ ფარდა ოდნავ გადაწია. სანდრომ თითქოს იგრძნოო, თავი ასწია. მათი თვალები ერთმანეთს შეხვდა. სანდროს მზერაში არ იყო ბრაზი — იდგა მხოლოთ ცივი, გაშეშებული დაძაბულობა
ლილემ ფარდა ხელიდან გაუშვა. რამდენიმე წამი უძრავად იდგა სიბნელეში. მერე ტელეფონი აიღო.
ანი.
სახელი ეკრანზე რამდენიმე წამით აინთო. ლილემ თითი ღილაკს მიადო, დარეკვა დააპირა, მაგრამ ბოლო წამს გადაიფიქრა და ტელეფონი საწოლზე დააგდო. არ უნდოდა ისევ იმავე უსუსური სიტყვების თქმა: „არ ვიცი, რა გავაკეთო“. ეს ფრაზა ბოლო დღეებში იმდენჯერ ჰქონდა წარმოთქმული, რომ ახლა საკუთარი ხმის უსუსურობისაც კი რცხვენოდა.
სამზარეულოში ჩავიდა.
მაგიდაზე გუშინდელი საღამოს ხელუხლებელი თეფში იდო. მიხეილს ჩვეული ადგილი დაკავებული ჰქონდა. მის გვერდით ეწყო გაზეთი, გადაშლილი იმ გვერდზე, სადაც საბადოების მოდერნიზაციის შესახებ პატარა, მშრალი სტატია ეწერა.
მიხეილი ყავას სვამდა.
— დაჯექი, — თქვა მან ისე, რომ გაზეთისთვის თვალი არ მოუშორებია.
ლილე არ დაჯდა. ზღურბლთან გაჩერდა, ხელები ჯემპრის სახელოებში დამალა.
— სანდრო გარეთ არის.
მიხეილმა ყავა ნელა მოსვა.
— ვიცი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ მე ვთხოვე.
ლილემ რამდენიმე წამით მამას უყურა.
— ჩემ დასაცავად?

მიხეილმა ახლა შეხედა შვილს. მის თვალებში ისევ ეყენა ის ძველი, ურყევი სიმშვიდე, რომლითაც წლების განმავლობაში მთელ ქალაქს მართავდა.
— შენი დაცვის საჭიროება რომ არ იყოს, გარეთ არ იდგებოდა.
— ვისგან მიცავს, მამა? — ლილეს ხმაში ბზარი გაჩნდა. — იმ ადამიანებისგან, რომლებსაც თორმეტი წელია სიმართლის გაგება უნდათ, თუ საკუთარი თავისგან?
მიხეილმა ჭიქა ლანგარზე მშვიდად დადო.
— ლილე.
მის ხმაში ისევ ის ტონი იყო, რომლითაც ბავშვობაში ეუბნებოდა ხოლმე, წვიმაში ფეხშიშველი არ გასულიყო, ან როცა მუხლს გადაიტყავებდა და მამის ერთი შეხებით სჯეროდა, რომ ტკივილი გაქრებოდა. სწორედ ამ მზრუნველად შეფუთულმა ძალაუფლებამ გააღიზიანა ლილე ყველაზე მეტად.
— ნუ მელაპარაკები ისე, თითქოს ათი წლის ვარ! — თქვა მან ხბოსებური, გაფითრებული სიბრაზით.
— არც გელაპარაკები.
— მაშინ მითხარი პირდაპირ — რატომ ვარ ამ სახლში გამოკეტილი?
— შენ გამოკეტილი არ ხარ, — მიხეილის ხმაში ნოტაციაც კი არ შეცვლილა. — უბრალოდ, ახლა გარეთ ზედმეტად საშიშია.
— სანდრო ჭიშკართან დგას და ყველა ჩემს ნაბიჯს აკონტროლებს.
— სანდრო აკეთებს იმას, რაც ოჯახს სჭირდება.
— და ოჯახი ჩემთვის პატიმრობას ნიშნავს?
მიხეილმა ამჯერად პასუხი აღარ გასცა. მან გაზეთი გადაშალა, თითქოს საუბარი ამით დასრულდაო. ლილემ თავი მწარედ დაუქნია.
— გასაგებია.
ის შემოტრიალდა და ოთახიდან გავიდა. კიბეზე ასვლისას ქვემოდან სანდროს მძიმე ნაბიჯების ხმა და კარის გახსნის ხმა გაიგონა.
— მამა, — თქვა სანდრომ.
ლილე შეჩერდა, ჩრდილში მიიმალა.
მიხეილმა ჰკითხა:
— რა არის?
— ბარათელების სახლის წინ მანქანა ისევ დგას.
ლილემ კიბის მოაჯირს თითები ისე მოუჭირა, რომ ფრჩხილები გაუთეთრდა.
მიხეილის ხმა მშვიდი დარჩა:
— ვინ არის?
— არ ვიცი. დემეტრე შინ არ არის, მაგრამ ორი საათია მანქანა არ წასულა.
სანდროს ხმაში ისეთი სიმშვიდე იყო, რომელიც ლილეს ყოველთვის აშინებდა. მამის სიმშვიდე კონტროლსა და გამოცდილებას ჰგავდა. სანდროსი — საფრთხესა და მოუთმენლობას.
სანდრო ყოველთვის სხვანაირი იყო. ბავშვობაში ლილეს მასთან ურთიერთობას დაძაბული უცხოობა ერქვა. არც მტრები ყოფილან, არც და-ძმა. სანდრო უბრალოდ ყოველთვის ძალიან შორს იდგა. როცა ლილე ეზოში, ხის ჩრდილში ხატავდა, სანდრო მამასთან ერთად მაღაროების ადმინისტრაციაში დადიოდა, კაბინეტებში იჯდა და უფროსების მძიმე საუბრებს უსმენდა.
ლილესთვის ბავშვობა იყო ეზო, ფერადი ფანქრები, მდინარე ყვირილას პირას სეირნობა და დემეტრესთან დამალობანა. სანდროსთვის ბავშვობა თითქოს საერთოდ არ არსებულა. მას პატარა ასაკიდან სურდა, რომ მამას მისთვის ეთქვა: „შენ შეგიძლია, შენ ხარ ჩემი შემცვლელი“. მაგრამ მიხეილი იშვიათად ეუბნებოდა ამას.
სანდრომ ამის ნაცვლად სხვანაირი ლოგიკა ისწავლა: თუ ძალაუფლება შენს ხელშია, არავინ გეკითხება, შეგიძლია თუ არა — შენ უბრალოდ იღებ მას. ახლა კი, როცა ქალაქში რაღაც ირყეოდა, სანდრო პირველად გრძნობდა, რომ ის, რაც მთელი ცხოვრება საკუთარი თავის კუთვნილება ეგონა, ხელიდან ეცლებოდა. და ეს მას დემეტრეს შურისძიებაზე მეტად აშინებდა.
***
შუადღისას ლილე თავის ოთახში იდგა.
მოლბერტზე ნახევრად დასრულებული ტილო ეშვა: შავი, დაკბილული კლდე, ნაცრისფერი ცა და ნესტიანი ნისლი. ძველი საბაგიროს კაბინა ტილოს მარცხენა კუთხეში თითქმის ჩამქრალ, უსულო ჩრდილად ჩანდა.

ლილემ ფუნჯი აიღო. დიდხანს უყურებდა საღებავების პალიტრას. შემდეგ ფუნჯის წვერი თეთრსა და ნაცრისფერში ჩაავლო და ტილოზე ნისლის ფენა გაასქელა. ერთი ზოლი. მეორე. მესამე.
და უცებ ხელი გაუჩერდა.
მისთვის ეს ხეობა ყოველთვის ასე გამოიყურებოდა — ლამაზი, სევდიანი, ნისლიანი. ბავშვობიდან ასე ხატავდა. სანამ რამეს გაიგებდა. სანამ კითხვების დასმას დაიწყებდა. სანამ მიხვდებოდა, რომ ზოგიერთი შავი ჩრდილი ტილოზე უბრალოდ კლდის რელიეფი კი არ იყო, არამედ ჩამონგრეული გვირაბები და მათში ჩატოვებული ადამიანები.
ლილემ ფუნჯი მაგიდაზე დადო. საღებავი თითებზე ეცხო.
მან კარისკენ გაიხედა. ლილემ ჯერ საკეტს უყურა, მერე გასაღები აიღო, ჯიბეში ჩაიდო და ოთახიდან გამოვიდა.
მიხეილის კაბინეტში ყოველთვის სიგარისა და ძველი, მშრალი ქაღალდის სუნი იდგა. ლილეს ბავშვობიდან ეშინოდა ამ ოთახის. აქ ყველაფერი თავისი გაქვავებული წესრიგით არსებობდა: წიგნები სიმაღლის მიხედვით, საქაღალდეები წლების მიხედვით, მძიმე, კაკლის ხის მაგიდა და კედელზე ჩამოკიდებული შავ-თეთრი ფოტოები — ადამიანები, რომლებსაც ლილე სახელებით იცნობდა, მაგრამ მამისთვის ისინი მხოლოთ რესურსს ან ჭიათურის მართვის ბერკეტებს წარმოადგენდნენ.
დღეს კაბინეტში შესვლისას ლილემ პირველად იგრძნო, რომ ამ სახლში თვითონაც უცხო იყო.
ის მაგიდასთან მივიდა. პირველი უჯრა გამოაღო — ცარიელი. მეორე — კალმები, ძველი, ოქროსფერი სანთებელა, სავიზიტო ბარათები. მესამე უჯრის სიღრმეში კი საქაღალდე იდო. არა ის, ახალი, სადაც ბოლო თვეების ანგარიშები ეწერა, არამედ ძველი, სქელი, ნაცრისფერი ყდით.

ყდაზე უბრალოდ ეწერა: №4.
ლილეს სუნთქვა შეეკრა. თითები უკანკალებდა, როცა საქაღალდე გახსნა.
პირველი დოკუმენტი ტექნიკური შეფასება იყო — გვირაბის გამაგრების კრიტიკული ცვეთა. მეორე შიდა მიმოწერა მაღაროს ინჟინრებსა და ადმინისტრაციას შორის. მესამე — ოფიციალური რეკომენდაცია სამუშაოების სასწრაფოდ შეჩერების შესახებ.

და მეოთხე ფურცელზე ეწერა მოკლე რეზოლუცია. ბოლოში მიხეილ ამირეჯიბის მძიმე, მკვეთრი ხელმოწერა ეყენა.
თარიღი: იმ საშინელი ღამის წინა დღე.
ქაღალდის ბოლოში მიხეილის ხელით მიწერილი რამდენიმე სიტყვა იყო, რომლებსაც ლილე სხვანაირად ვერაფრით წაიკითხავდა:
„გეგმის შესრულება პრიორიტეტულია. სამუშაოები არ უნდა შეჩერდეს. უსაფრთხოების რისკები შიდა რესურსით დააზღვიეთ.“
ლილემ ფურცელი მაგიდაზე დადო. თვალები დახუჭა.
ანის ხმა გაახსენდა, რამდენიმე დღის წინ რომ უთხრა: „იქნებ მამაშენმა არ იცოდა? იქნებ მოატყუეს?“ ლილე მაშინ თავადაც ამ იმედს ებღაუჭებოდა. ეგონა, რომ მიხეილი უბრალოდ მკაცრი ხელმძღვანელი იყო, რომელმაც რაღაც გამოპარა. მაგრამ ეს ხელმოწერა არ ტოვებდა სივრცეს ილუზიისთვის. მან იცოდა. მან იცოდა, რომ კაცებს სიკვდილში უშვებდა, და მაინც მოწერა ხელი.
„იქნებ“ — ეს სიტყვა ლილესთვის საბოლოოდ მოკვდა.
მან დოკუმენტები ჩანთაში ჩადო და კარისკენ წავიდა. მაგრამ ზღურბლთან შეჩერდა.
დერეფანში ნაბიჯების ხმა გაისმა. ლილე კაბინეტიდან გამოვიდა.
მიხეილი კიბის თავთან იდგა. მის უკან, ორი ნაბიჯის დაშორებით, სანდრო იდგა. სამივემ ერთმანეთს შეხედა.
მიხეილს ჯერ საქაღალდე არ დაუნახავს. სანდრომ კი მაშინვე შეამჩნია ლილეს ჩანთა და ხელების კანკალი.
— რას აკეთებდი კაბინეტში? — ჰკითხა სანდრომ და წინ წადგა ნაბიჯი.
ლილემ ძმას არ უპასუხა. მამას შეხედა.
მიხეილმა მშვიდად ჰკითხა:
— კაბინეტში იყავი, ლილე?
— კი.
— რა აიღე?

ლილემ ჩანთიდან ნაცრისფერი საქაღალდე ამოიღო და ხელში დაიჭირა. სანდრო დაიძაბა. მიხეილი კი ადგილიდან არ დაძრულა.

— იმ ღამეს იცოდი, ხომ? — ლილეს ხმაში ტირილი არ იყო, მხოლოდ გაყინული სიცარიელე. — იცოდი, რომ გვირაბი ჩამოინგრეოდა. იცოდი, რომ გიორგი ბარათელმა გაფრთხილება მოგიტანა. და მაინც ხელი მოაწერე.
სახლში საშინელი სიჩუმე ჩამოვარდა. გარედან მხოლოთ საბაგიროს შორი, რკინისებური ჭრიალი მოდიოდა.
მიხეილს სახეზე კუნთიც არ შეტოკებია, მაგრამ პასუხი მაშინვე არ გაუცია. ლილემ პირველად დაინახა, რომ მამის ეს გაქვავებული დუმილი ყველაზე აშკარა აღიარება იყო.
— მამა... გთხოვ, მითხარი, რომ ეს ასე არ არის, — ჩურჩულით თქვა ლილემ.
მიხეილმა თვალები ოდნავ დახარა.
— ყველაფერი ისე მარტივი არ არის, ლილე. შენ არ იცი, რა წნეხი იყო მაშინ სამინისტროდან, რა ჯარიმები გვემუქრებოდა ქალაქის გაჩერების გამო...
ლილემ მწარედ ჩაიცინა.
— ჯარიმები? ექვსი კაცის სიცოცხლე ჯარიმების გამო გაცვალე?
სანდრომ მკვეთრად წადგა ნაბიჯი.
— ლილე, საქაღალდე დადე! ეს ოჯახური საქმეა!
— ექვსი ოჯახის განადგურება ოჯახური საქმეა, სანდრო?!
— შენ არ იცი, რას ლაპარაკობ! — სანდროს ყბები დაეჭიმა. — მამამ ამ ქალაქს ყველაფერი მისცა! შენს ტილოებსა და საღებავებს მამის გაკეთებული საქმე ინახავს!
ლილემ ძმას უცნაური, შემცოდე მზერით შეხედა.
— მე ქალაქისთვის არაფერი მიმიცია, სანდრო. მაგრამ არც არავინ მომიკლავს.
— სანდრო, გაჩუმდი, — თქვა მიხეილმა მკაცრად.
სანდრო გაჩუმდა, მაგრამ თვალებიდან ცეცხლს აფრქვევდა. მიხეილმა შვილს შეხედა.
— ლილე, თუ ამ დოკუმენტებს გარეთ გაიტან, შენ არაფერს შეცვლი. მხოლოდ ამ ოჯახს დაანგრევ.
ლილემ საქაღალდე მკერდთან მიიკრა.
— ეს ოჯახი თორმეტი წლის წინ დაინგრა, მამა. უბრალოდ, აქამდე ლამაზად შეღებილ კედლებში ვცხოვრობდით.

ის შემოტრიალდა და კარისკენ წავიდა. სანდრომ ხელი გაიწოდა, რომ ჩანთაში ჩაფრენოდა, მაგრამ მიხეილმა ხელი მკლავში ჩაავლო და შეაჩერა.
— გაუშვი, — თქვა მიხეილმა დაბალი, დაღლილი ხმით.
სანდრომ მამას გადახედა.
— მამა, ეგ გოგო ამირეჯიბების გვარს ბარათელებს ფეხქვეშ გაუთელავს!
ლილე შეჩერდა, ზღურბლთან შემოტრიალდა და ძმას შეხედა.
— მე ამ გვარს არ ვთელავ, სანდრო. მე უბრალოდ ვცდილობ, ადამიანი დავრჩე.
და კარი გააღო.
გარეთ ჰაერი ცივი და ნესტიანი იყო. ლილემ მანქანამდე ძლივს მიაღწია, მუხლები უკანკალებდა. საქაღალდე უკანა სავარძელზე დააგდო. რამდენიმე წუთი საჭესთან იჯდა, ხელები ისე უკანკალებდა, რომ გასაღებს საკეტში ვერ არჭობდა.
შემდეგ ტელეფონი აიღო და ანის ნომერი აკრიფა. ამჯერად აღარ გადაუფიქრებია.
— ჰო, ლილე? — გაისმა ანის ხმა, ოდნავ დაძაბული.
ლილემ თვალები დახუჭა.
— სად ხართ?
— ჩემთან სახლში, ყველანი აქ ვართ. რა მოხდა, ხმაზე რა გიჭირს?
— კარგი, მოვდივარ.
****
ელენე ბებოს პატარა სახლში იმ დღეს ჩვეულებრივზე მეტი ხმაური იყო.
სამზარეულოდან შემწვარი ხახვისა და ნიორწყალში ჩაწყობილი კარტოფილის მადისაღმძვრელი სუნი გამოდიოდა. ლუკა ეზოსკენ გამავალ ფანჯარასთან იდგა და ნიკას ურეკავდა, თომა მაგიდაზე გაშლილ ძველ რადიოდეტალებსა და სქემებს ალაგებდა, დემეტრე კი კუთხეში იჯდა და გიორგის დღიურის ასლს ჩუმად კითხულობდა.
ლუკამ ტელეფონი გათიშა და შეიგინა.
— ნიკას ისევ გათიშული აქვს.

— სად გადაიყვანეს, ხომ არ გაგიგია? — ჰკითხა ანიმ, რომელიც ჩაიდანს გაზქურაზე დგამდა.
— იმავე №5 სექტორში, მაგრამ დღეს სხვა, ქვედა შესასვლელით უშვებენ. ვითომ სარემონტო სამუშაოებიაო.
დემეტრემ თავი ასწია.
— რატომ ქვედა შესასვლელით? იქ ხომ წინა კვირას გაზის გაჟონვა იყო?
ლუკამ მხრები აიჩეჩა, სახეზე ბრაზი ეტყობოდა.
— არ ვიცი.
მაგრამ ოთახში ყველამ იცოდა, რომ ასეთი „არ ვიცი“ ამ დღეებში მხოლოთ ერთ რამეს ნიშნავდა: მიხეილის ხალხი ნიკას ბერკეტად იყენებდა, რომ ლუკა გაეჩერებინათ.
ამ დროს კარზე დააკაკუნეს. ერთხელ. მერე ორჯერ, ფრთხილად.
დემეტრე წამოდგა. კარის გახსნამდე ერთი წამით შეჩერდა, თითქოს ამოისუნთქაო, და ურდული გადასწია.
ზღურბლთან ლილე იდგა.
ქარს თმა აეწეწა, თხელი პალტო დასველებოდა, სახეზე კი ფერი საერთოდ აღარ ედო. დემეტრეს არაფერი უკითხავს. უბრალოდ გვერდზე გადგა და კარი ფართოდ გააღო.
ლილე სახლში შევიდა. ელენე ბებომ, რომელიც ოთახიდან გამოდიოდა, ლილეს დანახვაზე ხელიდან კოვზი გაუჩერდა.
— მოდი, შვილო, მოდი... — თქვა მოხუცმა და თბილი, მშრალი ხელი მხარზე დაადო.
ანი მისკენ სწრაფად მივიდა.
— ლილე, რა მოხდა? სახლში იციან აქ რომ ხარ?
ლილემ პასუხის ნაცვლად ჩანთა გახსნა, ნაცრისფერი, სქელი საქაღალდე ამოიღო და პირდაპირ მაგიდაზე, თომას სქემების გვერდით დადო.
თომა მაშინვე წამოიმართა. ლუკამ ტელეფონი ჯიბეში ჩაიდო და მაგიდას მოუახლოვდა. დემეტრე კი ადგილზე დარჩა, კედელს მიყრდნობილი.
ლილემ დემეტრეს შეხედა.
— ეს ვიპოვე. მამის კაბინეტში.

დემეტრე ნელა მივიდა მაგიდასთან. პირველი ფურცელი აიღო. მიხეილ ამირეჯიბის ხელმოწერა დაინახა. თითები გაუჩერდა. მეორე ფურცელი გახსნა. მესამე.
ოთახში ისეთი სიჩუმე ჩამოვარდა, რომ მხოლოთ ჩაიდნის შიშხინი ისმოდა. გარეთ, ქუჩაში, ბავშვები დარბოდნენ, ვიღაც მეზობელი აივნიდან ხმამაღლა ეძახდა მეორეს. ეს ყოველდღიური ხმები იმდენად უბრალო იყო, რომ მაგიდაზე დებული ქაღალდების სიმძიმე თითქმის არარეალური ხდებოდა.
ლილემ თავი დახარა.
— მე მამაჩემი არ გამიყიდია... — თქვა მან ჩუმად.
დემეტრემ თავი ასწია და მას შეხედა.
— ვიცი.
— არა, დემეტრე, მინდა, რომ ეს ყველამ იცოდეთ, — ლილეს ხმაში ცრემლები ერია, მაგრამ არ ტიროდა. — მე მისი წინააღმდეგ იმიტომ არ მივდივარ რომ მძულს. ის მამაჩემია. მას ვუყვარვარ... და მეც მიყვარს. ალბათ ამიტომაც იყო ეს ყველაზე საშინელი რამ, რაც ცხოვრებაში გამიკეთებია.
ანი მასთან მივიდა და ხელი ხელზე მოუჭირა. ლილემ ძლივს შესამჩნევად გაიღიმა.
— მთელი ცხოვრება მეგონა, რომ თუ საყვარელი ადამიანი რამე საშინელებას ჩაიდენდა, უბრალოდ აღარ შეგეძლებოდა მისი სიყვარული. გული გაგიცივდებოდა და მორჩა.
— და? — ჩუმად ჰკითხა ანიმ.
ლილემ თავი გააქნია.
— ასე არ ყოფილა. შეიძლება ადამიანი გიყვარდეს და მაინც ვერ აპატიო ის, რაც გააკეთა. შეიძლება გიყვარდეს და მაინც მის წინააღმდეგ წახვიდე, იმიტომ რომ სხვაგვარად საკუთარ თავს დაკარგავ.
ელენე ბებომ არაფერი უპასუხა. მან მხოლოთ თეფშიდან პურის ცხელი, ხრაშუნა ნაჭერი აიღო, ერბოში შემწვარი კარტოფილი დაადო და ლილეს წინ დაუდო.
— ჭამე, შვილო.
ლილემ გაოცებულმა შეხედა.
— ბებო... მე ახლა...

— დოკუმენტებით მუცელი არ გაგევსება, — თქვა ელენემ ურყევი ტონით. — მამაშენის ცოდვებს შენი შიმშილი ვერ ჩამოწმენდს. ჭამე.
ლუკამ ამაზე პირველად ამოისუნთქა და ჩაიცინა.
— ეგ მართალია. ელენე ბებოს სამზარეულოში ტრაგედიის გამო შიმშილობა აკრძალულია.
— შენ ნუ ერევი! — გადახედა ელენემ. — შენც მშიერი დადიხარ.
თომამაც ჩაიცინა. დემეტრესაც თბილად, მაგრამ დაღლილად გაეღიმა.
ლილემ პურის ნაჭერი აიღო. პირველი ლუკმის შემდეგ თითქოს იმ მძიმე, გაყინულმა მარწუხებმა, რომლებიც ყელში უჭერდა, ოდნავ მოუშვა.
**
საღამოსკენ, როცა ანი და თომა სამზარეულოში ვახშმის ჭურჭელს რეცხავდნენ, დემეტრე ეზოში გამოვიდა.
ნესტიან ჰაერს ჭვარტლისა და გამხმარი ფოთლების სუნი ჰქონდა. დემეტრე ძველ, ხის სკამზე ჩამოჯდა. რამდენიმე წუთის შემდეგ ლილეც გამოჰყვა. მას ანის დიდი, შალის მოსასხამი მოეცვა.
ორივე ჩუმად იჯდა. სახლიდან ჭურჭლის ჩხრიალი და ლუკასა და თომას კამათის ხმა გამოდიოდა.
— ზეთს კი არ უნდა გამოცვლა, შენს ტვინს სჭირდება კაპიტალური რემონტი! — ყვიროდა თომა.
— შენ ჩემს ტვინს თავი დაანებე და ის რადიო ააწყო, თორემ ხვალ სიგნალის ნაცვლად ქათმების კრიახს გავუშვებთ! — პასუხობდა ლუკა.
ლილემ ეზოს გადახედა და ჩუმად ჩაიცინა.
— უცნაურია, ხომ?
— რა? — ჰკითხა დემეტრემ.
— თორმეტი წელი გავიდა... და მაინც, როცა თქვენთან ვარ, მგონია, რომ თუ ახლა კარს გავაღებ, ისევ თხუთმეტი წლის ვიქნები. ისევ ის ბავშვები ვართ, რომლებიც ეზოში დამალობანას ვეთამაშებოდით ერთმანეთს.
დემეტრემ მიწას დახედა, ჩექმის წვერით პატარა კენჭი გადაგორა.
— მე აღარ ვარ თვრამეტი წლის, ლილე.

— ვიცი, — ლილემ მას შეხედა. — შენ ყველაზე მეტად შეიცვალე.
— ცუდად?
ლილემ დაფიქრებით გაიღიმა.
— არა. უბრალოდ... შენში ის სიცივე გაჩნდა, რაც მამაჩემში იყო. მხოლოთ იმ განსხვავებით, რომ შენ ეს სიცივე ტკივილმა მოგცა, მამაჩემს კი — ძალაუფლებამ.
დემეტრე გაჩუმდა. ლილეს სიტყვები ზუსტი იყო და ხორცში ჩასწვდა.
— დემე... — თქვა ლილემ ცოტა ხნის შემდეგ.
— ჰო?
— მერე მოგიყვები... იმ წლებზე, როცა შენ ქალაქში არ იყავი.
დემეტრემ მას თვალებში ჩახედა. იცოდა, რომ ეს „მერე“ რაღაც ძალიან დიდს, გადაუდებელსა და სათუთს ნიშნავდა — იმ განცდებს, რომლებიც ლილეს წლების განმავლობაში დაგროვებოდა. მაგრამ ახლა ამის დრო არ იყო.
— კარგი, — თქვა დემეტრემ. — მერე იყოს.
ლილემ თავი დაუქნია. ეზოს ზემოთ, საბაგიროს კაბინა ნელა, ლანდივით გადაადგილდებოდა ნისლში. მისი რკინის ჭრიალი ცოტა ხნით გადაფარავდა ხოლმე მთელ სამყაროს, მერე კი ისევ სიჩუმე ისადგურებდა.
სახლიდან ლუკას ხმა ისევ გაისმა:
— დემეტრე! შემოდით, თორემ თომამ ჩაიში შაქრის ნაცვლად მარილი ჩაყარა!
თომამ იქვე დაუყვირა:
— შენთვის მარილიც ბევრია, იდიოტო!
ლილეს გაეცინა. დემეტრემ თავი გადააქნია.
— ხედავ? არაფერი შეცვლილა.
— ბევრი რამე შეიცვალა, დემეტრე, — თქვა ლილემ და მოსასხამი უფრო მჭიდროდ მოიხვია. — უბრალოდ... ზოგიერთი რამე მაინც გადარჩა.

დემეტრემ მას შეხედა. ლილეს ამჯერად არ გაუღიმია, მაგრამ არც მზერა აურიდებია. იმ წამს მათ შორის აღარ იყო მტერისა და მოყვასის, ამირეჯიბისა და ბარათელის ზღვარი. რჩებოდა მხოლოთ ორი ადამიანი, რომლებიც საერთო ნანგრევებზე იდგნენ.
ისინი სახლში შევიდნენ.
მაგიდაზე, მიხეილის ხელმოწერილი განაჩენის ფურცლები იდო. იქვე ეწყო გიორგის დღიურიც.
ორი კაცის ხელწერა.
ორი ოჯახის ისტორია.
და ერთი ქალაქი, რომელიც დილის გათენებას ელოდა.
პირველად მათ შორის აღარ იდგა კითხვა, იყო თუ არა სიმართლე საკმარისი. ახლა მხოლოთ ის რჩებოდა გასარკვევი — რისი გადახდა მოუწევდათ იმისთვის, რომ ეს სიმართლე ხვალ დილით მთელ ჭიათურას გაეგონა.

თავი XVII


ბლოკადა ხეობაში
დილიდან ქალაქს ისეთი სიჩუმე ჩამოწოლილიყო, რომელიც სიჩუმეს კი არა, გადადებულ აფეთქებას ჰგავდა.
ჭიათურაში ხმაური არასოდეს კვდება ბოლომდე. ეს ქალაქი რკინის, მადანისა და ქვისგანაა ჩამოქსოვილი — მაღაროს მძიმე სატვირთოები დილიდანვე ახველებენ აღმართებში, ძველი საბაგიროები ჟანგიან ბაგირებზე რკინას ერთმანეთს აჭაჭუნებენ, ავტოპარკებიდან კომპრესორების ყრუ გუგუნი გამოდის, სადღაც მაღლა კი, კლდეზე შეკიდულ ეზოებში, სარეცხი ქარისგან ფრიალებს და ქალები აივნებიდან გადაძახილით უზიარებენ ერთმანეთს დილის ამბებს. ჭიათურა ყოველთვის სუნთქავს, ყოველთვის მოძრაობს.
იმ დილასაც იღვიძებდა ქალაქი.
უბრალოდ, ყველა იმავეს აკეთებდა, ოღონდ უცნაური, დაძაბული სიფრთხილით — თვალის გასწორებით, რომელშიც უთქმელი კითხვები და შიში იკითხებოდა.
წინა საღამოს ლილეს მოტანილი დოკუმენტები ოთხივემ რამდენჯერმე გადაიკითხა. ქაღალდებიდან ჭიათურის წლების განმავლობაში დაგროვილი ჭუჭყი, ღალატი და მიჩუმებული ტრაგედიები ყარდა. თომამ იქვე, მაგიდის კუთხეში, თვალების დათხრამდე აკეთა ასლები. ორიგინალები ლილემ ისევ ჩანთაში ჩაიდო, თითქოს ეს ფურცლები მისი ერთადერთი ფარი ყოფილიყო იმ სამყაროსგან, რომელსაც მამამისი მართავდა. თბილისამდე მისვლა მარტივი არ იყო. მით უმეტეს ახლა, როცა ხეობა შიშით სუნთქავდა.
თომამ ღამით რამდენიმე ნაცნობთან დარეკა და გაიგო, რომ ქალაქიდან გასასვლელზე ორი შავი, დაუნომრავი მანქანა იდგა. ოფიციალურად არაფერი ხდებოდა — არც გზა იყო გადაკეტილი, არც პოლიციის პოსტი იდგა. უბრალოდ, გზის პირას გაჩერებული მანქანებიდან გადმოსული კაცები სიგარეტს ეწეოდნენ და ზუსტად იცოდნენ, ვის ელოდნენ.
დილით ელენე ბებოს სამზარეულოში ჰაერი სქელი და მძიმე იყო. ძველი ჩაიდანი გაზქურაზე ოხრავდა და ორთქლს უშვებდა. პურის ხის კალათაში გუშინდელი, უკვე ოდნავ გამხმარი პური ეწყო, გვერდით კი — მოხარშული კვერცხები, მარილიანი ყველი და დაჭრილი კიტრი.
ლილე თითებით ეხებოდა ფურცლების კუთხეებს. თომა საათის ისარს მიშტერებოდა. ანი ფანჯრიდან იყურებოდა, სადაც ნისლი ნელ-ნელა ეკიდებოდა ხეობას. ლუკა კი ჩუმად იჯდა, ტელეფონი ყურზე ჰქონდა მიდებული და ნიკას ურეკავდა.
მესამე ზარზე ძლივს უპასუხეს.
— ჰო.
ნიკას ხმაში ისეთი სიმძიმე იგრძნობოდა, თითქოს უკვე მთელი დღის მადანი ხელოვნურად ჰქონდა გადაზიდული. ლუკა წამში გასწორდა წელში.
— სად ხარ?
— გზაში.
— რომელ გზაში, ნიკა?
მეორე მხრიდან რამდენიმე წამის განმავლობაში მხოლოდ მანქანის ძრავის ხმა და საბურავების შრიალი ისმოდა.
— ქვედა გზაზე. მაღაროში მივდივარ.
ლუკამ თვალები დახუჭა და ხელისგული შუბლზე გადაისვა.
— დღეს ცვლაზე ნუ წახვალ. გთხოვ.
— რა?
— გეუბნები, არ წახვიდე-მეთქი! — ლუკას ხმაში პირველად გაერია ტკივილი, რომელსაც მთელი დილა მალავდა.
ნიკამ მწარედ ჩაიცინა.
— ახლა რომ მუბნები, ხვდები, რომ უკვე მაღაროს ეზოში შევდივარ?
ლუკას ტუჩის კუთხეში მწარე ღიმილმა გაუარა, მაგრამ მაშინვე გაქრა.
— ნიკა, სერიოზულად ეუბნები... იქ დღეს რაღაც მოხდება.
— ლუკა, სამსახურში მივდივარ. ცვლაში შევდივარ, ომში კი არ მივდივარ.
— შენ ვერ ხვდები, ესენი რაზე არიან წამსვლელები...
— ვხვდები, — ამჯერად ნიკას ხმაში ხუმრობის ნატამალიც აღარ დარჩენილიყო. - ძალიან კარგად ვხვდები. უბრალოდ, მე თუ დღეს ჩაქუჩი ხელიდან გავაგდე და სამსახურში არ გამოვცხადდი, ხვალ შეიძლება საერთოდ აღარაფერი დამჭირდეს. არც სამსახური და არც ეს ქალაქი.
ლუკა გაჩუმდა. ყელში ბურთი გაეჩხირა. ნიკამ ცოტა რბილად დაამატა:
— შენ შენს საქმეს მიხედე. მე ჩემსას მივხედავ. საღამოს დაგირეკავ.
კავშირი გაწყდა. ტელეფონის ეკრანი ჩაქრა.
ლუკამ აპარატი ნელა დადო მაგიდაზე, თითქოს მინისგან ყოფილიყო გაკეთებული და გატეხვა აშინებოდა. ელენე ბებოს არაფერი ჰკითხა. არც იმაზე დაიწყო დარიგება, რომ ნერვიულობა ვნებდათ. უბრალოდ, ლუკას წინ თეფში გადააცურა, რომელზეც უკვე გაფრცქვნილი მოხარშული კვერცხი და ყველის ნაჭერი იდო.
— ჭამე.
— არ მშია, ბებო, მართლა.
— ეგ მე არ მიკითხავს, — უთხრა მოხუცმა ისეთი ტონით, რომელშიც ათწლეულების მანძილზე დაგროვილი სიბრძნე ეწერა.
ლუკამ ბებიას შეხედა, მერე ოთახში მსხდომ მეგობრებს გადაავლო თვალი და ოდნავ გაეღიმა.
— ბებო, შენ მართლა ყველა სიტუაციაში, თუნდაც ქვეყანა იქცეოდეს, საჭმელს როგორ პოულობ?
— შენს ასაკში მე ომი მქონდა ნანახი, შვილო, და მაინც ვიცოდი, რომ ცარიელი კუჭით არც ომი მოიგება და არც კაცობა, — მიუგო ელენემ მშვიდად.
***
ელენე ბებოს მეზობელ დათიკოს, რომელიც კუთხეში სკამზე იჯდა და ჩაის სვამდა, ჩაეცინა.
— ეგეც რომ არა, ლუკა მშიერი რომ იყოს, ნახევარ საათში საკუთარ მეგობრებსაც შეჭამს.
— შენ ნუ იცინი, — გადახედა ლუკამ თვალების მოჭუტვით. — შენს ცოლს ვეტყვი, როგორ მალავდი ახალგაზრდობაში შაქარს ბალიშის ქვეშ და ღამღამობით ჩუმად რომ ხრამუნობდი.
დათიკომ გაოცებულმა შეხედა, თითქოს უდიდესი სახელმწიფო საიდუმლო გაეცეს.
— ეგ... ეგ საიდან გახსოვს?
— შენს სახლთან გავიზარდე, დათიკო, შენი ბალიშის სიმკვრივეც კი მახსოვს, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.
ოთახში პირველი ნამდვილი, სითბოთი სავსე სიცილი გაისმა. მოკლე იყო, თითქმის წამიერი, მაგრამ საკმარისი იმისთვის, რომ ოთახში დაგროვილი შიში ოდნავ გაეფანტა.
დემეტრე კუთხეში იდგა, კედელს მიყრდნობილი და ჩუმად უყურებდა მათ. გულში რაღაც მწარე და ამავდროულად საოცრად თბილი ჩაეღვარა. ზოგჯერ ქალაქის ყველაზე დიდი ძალა სწორედ ასეთი რამე იყო — ადამიანები, რომლებსაც თითქოს ყველაფერი წაართვეს, წლები დაენაწილებინათ, ტკივილით გაეხვრიტათ, მაინც პოულობდნენ მიზეზს, ერთმანეთისთვის ბავშვობა გაეხსენებინათ და გაეცინათ.
ათი საათისთვის საბოლოოდ გადაწყდა. დოკუმენტები ქალაქიდან უნდა გასულიყო, რადაც არ უნდა დაჯდომოდათ.
თომას თბილისში ერთ საიმედო ნაცნობთან ჰქონდა კონტაქტი, რომელსაც შეეძლო მასალა პირდაპირ ჟურნალისტებამდე და საგამოძიებო უწყებებამდე მიეტანა. მაგრამ ცენტრალური გზით წასვლა თვითმკვლელობა იყო. ამიტომ გეგმა ასეთი შეადგინეს: პირველად ლუკა უნდა გასულიყო თავისი ძველი, ნახევრად დაშლილი სატვირთოთი და გზა "დაეზვერა". დემეტრე, ლილე და ანი ცოტა მოგვიანებით, მეორე მანქანით გაჰყვებოდნენ. თომა კი სახლში დარჩებოდა, რადიოსა და კავშირზე.
— მე რატომ არ მოვდივარ? — იკითხა თომამ და სათვალე გაისწორა.
— იმიტომ, რომ თუ ყველანი ერთად ჩავსხდებით და დაგვიჭერენ, მთელი ეს ისტორია ელენე ბებოს სამზარეულოში დასრულდება, — უპასუხა ლუკამ.
— რა დამამშვიდებელი პერსპექტივაა.
— თან შენს რადიოსა და მაგ გადამცემებს ქალაქი უფრო სჭირდება ახლა, ვიდრე ჩვენს დალეწილ მანქანას.
თომამ ცოტა ხანს უყურა ლუკას, მერე ოდნავ ჩაიცინა.
— ეს პირველად თქვი ისეთი ტონით, თითქოს ჩემი რადიო მართლა რამეს ნიშნავდეს შენთვის.
ლუკამ მხარზე ხელი დაარტყა.
— ნუ მიეჩვევი. ხვალ ისევ დინამიკების ჯართს დავუძახებ.
ლილე სახლიდან ცოტა მოგვიანებით გამოვიდა. ეზოში, ჟანგიან ჭიშკართან, სანდრო ელოდა. ამჯერად თითებში სიგარეტი არ ეჭირა, ხელები ქურთუკის ჯიბეებში ჩაეწყო და მიწას დაჰყურებდა.
— სად მიდიხარ? — ჰკითხა მან, როცა ლილეს ნაბიჯების ხმა გაიგონა.
ლილემ მანქანის გასაღები ხელში გადაატრიალა.
— გარეთ.
— სად გარეთ, ლილე?
— ეს უკვე შენს საქმეებში აღარ შედის, სანდრო.
სანდრომ რამდენიმე წამი ჩუმად უყურა და მის თვალებში პირველად გამოჩნდა ის, რაც წლებია არ ენახა — უმწეობა.
— მამას უნდა დავურეკო?
— დაურეკე, — ლილეს ხმაში არანაირი ყოყმანი არ იყო.
— იცი, რომ არ გაგიშვებს.
— ამიტომაც არ ვეკითხები. ამდენი ხანი ვეკითხებოდი და ნახე, სადამდე მივედით.
სანდრომ თვალები დააწვრილა, ნაბიჯი გადადგა წინ.
— ლილე, ჯერ კიდევ შეგიძლია უკან დაბრუნდე. სახლში წამოდი. ყველაფერს დავალაგებთ... მამას დაველაპარაკები.
— შენ მართლა ფიქრობ, რომ უკან დაბრუნება რამეს გამოასწორებს? თუ უბრალოდ გინდა, რომ შენი პასუხისმგებლობა შეიმსუბუქო?
— არა...
— მაშინ რატომ მეუბნები?
სანდროს ყბა დაეჭიმა. რამდენჯერმე ჩაისუნთქა, თითქოს სიტყვების თქმა უჭირდაო.
— იმიტომ, რომ შენ ჩემი და ხარ! — თქვა ბოლოს და ეს სიტყვები ეზოში ისე გაჟღერდა, თითქოს უცხო ენაზე ნათქვამი ყოფილიყო.
ეს სიტყვები მათ შორის თითქმის არასოდეს ითქმებოდა. ლილემ ძმას შეხედა. სანდროს თვალებში პირველად აღარ ჩანდა მხოლოდ მამის ბრძანებების მორჩილი აღმსრულებელი. იქ იდგა მისი ძმა — შეშინებული, არეული და შესაძლოა, იმის გაცნობიერებით გატანჯული, რომ საკუთარი ოჯახის დაშლას საკუთარი ხელით უწყობდა ხელს.
— სანდრო... — ჩურჩულით თქვა ლილემ.
სანდრომ თავი გააქნია, თითქოს სინანულის გამოვლენას ებრძოდაო.
— წადი.
ლილემ გაკვირვებით შეხედა.
— ბავშვობაში ყველაფერი უფრო ადვილი იყო, — განაგრძო სანდრომ და გვერდზე გადგა.

როცა ლილეს მანქანა ეზოდან გადიოდა, სანდრო კვლავ იქ იდგა — მარტო, ნისლში გახვეული, საკუთარი არჩევანის ანდერძთან.
ლუკას ძველი სატვირთო ქალაქის ქვედა გზაზე ნელა მიდიოდა.
საჭესთან თვითონ იჯდა, თითებს მჭიდროდ უჭერდა გაცვეთილ ტყავს. დემეტრე მის გვერდით იჯდა. უკანა ნაწილში თომას ძველი, გადაკეთებული რადიომოწყობილობა ეწყო, რომელიც ყოველ ორმოზე ლითონის ყრუ ხმას გამოსცემდა. გზა თითქმის ცარიელი იყო, თითქოს ქალაქმა სუნთქვა შეიკავაო.
პირველ მოსახვევთან, სადაც გზა ხეობაში ჩადიოდა, ლუკამ სიჩქარე შეამცირა. მარცხნივ ორი შავი მანქანა იდგა.
დემეტრემ თვალი მოჭუტა.
— მიხეილის ხალხია.
— ჰო, იცნობიან.
— გაგვატარებენ?
ლუკამ ცხვირი მოიქექა და წინ გაიხედა.
— ალბათ... თუ ძალიან მოვეწონებით და ყავაზე დავპატიჟებთ.
დემეტრეს ოდნავ გაეღიმა.
— მაშინ ცუდად ვართ.
— შენ ყოველთვის ცუდად იყავი ადამიანების მოწონების ამბავში, დემეტრე.
— შენ კი ყოველთვის ზედმეტად ხმამაღალი იყავი.
— და მაინც, ნახე — ამ დალეწილ სატვირთოში შენს გვერდით ვზივარ, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.
ორივემ რამდენიმე წამით გზას უყურა. შემდეგ ლუკამ ტელეფონი აიღო და თომას დაურეკა.
— პირველი პუნქტი აქტიურია. შავები დგანან.
— გხედავენ? — ისმოდა თომას ხმა დინამიკში.
— ჯერ ისეთ სახეებს იჭერენ, თითქოს პიკნიკზე იყვნენ, მაგრამ გვხედავენ.
— უკან ბრუნდებით?
ლუკამ დემეტრეს გადახედა. დემეტრემ თავი გააქნია.
— ჯერ არა.
— ფრთხილად იყავით.
— შენც, რადიობიჭო.

ლუკამ ტელეფონი გათიშა და საჭეზე ხელები უფრო ძლიერად მოჭიდა.
— არ მომწონს ეს.
— არც მე.
— შენ რომ ამბობ, უფრო ცუდად ჟღერს, — ამოოხრა ლუკამ.
მეორე გზაზე, სოფლის მონაკვეთთან, ორი კაცი გადმოვიდა გზის პირას გაჩერებული მანქანიდან. ერთ-ერთმა ხელი ასწია. ლუკამ მუხრუჭს დააჭირა და სატვირთო ოხვრით გაჩერდა. კაცი ფანჯარასთან მოვიდა.
— სად მიდიხართ?
— თბილისში, ძმაო, — უპასუხა ლუკამ ვითომ მშვიდად.
— რა მიგაქვთ?
— ცარიელი კუზო და ძველი ჯართი.
კაცმა უკანა ნაწილს გადახედა.
— რადიოაპარატურაა?
— ძველია.— იცრუა ლუკამ.
კაცმა დემეტრეს შეხედა. დიდხანს, დაძაბული მზერით.
— ბარათელი?
დემეტრეს სახეზე კუნთიც არ შეტოკებია. არაფერი უპასუხა.
კაცი ოდნავ დაიხარა ფანჯარაში.
— უკან დაბრუნდით.
ლუკამ თავი გააქნია.
— რატომ, გზაზე მეწყერი ჩამოწვა?
— გზა დაკეტილია.
— ოფიციალურად? პოლიციის პოსტია?
კაცმა არაფერი თქვა, უბრალოდ ქურთუკის შიგნით ხელი შეყო. ლუკამ ძრავა გამორთო.
— მაშინ პოლიცია გამოიძახე, ოფიციალურად ოქმი შეადგინე და ისე დამიხურე გზა.

კაცს სახე შეეცვალა. დემეტრემ ლუკას შეხედა — ლუკა მშვიდად იჯდა, მაგრამ თითები საჭეზე ისე ჰქონდა ჩაჭერილი, რომ სახსრები გაუთეთრდა. რამდენიმე წამი ჰაერში ელექტრული დაძაბულობა ეკიდა. მერე კაცმა უკან დაიხია.
— შემობრუნდით. უკან წადით.
ლუკამ მანქანა დაძრა, მოატრიალა, მაგრამ რამდენიმე ასეული მეტრის შემდეგ, ტყის პირას, გვერდით პატარა, ტალახიან ბილიკზე გადაუხვია.
— სად მიდიხარ? — ჰკითხა დემეტრემ.
— ბავშვობაში ამ გზით დავდიოდით მდინარეზე.
— ეს გზა ისევ არსებობს?
— ჭიათურაში გზები არ ქრებიან, დემე. უბრალოდ, ხანდახან მანქანებს აღარ უშვებენ ხოლმე, — თქვა ლუკამ და გადაირიცხა.
დემეტრეს პირველად გაეცინა ხმამაღლა.
— ეს სადღაც ჩაიწერე.
— არა. შენ ხარ მწერალი და მოაზროვნე, შენ ჩაიწერე, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.
**
იმავე დროს, ქალაქის მეორე ბოლოში, ანი და ლილე პატარა, წითელი მანქანით მიდიოდნენ. ანი საჭესთან იჯდა, თითებს ნერვიულად უჭერდა საჭეს.
— გეშინია? — ჰკითხა ლილემ და გვერდულად გადახედა.
ანიმ გზას თვალი არ მოაშორა.
— კი. ძალიან.
— კარგია...
ლილემ გაკვირვებულმა შეხედა.
— კარგი როგორ არის?
— როცა საერთოდ არ გეშინია, ხანდახან ყველაზე დიდ სისულელეებს აკეთებ. შიში გინარჩუნებს საღ გონებას.
ლილეს ოდნავ გაეღიმა.
— ეს დემეტრესაც უთხარი.
— მასთან სხვა პრობლემაა, — ანიმ მწარედ გაიღიმა.
— რა?
— ეშინია, მაგრამ მაინც აკეთებს. ყველაფერს გულში იმარხავს და ისე მიდის ცეცხლში.
ლილემ ცოტა ხანს არაფერი თქვა. ფანჯარაში უყურებდა მრავალსართულიან, ჟანგიან შენობებს. შემდეგ ჩუმად იკითხა:
— ანი...
— ჰო?
— შენ მართლა ფიქრობ, რომ ეს ყველაფერი შეიძლება დასრულდეს ისე... რომ ჩვენ ერთმანეთს აღარ დავკარგოთ?

ანი გზას უყურებდა. გული შეეკუმშა.
— ვერ დაგპირდები, ლილე.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ თორმეტი წლის წინ ძალიან ბევრი რამე ვერ გავიაზრეთ, ბევრი ტყუილი ვთქვით და ერთმანეთი დავკარგეთ. ახლა მაინც არ მინდა, ტყუილი დაპირებები ვთქვა.
ლილემ თავი მინას მიადო.
— სამართლიანია, — ჩურჩულით თქვა მან, მერე კი ოდნავ გაიღიმა. — მაგრამ მაინც მინდა, რომ გჯეროდეს.
— მეც, ლილე. მეც ძალიან მინდა.
**
ქალაქიდან გასასვლელთან, სადაც ცენტრალური გზა ხეობას ტოვებდა, უკვე რამდენიმე მაღაროელი იდგა. ცვლა ახალი დამთავრებული იყო. კაცები სამუშაო ტანსაცმლით, მტვრიანი სახეებითა და დაღლილი თვალებით იდგნენ გზის პირას.
პირველმა მანქანამ გზა გადაკვეთა. მეორემაც. არავინ შეუჩერებიათ. მერე ლუკას სატვირთო გამოჩნდა.
დაცვის ერთ-ერთმა წევრმა, რომელიც შავი მანქანიდან გადმოვიდა, ხელი ასწია. ლუკამ არ შეანელა. მეორე კაცი პირდაპირ მანქანას გადაუდგა წინ. ლუკამ მკვეთრად დააჭირა მუხრუჭს. სატვირთო წრიპინით გაჩერდა.
დემეტრემ ფანჯრიდან გაიხედა. მათ წინ ხუთი შეიარაღებული დაცვის წევრი იდგა. მაგრამ უკან... უკან კიდევ ათობით მაღაროელი მოდიოდა.
— ეს ცუდად მთავრდება, — ჩაილაპარაკა დემეტრემ.
ლუკამ თავი დაუქნია.
— შეიძლება. მაგრამ უკან დახევას არ ვაპირებ.
ლუკამ კარი გააღო და მანქანიდან გადავიდა.
— ლუკა! — დაუძახა დემეტრემ და თვითონაც გადაჰყვა.
— მშვიდად, დემე, — გადაძახა ლუკამ და კაცებისკენ წავიდა. — გზა რატომ გადამიკეტეთ?

ერთ-ერთმა დაცვამ ცივად უთხრა:
— მანქანა უნდა შევამოწმოთ.
— ვინ უნდა შეამოწმოს?
— ჩვენ.
— და ვინ ხართ თქვენ, პოლიცია ხართ თუ ამ გზის პატრონები?
კაცი გაჩუმდა. ლუკამ უკან გაიხედა. მაღაროელები უკვე უფრო ახლოს იდგნენ. ერთმა მოხუცმა კაცმა, რომელსაც ლურჯი, მტვრიანი სამუშაო ქურთუკი ეცვა და სახეზე ჭურჭლის ჭვარტლივით ჰქონდა მადანის მტვერი მიმხმარი, გზა გადაკვეთა. დაცვის წევრს პირდაპირ თვალებში შეხედა.
— ბიჭის მანქანას რატომ აჩერებ?
— შემოწმებაა, ბიძაჩემო, გადადექი, — უხეშად უთხრა დაცვამ.
მოხუცმა თავი გააქნია.
— ჩვენი ცვლის მანქანებს არ ამოწმებდი გუშინ. არც იმ კვირაში.
მეორე მაღაროელი გვერდით დაუდგა მოხუცს.
— არც გუშინწინ.
მესამე... მეოთხე...
არავის აუწევია ხმა. არავის დაუწყია ყვირილი ან ომის გამოცხადება. ისინი უბრალოდ იდგნენ — მძიმე, დაღლილი, მაგრამ გაუტეხელი ადამიანები. დაცვამ უკან გაიხედა. ირგვლივ უკვე ოცზე მეტი მაღაროელი იდგა. ვიღაცამ ტელეფონი ამოიღო და ვიდეოს გადაღება დაიწყო.
ერთმა ქალმა, რომელიც პურის მაღაზიიდან გამოდიოდა და გზის პირას იდგა, ხმამაღლა თქვა:
— გაუშვით ბიჭები
მეორემაც გაიმეორა:
— გაუშვით!
ლუკა შუაში იდგა. მის სახეზე გაკვირვება და უცნაური კრთომა იყო. დემეტრემ ეს თვალებში დაინახა. მოხუცი მაღაროელი დემეტრეს მიუბრუნდა.
— მიდი, ბიჭო. წადით.
დემეტრე ადგილზე გაშტყდა.
— ჩვენ... ჩვენ უკან დაგიბრუნებთ ამ ყველაფერს, — თქვა ლუკამ ხმადაბლა.
მოხუცმა თავი გააქნია, ხელი მხარზე დაადო ლუკას და თქვა:
— თქვენ უკვე თორმეტი წელი იდექით უკან. ეყოფა ამ ქალაქს შიშში ცხოვრება.
ამ სიტყვებზე გზის მეორე მხარეს ვიღაცამ თავი დახარა. ვიღაცამ თვალზე მომდგარი ცრემლი შეიმშრალა.
დაცვის წევრებმა ერთმანეთს გადახედეს. სიტუაცია ხელიდან გადიოდა. ერთ-ერთმა ტელეფონი ამოიღო და მიხეილთან დარეკა.
— ბატონო მიხეილ... გზა ხალხმა გადაკეტა. ვერ ვაჩერებთ.
პასუხი მოკლე და განრისხებული იყო. კაცი რამდენიმე წამი უსმენდა, შემდეგ ტელეფონი გათიშა.
— წავიდეთ, — უთხრა დანარჩენებს.
მათ მანქანებისკენ დაიხიეს და სწრაფად გაეცალნენ იქაურობას. არავის შეუძახია, არავის უზეიმია გამარჯვება. უბრალოდ, გზა გათავისუფლდა.
ლუკა დემეტრეს მიუბრუნდა.
— მიდი. ჩაჯექი.
— შენ?
— მე აქ ვრჩები. ნიკას უნდა დავხვდე... და თომას მივეხმარო.
— ლუკა...
— მიდი, დემე. შენი საქმე თბილისშია ახლა.
დემეტრემ მხარზე ხელი მოუჭირა.
— მადლობა, ძმაო.
ლუკამ ხელი მოიშორა და გაიცინა, თუმცა თვალები სველი ჰქონდა.
— მერე გადამიხადე. ახლა გზას ნუ დამიკეტავ, წადი!
დემეტრე მანქანაში ჩაჯდა. რამდენიმე წუთის შემდეგ ანის წითელი მანქანაც მოვიდა. ლილემ ფანჯრიდან დაინახა გზაზე მდგარი ხალხი და მანქანა გააჩერა.

ანი გადმოვიდა. ელენე ბებოს სიტყვები გაახსენდა: "აქ კედლებს ყურები აქვს, შვილო, მაგრამ ზოგჯერ ამ კედლებსაც აქვთ გული." ახლა ეს გული გზის შუაში იდგა — მტვრიანი ქურთუკებითა და გატეხილი წელებით, მაგრამ მაინც ცოცხალი.
ლილემ დემეტრეს შეხედა.
— წავიდეთ?
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— წავიდეთ.
მათ მანქანა ნელა დაძრეს. გზის ორივე მხარეს ადამიანები იდგნენ. ზოგი მათ უყურებდა, ზოგი თვალს არიდებდა, მაგრამ არავინ გადგა გვერდზე. ქალაქი პირველად არ ცდილობდა მათ დამალვას ან გაწირვას. ქალაქი მათ საკუთარი სხეულით ატარებდა.
***
საღამოს, როცა ოთხივე ისევ ელენე ბებოს თბილ სამზარეულოში შეიკრიბა, ტელეფონები უკვე გამუდმებით რეკავდა.
დოკუმენტები გზაში იყო, საიმედო ხელში. თბილისამდე ჯერ კიდევ ბევრი გზა და ბევრი ბარიერი რჩებოდა, არავინ იცოდა, რას მოიტანდა მეორე დილა. მაგრამ იმ ოთახში ჰაერი შეიცვალა.
ლუკა სამზარეულოში იჯდა, ტელეფონს დაჰყურებდა და ნიკასგან შეტყობინებას ელოდა. თომა რადიოს უსმენდა, სადაც ხარვეზებს შორის ჭიათურის ხმაური მაინც აღწევდა. ანი ჩაიდანს ავსებდა წყლით. ლილე ფანჯარასთან იდგა.
დემეტრე მის გვერდით მივიდა. გარეთ, ხეობაში, ნისლი ისევ ჩამოწოლილიყო, მაგრამ ის აღარ იყო ისეთი მუქარა, როგორც დილით.
— წავიდა? — ჰკითხა ლილემ ხმადაბლა.
— ჰო. თბილისისკენ მიდის.
— მაშინ ახლა?
დემეტრემ ბნელ ხეობას გადახედა.
— ახლა ველოდებით. პასუხს ველოდებით.
ლილემ თავი დაუქნია. რამდენიმე წამით ჩუმად იდგნენ, მხარით მხარს ეხებოდნენ. შემდეგ ოთახიდან ელენე ბებოს მკაცრი, მაგრამ სითბოთი სავსე ხმა გაისმა:

— ვინც ახლა ჩაი არ დალიოს და ჭყინტი ყველი არ შეჭამოს, იმას მე პირადად გავაგდებ ამ სახლიდან!
ლუკამ გვერდითა ოთახიდან გასძახა:
— ბებო, დემეტრესაც გააგდებ?
— განსაკუთრებით დემეტრეს! ეგ საერთოდ აჩრდილივით დადის!
დემეტრეს გულიანად გაეცინა. ლილესაც.
და იმ საღამოს, პირველად თორმეტი წლის შემდეგ, ეს სიცილი ჭიათურის შიშზე, ნისლსა და ჟანგზე ოდნავ ხმამაღალი, ოდნავ უფრო ძლიერი აღმოჩნდა.

XVIII თავი

პირისპირ
დილა ჯერ ბოლომდე არც კი ჩამდგარიყო ხეობაში, როცა ჭიათურის თავზე ნისლი ისე მძიმედ ჩამოწვა, თითქოს ქალაქს სურდა, წინა ღამის იარები თვალისგან დაეფარა.
ღამე წვიმიანი და სველი გამოდგა. კლდოვანი ფერდობებიდან ჩამოწურული წყალი გზის კიდეებს პატარა, შავ ნაკადულებად მიჰყვებოდა და ძველ, გაცვეთილ ბეტონს სველ, მბზინავ იერს აძლევდა. საბაგიროს კაბინები ნელა, მძიმედ მოძრაობდნენ ჰაერში — ხან ნისლის სქელ ღრუბელში გაუჩინარდებოდნენ, ხანაც რამდენიმე წამით ისევ გამოანათებდნენ, თითქოს თვითონ ხეობასაც უჭირდა მათი გაშვება და ბაგირზე ჩამოკიდებულებს ჰაერში აყოვნებდა.
ქვემოთ, ქალაქში, გუშინდელი დღის ექო ჯერ კიდევ ტრიალებდა.
გზაზე მდგარი ხალხი, ჭვარტლიანი მაღაროელები, ლუკას ძველი სატვირთო, რომელიც გზის შუაგულში ბარიკადასავით იდგა, და მიხეილის დაცვის წევრები, რომლებმაც ბოლოს უკან დაიხიეს. ის უხმო, ჰაერში გაყინული წამი, როცა ერთმა მოხუცმა მაღაროელმა ქუჩა გადაკეტა და სხვებმაც, ყოველგვარი სიტყვის გარეშე, მის გვერდით დგომა არჩიეს.
არავის გამოუცხადებია გამარჯვება. არც ფეიერვერკები ყოფილა და არც ყვირილი. მაგრამ იმ დილას ჭიათურაში ჰაერს სხვა გემო ჰქონდა — ბევრმა ადამიანმა პირველად იგრძნო, რომ რაღაც შეურყეველი, წლების განმავლობაში გაქვავებული, ბოლოს და ბოლოს შეინძრა.

დემეტრე კი გამარჯვებაზე საერთოდ არ ფიქრობდა.
ანის სახლიდან წამოსვლის შემდეგ ის ძველი სახლის სამზარეულოში იდგა და მაგიდაზე მდგარ, უკვე გაციებულ ჩაის უყურებდა. სუფრაზე ორი ჭიქა ეწყო. ერთი მისი, მეორე — ლილესი, რომელიც დემეტრეს გამოჰყოლოდა.
ლილე ფანჯარასთან იდგა, მხრებზე პლედშემოხვეული, და ნისლში გახვეულ ხეობას გაჰყურებდა. სახლში გათბობა ჩართული იყო, მაგრამ ძველი, სქელი კედლები მაინც ინახავდნენ ღამის სიცივეს. ფანჯრის მინაზე წვრილი წვეთები ნელა მიცურავდნენ, ტოვებდნენ სველ კვალს და გარეთ გამეფებულ ბუნდოვან სამყაროს კიდევ უფრო ამახინჯებდნენ.
— არ დალევ? — ჰკითხა ლილემ ისე, რომ არ მოტრიალებულა.
დემეტრემ ჭიქას დახედა, საიდანაც ორთქლი აღარ ამოდიოდა.
— ბოლო თორმეტი საათია იმდენი ჩაი დავლიე, მგონი ჩემს ორგანიზმში სისხლი საერთოდ აღარ დარჩა და ჟასმინი მიედინება.
ლილემ ჩუმად, მხრების ოდნავი თამაშით გაიღიმა.
— ბავშვობაში ამბობდი, ჩაის მხოლოდ ის ადამიანები სვამენ, რომლებსაც სიცხე აქვთ ან უბრალოდ ცხოვრება ეზარებათო.
— ბავშვობაში ბევრი სისულელე მითქვამს, — ჩაილაპარაკა დემეტრემ და ჭიქა თითებით მოჰფინა, რომ თბილი მაინც ეპოვა. — მაგალითად ისიც, რომ გაზრდა კარგი აზრი იყო.
— ეგ შეცდომა ყველამ დავუშვით, — თქვა ლილემ და პირველად შემოხედა.
თმა მხრებზე არეულად ჩამოშლოდა, თვალების ქვეშ კი დაღლილობის მუქი ჩრდილები დაჰწოლოდა. მას შემდეგ, რაც მამის სახლიდან წამოვიდა, თითქმის არ ეძინა. ჩანთაც კი ისევ იქვე, კართან ეგდო — უბრალოდ იატაკზე მიგდებული, თითქოს თავადაც არ იცოდა, ეს ადგილი დროებითი თავშესაფარი იყო თუ ახალი, გაურკვეველი გზის დასაწყისი.
დემეტრემ იცოდა, რომ ლილე იმ სახლში ვეღარ დაბრუნდებოდა. იმ კედლებში, სადაც ყოველი ავეჯი და ნახატი მიხეილის ჩრდილს ატარებდა, ცხოვრება უკვე შეუძლებელი იყო. მაგრამ ისიც არ იცოდა, საით წავიდოდა შემდეგ.
— დღეს მიხეილთან მივდივარ, — თქვა დემეტრემ.
ლილემ თვალები დახარა.

მისი თითები ფანჯრის რაფაზე დადებულ ქაღალდს შეეხო — არა იმ დოკუმენტებს, რომლებიც უკვე ქალაქიდან გასულიყო და პროკურატურისკენ მიდიოდა, არამედ იმ პატარა, ხელით დაწერილ ჩანაწერს, რომელიც მან წინა ღამით წაიკითხა. ჩანაწერს, რომელმაც ყველაფერს თავისი სახელი დაარქვა.
— ვიცი, — ჩუმად თქვა მან.
— არ მინდა წამოხვიდე.
— არც ვაპირებდი. მეზიზღება, როცა ორი კაცი ერთმანეთს უყურებს და ფიქრობს, რომ სამყაროს ბედი მათ დიალოგზეა დამოკიდებული.
დემეტრემ სუსტად ჩაიცინა.
— მადლობა პატივისცემისთვის.
— არაფრის.
რამდენიმე წამით ოთახში ისევ სიჩუმე ჩამოწვა. გარედან ძველი სატვირთოს ძრავის ხრიალი გაისმა, რომელიც აღმართზე წვალებით მიდიოდა. სადღაც, ეზოში, რკინის კარი გაიჯახუნა და ქალის ხმა გაისმა, რომელიც ბავშვს ეძახდა, რომ ქურთუკი შეიკარიო.
ჩვეულებრივი, რუტინული დილა იყო. და სწორედ ეს იყო ყველაზე უცნაური.
ქალაქში მიწა იძროდა, წლების განმავლობაში დაგროვილი შიში სკდებოდა, მაგრამ ადამიანები მაინც პურის რიგში იდგნენ, ბავშვებს სკოლის ჩანთებს სწორებდნენ, ჩაიდანს გაზზე დგამდნენ. სამყარო არ ჩერდებოდა იმის გამო, რომ მათ ცხოვრებაში გარდამტეხი მომენტი დადგა.
ლილემ დემეტრეს შეხედა. თვალებში ის ძველი, ბავშვობისდროინდელი შიში გამოერია, რომელსაც ყოველთვის სიამაყის მიღმა მალავდა.
— შენც ხომ იცი, რომ შეიძლება იქიდან უბრალოდ აღარ დაბრუნდე? მიხეილს არაფერი დარჩა დასაკარგი.
დემეტრემ პასუხი მაშინვე არ გასცა. მაგიდაზე თითები გადაატარა.
— ამჯერად დავბრუნდები.
— საიდან იცი? ასეთი დარწმუნებული საიდან ხარ?
— არ ვარ დარწმუნებული, — თქვა დემეტრემ და სუსტად გაიღიმა. — უბრალოდ სახლში გასაღები დაგრჩა და თუ არ დავბრუნდი, კარს ვინ გაგიღებს?

ლილემ თვალები მიხუჭა და მწარედ, თუმცა თბილად გაეცინა.
— ეგ უკვე უფრო შენი პასუხია. იდიოტური, მაგრამ მაინც.
დემეტრე წამოდგა.
— ლილე...
— არ გაბედო და არ მითხრა, რომ ყველაფერი კარგად იქნება, — სწრაფად შეაწყვეტინა ლილემ. — ეგ ფრაზა მხოლოდ მათთვისაა, ვისაც უკეთესი არაფერი მოსდის თავში.
— არც ვაპირებდი. ყველაფერი კარგად ვერ იქნება. უბრალოდ... უკეთესად იქნება, ვიდრე აქამდე იყო.
ლილემ ერთი ნაბიჯი გადმოდგა მისკენ. პლედი მხრებიდან ჩამოუსრიალდა, მაგრამ ყურადღება არ მიუქცევია.
— უბრალოდ დაბრუნდი. ეს არის ერთადერთი დავალება.
დემეტრემ შეხედა. ამ ორ სიტყვაში იმდენი ტკივილი, იმდენი ერთად გავლილი წელი და განწყობა იყო, რომ ყოველგვარი პასუხი ზედმეტი გახდებოდა.
ლილემ ხელი მას მაჯაზე მოკლედ, მაგრამ ისე მჭიდროდ დაადო, თითქოს ამოწმებდა, მართლა მის წინ იდგა თუ არა. შემდეგ ნელა უკან დაიხია.
— წადი. სანამ ყავის გაკეთება მომინდომებია.
დემეტრემ ქურთუკი აიღო. გასვლამდე კართან შეჩერდა და ერთხელ კიდევ მოხედა.
ლილე ისევ ფანჯარასთან იდგა. ზუსტად ისე, როგორც თორმეტი წლის წინ, როცა დემეტრე ამ ქალაქიდან გარბოდა. მხოლოდ მაშინ ფანჯრის იქით სამყარო პატარა და გასაგები იყო. ახლა კი მთელი ხეობა, თავისი შავი მანგანუმით, ნისლითა და წარსულის აჩრდილებით, მათ შორის იდგა
საბადოს ზემოთ გზა თითქმის ცარიელი იყო.
მთის ფერდობზე, წვიმის შემდეგ, მიწა რბილი და ტალახიანი გამხდარიყო. ბალახში ჟანგისფრად ჩანდა ძველი, მიტოვებული ტექნიკის ნაწილები. რამდენიმე ადგილას მანგანუმის შავი მტვერი ისევ ეტყობოდა გრუნტს, თუმცა წვიმას ზედაპირი თითქმის მთლიანად ჩაერეცხა.
დემეტრე ფეხით მიდიოდა.

მას არავინ ახლდა. არც ლუკა, არც მაღაროელები. მას არც იარაღი ჰქონდა. ჯიბეში მხოლოდ ერთი ნივთი ედო — მამის ძველი, ჯიბის საათი, რომელსაც შუშა ოდნავ გაბზარული ჰქონდა. ის საათი, რომელიც გიორგიმ იმ ღამეს მისცა, სანამ შახტაში შევიდოდა. საათი, რომლის ჯაციდან ჩამოხსნაც დემეტრემ თორმეტი წლის განმავლობაში ვერ შეძლო.
მიხეილი უკვე იქ ელოდებოდა.
ის ღია კარიერის პირას იდგა, საიდანაც ქალაქი ხელისგულივით ჩანდა. მის გვერდით სანდრო იდგა. მამა და შვილი რამდენიმე მეტრით დაშორებოდნენ ერთმანეთს, მაგრამ ორივეს სხეულში ერთი და იგივე, დაჭიმული ზამბარასავით დაძაბულობა ეტყობოდა.
სანდროს ხელები ქურთუკის ჯიბეებში ეწყო. დემეტრე რომ დაინახა, სხეულით წინ წამოიწია.
— მარტო მოვიდა, — თქვა მან დაბალი, ნერვული ხმით.
მიხეილს არაფერი უპასუხია. ის უბრალოდ უყურებდა, როგორ უახლოვდებოდა დემეტრე.
სანდრომ რამდენიმე ნაბიჯი გადმოდგა წინ, გზა გადაუჭრა.
— შენს ადგილას მე აქ საერთოდ არ მოვიდოდი.
დემეტრე გაჩერდა. თვალებში ჩახედა სანდროს — ბიჭს, რომელსაც ყველაფერი მზამზარეული ერგო, მაგრამ მაინც მუდმივად ეშინოდა იმის დაკარგვის, რაც არასდროს ყოფილა მისი.
— შენს ადგილას მე ბევრ რამეს არ გავაკეთებდი, სანდრო. მაგალითად, სხვისი ცხოვრებით თამაშს არ დავიწყებდი.
სანდროს სახე წამში შეეცვალა, ყბები დაეჭიმა.
— სანდრო, — მიხეილის ხმა მშვიდი იყო, მაგრამ მასში ისეთი მძიმე, გაყინული ავტორიტეტი იგრძნობოდა, რომ სანდრო ადგილზე გაშეშდა. — უკან დაიწიე.
— მამა...
— უკან დაიწიე-მეთქი.
სანდრომ კბილები ერთმანეთს დააჭირა, დემეტრეს სიძულვილით აღავსებული თვალებით შეხედა, მაგრამ მაინც უკან დაიხია. თუმცა წასვლისას მისი მზერა დემეტრეს არ მოშორებია.

მიხეილი და დემეტრე მარტო დარჩნენ.
ქვემოთ, ხეობაში, ნისლი ნელა დაცურავდა, თითქოს მათ გარშემო სამყარო გაჩერდა.
— იცი, რას ველოდი? — თქვა მიხეილმა ბოლოს. ხმა ჩახრინწული ჰქონდა.
— რას?
— რომ უფრო გაბრაზებული იქნებოდი. რომ იარაღით მოხვიდოდი. ან ხალხს მოიყვანდი, რომ შური გეძია.
— ვიყავი გაბრაზებული, — თქვა დემეტრემ. — თორმეტი წელი ვიყავი.
— და ახლა?
დემეტრემ თვალი მოარიდა და ხეობას გადახედა.
— ახლა უბრალოდ დაღლილი ვარ.
მიხეილმა მოკლედ, მწარედ ჩაიცინა.
— დაღლილობა ადამიანებს ასუსტებს.
— ზოგჯერ პირიქით, მიხეილ. დაღლილობა გათავისუფლებს. როცა აღარ გეშინია იმის, რაც უკვე მოხდა, სუსტი აღარ ხარ.
მიხეილმა ჯიბიდან სიგარეტის კოლოფი ამოიღო, ერთი ღერი ამოაძრო, მაგრამ არ მოუკიდებია. უბრალოდ თითებში ატრიალებდა.
— შენ გგონია, ყველაფერი იცი. გგონია, რომ ამ ქალაქის მორალური მსაჯული ხარ.
— არა, — მშვიდად უპასუხა დემეტრემ. — მე არაფერი არ ვარ.
— მაშინ რატომ მოხვედი?
— მე შენს დასასჯელად არ მოვსულვარ.
მიხეილს თვალები ოდნავ შეეჭყიტა.
— აბა რისთვის?
დემეტრემ ნაბიჯი გადადგა წინ.
— იმისთვის, რომ ერთხელ მაინც მარტო დარჩე იმასთან, რაც გააკეთე. დაცვის გარეშე. ფულის გარეშე. იმ ხალხის გარეშე, ვინც შენს ბრძანებებს ასრულებს. უბრალოდ შენ და შენი გაკეთებული საქმეები.

მიხეილს სახეზე კუნთიც არ დაჰჭიმვია, მაგრამ სიგარეტის ღერი თითებში გადაუტყდა.
— ძალიან ლამაზი სიტყვებია, დემეტრე. შენი მამაც ასე ლაპარაკობდა. ლამაზად.
— მამაჩემი სიმართლეს ამბობდა.
— სიმართლით ქალაქი ვერ იარსებებს! — მიხეილის ხმაში პირველად გაჩნდა ბზარი, სიბრაზემ იფეთქა. მან ხელი ქალაქისკენ გაიშვირა. — შეხედე! ეს ყველაფერი ვინ ააშენა? გზები, სკოლები, საავადმყოფო? ხალხს სამუშაო და პური ვინ მისცა, როცა ყველაფერი იშლებოდა? მე!
— ხო, შენ, — თქვა დემეტრემ. — და მერე ჩათვალე, რომ რადგან პური მიეცი, მათი სიცოცხლის ფასიც შენ უნდა დაგედო.
— ეს ბიზნესია! რისკი ყოველთვის არსებობს!
— ბიზნესი? — დემეტრემ თავი გააქნია. — შახტაში ჭერის გამაგრებაზე დაზოგილი ფული ბიზნესი არ არის, მიხეილ. ეგ მკვლელობაა.
— გეგმა არ უნდა გაჩერებულიყო! გაჩერებას მთელი ქალაქის დამშევითი ფასი ჰქონდა!
— და ექვს კაცს უფრო ნაკლები ფასი ჰქონდა? — დემეტრეს ხმა დაბალი იყო, მაგრამ თითოეული სიტყვა ჰაერში ქვასავით ეცემოდა. — ექვს კაცს, რომლებსაც სახლში შვილები ელოდებოდნენ?
ქარი ამოვარდა. ნისლმა მათ შორის გაიარა, თითქოს ორად გაყო კარიერი.
მიხეილმა თავი დახარა. სიგარეტის ნამწვი მიწაზე დააგდო.
— შენ ძალიან მარტივად ლაპარაკობ იმაზე, რაც არ გიცხოვრია. შენ გაიქეცი.
დემეტრე გაჩუმდა. ეს სიტყვა — გაიქეცი — თითქოს ჰაერში გამოეკიდა.
— ხო, — თქვა ბოლოს. — გავქეცი. თვრამეტი წლის ბავშვი ვიყავი და შეშინებული გავიქეცი.
— და ახლა დაბრუნდი გმირად?
— არა. მე გმირი არ ვარ. მე უბრალოდ ის ადამიანი ვარ, რომელიც მიხვდა, რომ გაქცევით წარსული არ ქრება.
მიხეილმა მას შეხედა. პირველად, მის თვალებში არა სიბრაზე, არამედ ღრმა, უსაზღვრო დაღლილობა გამოჩნდა.
— ქალაქი ჩემს გარეშე დაინგრევა, — თქვა მან უფრო ჩუმად.

— შეიძლება, — უპასუხა დემეტრემ. — შეიძლება ასე მოხდეს. მაგრამ ეს არ გაძლევდა უფლებას, ადამიანების სიცოცხლე შენი საკუთრება გეგონა. ახლა ქალაქი თავად მიხედავს თავს. შენ გარეშე.
დემეტრემ ნაბიჯი უკან გადადგა.
— მე შენს მოსაკლავად რომ მოვსულიყავი, ახლა ამ საუბარს არ გავმართავდით. მაგრამ შენი სიკვდილი არაფერს გამოსწორებს. შენ უნდა იცხოვრო იმით, რაც გააკეთე.
სიჩუმე ჩამოვარდა. მხოლო ქარის ზუზუნი ისმოდა რკინის კონსტრუქციებში.
— და მაინც ფიქრობ, რომ მოიგე? — ჰკითხა მიხეილმა, როცა დემეტრე შეტრიალდა.
დემეტრემ გაჩერდა, თუმცა არ მოტრიალებულა.
— არა. ამ თამაშში გამარჯვებული არ არსებობს. უბრალოდ... მე აღარ მინდა შენნაირი გავხდე.
მიხეილმა პასუხი ვერ იპოვა.
დემეტრემ ნელა დაიწყო ჩასვლა. რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ ზურგს უკნიდან მიხეილის ხმა მოესმა — ამჯერად არა ამპარტავანი, არამედ გატეხილი:
— დემეტრე... შენი მამა რომ ცოცხალი ყოფილა, რას გეტყოდა?
დემეტრემ თვალები დახუჭა.
რამდენიმე წამით გიორგის ხმა ისე მკაფიოდ გაიგონა, თითქოს გვერდით ედგა: თუ დილამდე არ გამოვედი, გაიქეცი. მაგრამ ამჯერად სხვა რამეც გაახსენდა — ბავშვობაში მამის დიდ, მაზუთიან ხელებზე ჩამოკიდება, ძველი სამუშაო ქურთუკის სუნი და ის ჩვეულებრივი, დაღლილი ღიმილი, რომლითაც გიორგი საღამოობით სახლში ბრუნდებოდა.
დემეტრემ მოუხედავად უპასუხა:
— ალბათ იმას, რომ საკმარისად ვირბინე. და რომ ახლა დროა, სახლში წავიდე.
და წავიდა.

***
ორივე ტექსტი ერთმანეთს ემოციურად, თემატურად და სიუჟეტურად ძალიან ავსებს. გაერთიანებისას მთავარი ამოცანაა გარემოს, ქრონოლოგიისა და ემოციური დინამიკის ჰარმონიზაცია.


• როგორ ავაწყოთ სცენა:


1. პირველი ნაწილი (ეზოში შეხვედრა): დემეტრე ბრუნდება, ლილე ეზოში ხვდება (ყავის ჭიქებით). მათი პირველი მოკლე, მსუბუქი დიალოგი, მზის ამოსვლა, საათზე საუბარი და თბილი მხარზე მიყრდნობა.

2. გადავლა შიგნით (სიცივიდან სითბოში): როცა გარეთ ცივა/წვიმს და საუბარი უფრო სიღრმისეული ხდება, ისინი შედიან სახლში (სამზარეულოში, სადაც შეშის ღუმელი ანთია).

3. მეორე ნაწილი (სამზარეულოს აღსარება): სახლში შესვლის შემდეგ იწყება იმ ღამის აღსარება — ლილეს შიში, მიხეილის ზარი, დემეტრეს წასვლა, ხის ფიგურის გადაცემა („თორმეტი წელი დაგჭირდა?“) და საბოლოო შინაგანი მშვიდობა.

აი, გაერთიანებული და დახვეწილი ტექსტი:


XVIII/XIX თავის გაერთიანებული სცენა: სიმართლისა და პატიების საღამო
ლილე გარეთ ელოდა.
ძველი სახლის წინ, ჟანგიან ღობესთან ეყრდნობოდა და ხელში ორი ქაღალდის ჭიქა ეჭირა, რომლებიდანაც ობოლი ორთქლი ამოდიოდა. წვიმის შემდეგ ეზოში მიწა ჯერ კიდევ სველი იყო, ჰაერში კი ნესტისა და შემოდგომის ფოთლების სუნი ტრიალებდა.

დემეტრემ რომ დაინახა, ნაბიჯს შეანელა.

— ეს რა არის?
— ყავა. ცოტა დამწვარი გემო აქვს, მაგრამ მაინც.
— შენ ყავას არ სვამდი.
— დღეს ვსვამ, — თქვა ლილემ და ერთი ჭიქა გაუწოდა. — განსაკუთრებული შემთხვევები განსაკუთრებულ საწამლავს მოითხოვს.

დემეტრემ გამოართვა. ცხელმა ჭიქამ გაყინული თითები გაუთბო.

— როგორ იყო? — ჰკითხა ლილემ და თვალებში ჩააშტერდა.
— არ ვიცი.
— რას ნიშნავს, არ იცი? ცოცხალი ხარ, ისიც ცოცხალია.
— მიხეილი... ზუსტად ისე ჩაიარა, როგორც უნდა ჩაევლო.
— ანუ?
დემეტრემ ამოისუნთქა და ყავა მოსვა.
— ანუ არ მოვკალი. და არც მას მოვაკვლევინე თავი.
ლილემ წარბი ასწია.
— ეგ საკმაოდ დაბალი სტანდარტია მორალური გამარჯვებისთვის.
დემეტრეს გაეღიმა. მართალი, მსუბუქი ღიმილით.
— დღევანდელი დღისთვის ეგეც საკმარისია.

ლილეც ოდნავ გაიღიმა. შემდეგ ორივე ცოტა ხანს ჩუმად იდგა. ქალაქის ზემოთ ნისლი ნელ-ნელა იშლებოდა, იხსნებოდა ცა და შორს, მთის წვეროებზე, მზის სხივები იკაფავდნენ გზას.

ლილემ დემეტრეს მაჯას დახედა.
— ისევ ის საათია?
— ჰო.
— ისევ გიკეთია...
— ვერ მოვიშორე. მეგონა, ტვირთი იყო, მაგრამ...
ლილემ ხელი ნელა მიადო საათის გაბზარულ შუშას.
— შეიძლება არც უნდა მოიშორო, — თქვა მან ჩუმად.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ ყველაფერი, რაც იმ ღამის შემდეგ მოხდა... არ ნიშნავს, რომ ყველაფერი, რაც მანამდე იყო, ტყუილი გახდა. მამაშენს უყვარდი. ეს საათი იმ სიყვარულის გახსენებაა და არა მხოლოდ ტრაგედიის.

დემეტრემ რამდენიმე წამი არაფერი თქვა. ეს სიტყვები გულზე ისე მოხვდა, რომ სუნთქვა შეეკრა.

— შენც არ უნდა გეგონოს, რომ მამაშენის გამო ყველაფერი, რაც ბავშვობაში გქონდა, გაქრა, — უთხრა მან საპასუხოდ. — შენ ის არ ხარ, რაც მიხეილმა შექმნა.
ლილემ თვალები დახარა, ტუჩი მოიკვნიტა.
— ვიცი... უბრალოდ ხანდახან ძნელია იმის დაჯერება.

დემეტრემ ხელი გაუწოდა. ლილემ თითები მის თითებში შეაცურა და მჭიდროდ მოუჭირა. ზოგიერთი გრძნობა იმდენად დიდია, რომ სიტყვებში მოქცევისას პატარავდება.

— ცივა, — თქვა ლილემ ცოტა ხნის შემდეგ და სამზარეულოს ნახევრად ღია კარს გახედა, საიდანაც შეშის მსუბუქი სუნი გამოდიოდა. — შიგნით შევიდეთ.

დემეტრემ ფეხსაცმელი კართან გაიხადა და თბილ ოთახში შევიდა.
ლილე მაგიდასთან დაჯდა. წიგნი გადაშლილი ჰქონდა, მაგრამ აშკარად არ კითხულობდა.

ღუმელში შეშა ჩუმად იწვოდა. ძველი მილები ხანდახან ისე იბზარებოდა, თითქოს სახლს ძილში რაღაცის თქმა უნდოდა. კედელზე ჩამოკიდებულ საათს ჯერ კიდევ ოდნავ ჩამორჩებოდა წუთის ისარი.

— დაჯექი, — უთხრა ლილემ და სკამი მისკენ გამოწია.
დემეტრე დაჯდა.

— ძალიან გაბრაზებული ხარ? — ჰკითხა ლილემ.
— არა.
— მასზე?
დემეტრემ თავი გააქნია.
— საკუთარ თავზე უფრო ნაკლებად.
— ეგ კარგია.
— არ ვიცი. — დემეტრემ ხელები ერთმანეთს შემოხვია. — მეგონა, იმ ყველაფრის შემდეგ რაღაც შეიცვლებოდა. რომ ბოლოს და ბოლოს ვეტყოდი ყველაფერს, რაც ამდენი წელი მინდოდა მეთქვა.
— და?
— ვუთხარი. მაგრამ ბევრი არაფერი შეცვლილა. ბოლოს უბრალოდ წამოვედი.
ლილემ ჩუმად გაიღიმა.
— შენგან რაღაც უფრო დრამატულს ველოდი. ალბათ წამოსვლა იყო სწორი.

ლილემ ხელები მაგიდაზე დააწყო. თითქოს წინასწარ მოამზადა სიტყვები, მაგრამ როცა უნდა ეთქვა, ყველაფერი აერია.
— დემეტრე... იმ ღამეზე უნდა გელაპარაკო.
დემეტრეს სახე ოდნავ შეეცვალა. არაფერი უთქვამს.
— ვიცი, რომ შენთვის ეს კითხვა არსებობს. რომ არ მოვედი.
— მე შენ გელოდებოდი, — თქვა დემეტრემ ჩუმად.
— ვიცი.
— მაშინ რატომ?
— იმიტომ, რომ შემეშინდა.

დემეტრე არ განძრეულა. ამ სიტყვას ელოდა, მაგრამ მაინც არ აღმოჩნდა ისეთი მარტივი, როგორც თორმეტი წლის განმავლობაში წარმოედგინა.
— რისი? მამაშენის?
— არა. მეშინოდა, რომ თუ მოვიდოდი, რაღაცას გავიგებდი, რის შემდეგაც სახლში ვეღარ დავბრუნდებოდი ისე, როგორც მანამდე. მამაჩემს უკვე იმ დღეს რაღაცებში ვეღარ ვუგებდი. ვიცოდი, რომ №4-ში პრობლემები იყო. ვიცოდი, რომ მუშები ჩიოდნენ... იმ საღამოს შენ რომ დამირეკე, ვიცოდი, რომ უნდა მოვსულიყავი.
— და არ მოხვედი.
— იმიტომ, რომ მეგონა, შენ ყველაფერს მკითხავდი და მე პასუხი არ მექნებოდა. მეშინოდა, რომ მეტყოდი: „შენმა მამამ იცოდა?“ და მე ვერ გიპასუხებდი.

მის ხმაში პირველად გაისმა ის ძველი გოგო — არა მიხეილ ამირეჯიბის ქალიშვილი, არამედ ადამიანი, რომელსაც იმ ღამეს საკუთარი ოჯახის წინააღმდეგ არჩევანი უნდა გაეკეთებინა.

— იმ ღამეს სახლიდან გამოვედი კიდეც, — განაგრძო ლილემ. — ჭიშკართან ვიდექი. მანქანაში ჩავჯექი. მერე მამამ დამირეკა... მკითხა, სად ვიყავი. ვუთხარი, სახლში-მეთქი. პირველად მივხვდი, რომ თუ იმ ღამეს წავიდოდი, უკან დაბრუნება აღარ იქნებოდა. მერე კი გავიგე, რომ საბადოში რაღაც მოხდა...
ლილეს ხმა ჩაუწყდა.
— მთელი ღამე მეჩვენებოდა, რომ თუ მაშინ მანქანაში ჩავჯდებოდი, ყველაფერი სხვანაირად იქნებოდა.

— მეც, — ჩუმად თქვა დემეტრემ.
— მეორე დღეს რომ შენ წახვედი... მეგონა, ჩემი ნახვა აღარ გინდოდა, — თქვა ლილემ.
— არა, — დემეტრემ შეხედა. — მე მეგონა, რომ შენ უბრალოდ არ მოხვედი.
— არ მოვედი. მაგრამ იმიტომ არა, რომ არ მინდოდა.

დემეტრემ თვალები დახარა. ეს განსხვავება ძალიან პატარა ჩანდა, მაგრამ თორმეტი წლისთვის საკმარისი აღმოჩნდა.
— ახლა მაინც იცი, — თქვა ლილემ და ხელი მის ხელთან მიიტანა. — გაბრაზებული ხარ?
— შენზე? არა. იმიტომ, რომ თორმეტი წლის წინ რომელი ჩვენგანი იყო მართალი, ამას ახლა ვეღარ შევცვლით.
— მე მაინც მრცხვენია... შენ რომ გელოდებოდი და არ მოვედი.
— მეც გავიქეცი, ლილე. ორივემ იმ ღამეს ის გავაკეთეთ, რაც შეგვეძლო.

შემდეგ ლილეს რაღაც გაახსენდა. წამოდგა, ჩანთიდან პატარა ხის ფიგურა ამოიღო და მაგიდაზე დადო.
დემეტრემ რომ დაინახა, თვალები გაუფართოვდა.
— ეს...
— გახსოვს?
— მე შენთვის უნდა მომეცა იმ ღამეს.
ლილემ გაიღიმა.
— თორმეტი წელი დაგჭირდა?
— ცოტა დამაგვიანდა.
— ცოტა?
დემეტრემ პირველად გაიცინა. ლილემაც გაიცინა — და იმ პატარა სიცილში ისევ გამოჩნდა ის ორი ბავშვი, რომლებიც ერთ დროს ერთად დარბოდნენ ხეობის ეზოებში.

ლილემ თავი მის მხარზე მიადო, დემეტრემ კი ხელი მჭიდროდ შემოხვია.

— როცა წახვალ... არ დამემშვიდობო ისე, თითქოს აღარასდროს შევხვდებით, — ჩუმად თქვა ლილემ. — მეზიზღება დრამატული სცენები.
— არ ვაპირებ, — უპასუხა დემეტრემ და მის თმას ყური მიადო. — მაგრამ არც იმას დაგპირდები, რომ ყველაფერი მარტივი იქნება.
— მარტივი ცხოვრება მოსაწყენია. არც მინდა. თუ ოდესმე ისევ მოგინდება გაქცევა...
— არ გავიქცევი.
— კარგი.

დემეტრემ თორმეტი წლის განმავლობაში პირველად ამოისუნთქა თავისუფლად — თითქოს ფილტვებიდან შავი მანგანუმის მტვერი საბოლოოდ გამოდევნა.

წარსული მაინც იქ იყო. მათ შორის, მათ უკან. მაგრამ ამჯერად არა როგორც კედელი, არამედ როგორც რაღაც, რაზეც ორივეს შეეძლო ხელი დაედო და ეთქვა: ეს მოხდა. ჩვენ აქ ვართ.



თავი XIX

სიმართლის ფასი
თბილისში ჩასულმა დოკუმენტებმა გზა უკან აღარ იცოდნენ.
პირველი დღეები ქალაქისთვის უცნაური, თითქმის გაყინული აღმოჩნდა. ჭიათურაში ამბავი ჩვეულებრივ სწრაფად ვრცელდებოდა — მაღაროს ჭიშკრიდან მაღაზიის კარამდე, იქიდან სადარბაზოებში, აივნებზე, ავტოფარეხებსა და საღამოს სუფრებზე. მაგრამ ამჯერად ხმები სხვანაირად მოძრაობდა. ადამიანები ჩუმად, ნახევარი ხმით ლაპარაკობდნენ, თითქოს ჰაერში ნასროლ ხმამაღალ სიტყვას ჯერ კიდევ შეეძლო ვინმესთვის ზიანი მიეყენებინა.
„თბილისში წავიდა.“
„დოკუმენტები წაიღეს.“
„გამოძიება იწყება.“
„მიხეილს უკვე დაურეკეს.“
ზოგი მაინც ამბობდა, რომ ეს ყველაფერი მალე ჩაწყნარდებოდა, რომ დიდ კაცებს ხელი არ ახლდებათ. ზოგი იმასაც ამბობდა, რომ ბოლოს მაინც ისევ სამუშაოდ მოუწევდათ იმავე ბნელ შახტაში ჩასვლა და ჯობდა ზედმეტი არაფერი ეთქვათ. მაგრამ ამჯერად ეს ძველი, შეგუებული სიტყვები ისეთი დარწმუნებით აღარ ჟღერდა, როგორც ადრე. ჰაერში რაღაც შეუტრიალებელი ტრიალებდა.
სამი დღის შემდეგ, დილით, მიხეილ ამირეჯიბი სახლში აღარ დაბრუნებულა.
სანდრომ შუადღემდე ვერ დაიჯერა, რომ ეს მართლა ხდებოდა. მამამისის მანქანა ეზოში იდგა — შავი, მუდამ იდეალურად სუფთა, მაშინაც კი, როცა მთელი ქალაქი ტალახში იძირებოდა. მძღოლი მანქანასთან იდგა და ნერვიულად ეწეოდა სიგარეტს. ორი უცხო, პიჯაკიანი კაცი ჭიშკართან ელოდებოდა.
სანდრო კიბეზე სწრაფი ნაბიჯით ჩამოვიდა.
— სად არის მამა?
არავინ უპასუხა.
მან მძღოლს შეხედა, რომელსაც თვალები ძირს დაეხარა.
— გკითხე, სად არის მამა-მეთქი?!
კაცმა ნერწყვი მძიმედ გადაყლაპა და თვალი აარიდა. სანდრომ იმ წამსვე მიხვდა.
— წაიყვანეს?

მძღოლმა მხოლოდ თავი დაუქნია.
სანდრო რამდენიმე წამით ადგილზე გაშტერდა. შემდეგ შემობრუნდა და შიგნით შევიდა.
მამის კაბინეტში ყველაფერი თითქმის ისე იდო, როგორც ადრე: მაგიდაზე მძიმე, ოქროსფერი კალამი ეგდო, კედელზე ჩამოკიდებული საათი ჩვეულებრივი, რიტმული წკაპაწკუპით მუშაობდა, ფანჯრიდან კი ნისლიანი ქალაქის ნაწილი მოსჩანდა.
სანდრომ მამის ტყავის დიდ სკამს შეხედა. პირველად ცხოვრებაში, ეს სკამი უსაზღვროდ ცარიელი და ზედმეტად დიდი მოეჩვენა.
**
ლილემ ეს ამბავი ანისგან გაიგო.
ისინი კულტურის ცენტრის უკანა პატარა ოთახში ისხდნენ. მაგიდაზე ორი ჭიქა გაციებული ყავა ედგათ, ეზოდან კი ბავშვების ყვირილი და ფეხბურთის ბურთის ბრახუნი ისმოდა.
— დააკავეს? — ჰკითხა ლილემ.
ანიმ თავი დაუქნია.
— ჯერჯერობით საგამოძიებო მოქმედებების დასრულებამდე. ოფიციალურად გამოძიება დაიწყო.
ლილემ თვალები დახარა. მის სახეზე არც შვება ეტყობოდა და არც გამარჯვების სიხარული. მხოლოდ წლობით დაგროვილი, მძიმე დაღლილობა.
— უცნაურია, — თქვა მან ჩუმად.
— რა?
— მთელი ცხოვრება მეგონა, რომ ეს დღე რომ დადგებოდა... რომ მამაჩემს ხელბორკილებს დაადებდნენ, რაღაც დიდს, საშინელ გადატრიალებას ვიგრძნობდი.
ანი ჩუმად უსმენდა, არ აწყვეტინებდა.
— ვერაფერს ვგრძნობ, ანი. უბრალოდ სიცარიელეა.
— შეიძლება იმიტომ, რომ ეს ჯერ კიდევ შენი მამაა. იმის მიუხედავად, რაც გააკეთა.
ლილემ მწარედ, სუსტად გაიღიმა.
— ეგ არის ყველაზე ცუდი. რომ ვერც მოიძულებ ბოლომდე და ვერც გაამართლებ.

მათი საუბარი შეწყდა, როცა ოთახის ხის კარი ჭრიალით გაიღო და ორმა ბავშვმა შემოჭყიტა. ერთ-ერთს, პატარა გოგონას, ხელში საღებავებით აჭრელებული ფურცელი ეჭირა.
— ლილე მასწავლებელო, ნახე, რა დავხატე!
ლილემ ნახატი გამოართვა. მწვანე ფანქრით დახატული მაღალი კლდეები იყო, მათ შორის საბაგიროს კაბინა ეკიდა, ზემოდან კი უზარმაზარი, ყვითელი მზე ენთო.
— ეს რა არის? — ჰკითხა ლილემ და ხმაში პირველად ჩაუდგა სითბო.
— ჩვენი ჭიათურაა. ოღონდ ისეთი, მოწმენდილი რომ არის.
ლილემ ნახატს დახედა, თითი დაასვა მზის სხივებს და ბავშვს გაუღიმა.
— ძალიან ლამაზია. წადი, ანი დეიდასაც აჩვენე.
ბავშვი სიცილით გაიქცა.
ანი ფანჯარასთან მივიდა, სადაც მზე ნელ-ნელა ნისლს ფანტავდა.
— ბავშვებს ჯერ კიდევ ჰგონიათ, რომ ქალაქი შეიძლება ასეთი იყოს.
ლილემ ნახატს ხელი ნაზად გადაუსვა.
— შეიძლება იყოს კიდეც. თუ ჩვენ არ ავუკრძალავთ ამის დაჯერებას.
იმავე საღამოს, ძველი მაღაროს თანამშრომლების ოჯახები ნელ-ნელა შეიკრიბნენ კულტურის ცენტრის დიდ დარბაზში.
თავიდან მხოლოდ რამდენიმე კაცი მოვიდა, კედლებთან მორიდებით დადგნენ. შემდეგ მეტნი გამოჩნდნენ. არავის გამოუცხადებია შეკრება, არავის ეჭირა ხელში მიკროფონი ან წინასწარ მომზადებული სიტყვა. უბრალოდ მოდიოდნენ, თითქოს უხილავმა ძაფმა მოზიდაო.
ერთი ქალი ძველ, გაცვეთილ საქაღალდეს ატარებდა. მეორეს ხელში შახტის ძველი ქვითრები ეჭირა. ერთმა კაცმა წლების წინ მიღებული, ყვითლად შეფერილი კონვერტი მოიტანა, რომელიც აღარ იცოდა, რატომ შეენახა ამდენ ხანს.
ელენე ბებო კართან იდგა, პლედშემოხვეული, და ყველას იცნობდა. ზოგს სახელით, ზოგს გვარით, ზოგსაც — უბრალოდ თვალებითა და იმ ტკივილით, რომელიც ყველას ერთნაირი ჰქონდა.
— შენც მოხვედი, ნუგზარ? — ჰკითხა ერთ მოხუც კაცს.

კაცმა თავი დაუქნია, ქუდი ხელებში მოიჭყლიტა.
— ჰო, ელენე. მოვედი.
— ამდენი წელი სად იყავი?
ნუგზარმა მხრები მძიმედ აიჩეჩა, თვალები დახარა.
— აქ ვიყავი... ჩუმად.
ელენემ ცოტა ხანს უყურა, მერე ხელი მხარზე დედისებურად დაადო.
— ვიცი.
ეს ერთი სიტყვა საკმარისი აღმოჩნდა. კაცს ყელში ბურთი გაეჩხირა და თვითონ დაიწყო ლაპარაკი, ისე, რომ არავის უკითხავს:
— ფული ავიღე... მაშინ, იმ უბედურების შემდეგ, მიხეილის ხალხმა დუმილი რომ იყიდა. ორი ბავშვი მყავდა. უფროსი სკოლაში იყო, პატარა ავადმყოფობდა, წამალი სჭირდებოდა. სამსახურს ვერ დავკარგავდი... შიშით თვალებს ვერ ვახელდი.
მის გვერდით მჯდომმა ქალმაც თავი დაუქნია, ცრემლი მოიწმინდა:
— მეც ავიღე. მეგონა, თუ ავიღებდი, ჩემს ქმარს მაინც აღარაფერი ეშველებოდა და შვილებს მაინც პური ექნებოდათ.
მეორემ თქვა:
— მე არაფერი ამიღია. მაგრამ ვიცოდი, რომ შახტაში საყრდენები ავარიული იყო. ვიცოდი და გავჩუმდი.
არავის შეუხედავს მათთვის დამნაშავესავით. არც ვინმე იცავდა თავგამოდებით. უბრალოდ უსმენდნენ. წლების განმავლობაში დაგროვილი დუმილი იმ პატარა დარბაზში იღვრებოდა.
ერთმა მოხუცმა მაღაროელმა ბოლოს ჩახრინწული ხმით თქვა:
— ვიცოდი, რომ რაღაცას მალავდნენ. მაგრამ მაშინ ყველას ეშინოდა.
— ყველას? — იკითხა ვიღაცამ სიბნელიდან.
მოხუცმა თავი დახარა.
— თითქმის ყველას.

ამ სიტყვებში თორმეტი წლის სიმძიმე იდო. არა მხოლოდ ის, რაც ადამიანებმა იცოდნენ, არამედ ისიც, რისი თქმაც შიშის გამო ვერ გაბედეს.
დათიკო იქვე იჯდა, კედელთან, ძველ ხის სკამზე. დიდხანს არაფერს ამბობდა, ჩიბუხს ეწეოდა. შემდეგ ნელა, სახსრების ტკივილით წამოდგა.
— ერთი რამე უნდა გავიგოთ, ხალხო, — თქვა მან და დარბაზს გადახედა.
ყველა მისკენ შემოტრიალდა.
— მკვდრებს ეს სიმართლე ვერ დააბრუნებს. იმ ექვს კაცს მიწა ვეღარ გაუხსნის გზას.
არავის გაუნძრევია თავი.
— მაგრამ ცოცხლებს... ცოცხლებს შეიძლება ცხოვრება დაუბრუნოს. ერთმანეთისთვის თვალებში ყურების უფლება დაუბრუნოს.
დათიკო დაჯდა. ამჯერად არავის უტირია ხმამაღლა. უბრალოდ ოთახში რამდენიმე ადამიანმა სახე სქელ, მუშა ხელებში ჩამალა.
**
იმავე საღამოს, დემეტრე ელენე ბებოს ეზოში მივიდა.
იქ უკვე ანი, თომა და ლუკა ისხდნენ. ძველი, ხის მაგიდა ისევ ისე იდო ვაზის ტალავერის ქვეშ, რომელიც შემოდგომის პირზე ფოთლებს ნელ-ნელა კარგავდა. სუფრაზე პური, ყველი, მწვანილი და ელენეს გაკეთებული, ცხელი ლობიო იდო, საიდანაც ოხშივარი ამოდიოდა.
ლუკამ დემეტრე რომ დაინახა, პურის ჭრა შეწყვიტა და თავი დაუქნია.
— დაჯექი. ცივდება.
დემეტრე ჩუმად დაჯდა.
არავის უთქვამს „გილოცავ“. არავის უთქვამს „მოვიგეთ“. იმიტომ, რომ ასეთ ბრძოლებში გამარჯვებულები არ არსებობენ — არსებობენ მხოლოდ გადარჩენილები.
თომამ ჭიქები ჭაჭით შეავსო.
— ვინ იტყვის პირველ სადღეგრძელოს?
— შენ თქვი, — უთხრა ლუკამ და ლობიოს კოვზი ჩაადო.
— მე რატომ?

— რადიოს მთელი ქალაქი შენ მოუსმინე ამ სამი დღის განმავლობაში. ახლა ერთი წესიერი სადღეგრძელო მაინც უნდა იცოდე.
თომას გაეცინა, ჭიქა ხელში აათამაშა.
— ეგ რა ლოგიკაა?
— ჩვენი მეგობრობის ლოგიკა, — უპასუხა ლუკამ სერიოზული სახით. — ჯერ უსმენ, მერე ლაპარაკობ.
ანიმ თავი გააქნია და გადაიკისკისა:
— საერთოდ არ არსებობს თქვენი ლოგიკა. თორმეტი წელია ვცდილობ ამოვხსნა და ჯერ კიდევ ვერ მივხვდი, როგორ არ დახოცეთ ერთმანეთი.
ელენე ბებომ სამზარეულოს ფანჯრიდან გადმოყო თავი და დაიძახა:
— თუ ვინმე კიდევ იტყვის, რომ ლობიოს მარილი აკლია ან პურია ხმელი, საერთოდ აღარ დაგაპურებთ! ისედაც მუქთახორებივით ხართ შემოჩვეულები!
ლუკამ მაშინვე ხელები ასწია:
— მე არაფერი მითქვამს, ელენე ბებო! პირიც არ გამიღია!
— შენ თვალებით თქვი! მე შენი თვალების ენა არ ვიცოდე, თითქოს!
მაგიდასთან სიცილი გაისმა. მოკლე, დაღლილი, მაგრამ პირველად — ნამდვილი და სითბოთი სავსე.

დემეტრემ მათ გადახედა. ოთხივე ისევ აქ იყო. ერთ მაგიდასთან. ზუსტად ისე, როგორც ბავშვობაში, როცა ამ ეზოში კაკალს იმტვრევდნენ და ელენეს გაბრაზებას ემალებოდნენ. მხოლოდ ახლა სკამები უფრო პატარა აღარ ჩანდა და არც ისინი იყვნენ ის უდარდელი ბავშვები.

ლუკამ პურის ნაჭერი გატეხა.
— ხვალ პროფკავშირის შეხვედრაზე მივდივარ. მაღაროელებს ახალი წარმომადგენელი სჭირდებათ, სანამ თბილისიდან კომისია ჩამოვა.
თომამ გაოცებულმა შეხედა.
— შენ?
— ხო, მე. რა იყო, მიკროფონი მხოლოდ შენი კუთვნილება გგონია?
— სიტყვით უნდა გამოხვიდე? — ჰკითხა ანიმ და თვალები მოჭუტა.
— ალბათ.
— ეს უნდა ვნახო, — გაიცინა ანიმ. — ლუკა და ოფიციალური გამოსვლა... წინასწარ მესმის: „მოკლედ, ხალხო, ან წესიერად ვიმუშავებთ, ან ყველას ცემით მოგკლავთ“.
— ძალიან სასაცილოა, — ჩაილაპარაკა ლუკამ, მაგრამ ტუჩის კუთხე მაინც გაეპარა.
დემეტრემ პირველად ჩაერთო საუბარში:
— მართლა სასაცილოა. მაგრამ უხდება.

ლუკამ მას შეხედა, ჭიქა მიუჭახუნა.
— შენ ჩუმად იყავი, თორემ შენც წაგიყვან და სიტყვას გადმოგცემ.
დემეტრემ გაიღიმა.
— კარგი, გავჩუმდი.
ლუკამაც გაიღიმა. ამჯერად მათ შორის აღარაფერი დარჩენილა — არც ძველი ეჭვი, არც მიუტევებელი წყენა.
გვიან ღამით, როცა ეზოში ყველა დაიშალა და შუქები ჩაქრა, დემეტრე მარტო დარჩა.
ელენე ბებო კარებთან იდგა, მხრებზე თბილი შალი ეხურა.
— სახლში წადი, ბიჭო. ცივა.
დემეტრემ თავი დაუქნია, მაგრამ ადგილიდან არ განძრეულა.
— ბებო...
ელენემ შეხედა.
— ჰო, დემეტრე?
დემეტრემ სიტყვები ძლივს მოძებნა. ყელში თითქოს ქვიშა ეჩხირებოდა.
— დედას საფლავზე მინდა ასვლა
ელენეს სახე წამში შეეცვალა. თვალებში ღრმა, სევდიანი შუქი გაუკეპა.
დემეტრემ თავი დახარა.
— მე იქ არასდროს... იმ ღამის შემდეგ არ მივსულვარ.
— ვიცი, შვილო.
ელენეს აღარაფერი უჰკითხავს. არ უსაყვედურია, არც დარიგება დაიწყო. უბრალოდ სახლში შევიდა, თავისი ძველი, თბილი ქურთუკი გამოიტანა და დემეტრეს მიაწოდა.
— ჩაიცვი. მთაზე ქარი იცის.
დემეტრემ ქურთუკი ჩაიცვა.
— წამოხვალ?
ელენემ რამდენიმე წამით უყურა, მერე თავი გააქნია.

— მარტო უნდა წახვიდე. ეს შენი გზაა.
დემეტრემ თავი დაუქნია.
— კარგი.
**
სასაფლაო ქალაქის კიდესთან, მაღალ გორაკზე მდებარეობდა.
ღამე მოწმენდილი გამოდგა. ნისლი დაბლა, ხეობაში ეშვა და ჭიათურას თეთრ საბანად ეხურა, აქ კი მხოლოდ ცივი, წკრიალა ჰაერი და სველი მიწის სუნი ტრიალებდა.
დემეტრე ნელა მიდიოდა ძველ, შავ ქვებს შორის.
მამამისის საფლავი დედის საფლავიდან რამდენიმე ნაბიჯით იყო დაშორებული. ორი უბრალო ქვა. ორი სახელი. ერთი მთლიანი ცხოვრება, რომელიც მის წასვლამდე არსებობდა.
დემეტრე ჯერ გიორგის საფლავთან გაჩერდა. ხელები ჯიბეებში ეწყო. დიდხანს ვერაფერი თქვა.
შემდეგ ჯიბიდან მამის ძველი საათი ამოიღო. ოდნავ გაბზარულ შუშას თითი გადაუსვა და საფლავის ცივ ქვაზე დადო.
— მოვედი, მამა.
ხმა ჩაუწყდა. გულში ის ძველი, ბავშვობისდროინდელი დაძაბულობა ისევ წამოვიდა — თითქოს ახლაც უნდა მოესმინა პასუხი, საყვედური, ან კითხვა: „რატომ გაიქეცი?“
მაგრამ არაფერი ისმოდა. მხოლოდ შორიდან, ხეობიდან მოყვებოდა საბაგიროს რკინის ბაგირის შორეული ჭრიალი.
დემეტრემ თავი დახარა.
— მაშინ ვერ დაგელოდე... შახტის კართან დგომა ვერ შევძელი. და მთელი ეს წლები მეგონა, რომ შენგან გაქცევისთვის პატიება უნდა მეთხოვნა, თუ ოდესმე რამეს გავაკეთებდი.
მან მწარედ, სუსტად გაიღიმა.
— თურმე შენგან პატიება კი არა... საკუთარი თავისგან მინდოდა პატიება.
ქარმა ხის ტოტები აამოძრავა, ფოთლებმა იშრიალეს. დემეტრემ საათი ისევ აიღო და ჯიბეში ჩაიდო — ამჯერად არა როგორც ტვირთი, არამედ როგორც ხსოვნა.

შემდეგ დედის საფლავთან გადავიდა.
აქ უფრო გაუჭირდა. ქვის წინ დიდხანს იდგა, მუხლები ეცემოდა.
— დედა...
მეტი ვერაფერი თქვა. თვალები დახუჭა.
მას ახსოვდა ის დღე. მაგრამ მხოლოდ ნაწილებად, ნახატებივით: დაკეტილი, თეთრი კარი, ვიღაცის ტირილის ხმა, სხვისი, უცხო ხელები, რომლებმაც მხრებში ჩაავლეს, და საკუთარი ფეხები, რომლებიც სახლიდან მიდიოდნენ. და მერე წლები, როცა თავს იმით იმართლებდა, რომ პატარა იყო, რომ ვერაფერს შეცვლიდა.
მაგრამ დედა მაინც ელოდა.
დემეტრემ საფლავის ცივ ქავს ხელი დაადო.
— ვერ მოგისწარი.
ეს იყო ყველაფერი. მაგრამ პირველად, თორმეტი წლის განმავლობაში, ეს სიტყვები აღარ ჟღერდა როგორც სამუდამო განაჩენი. ეს უბრალოდ სიმართლე იყო — ტკივილიანი, მაგრამ რეალური.
დემეტრე ნელა ჩამოჯდა მიწაზე, ქვას მიეყრდნო. დიდხანს დარჩა იქ.
საბაგიროს ხმა ისევ მოდიოდა ხეობიდან. ქვემოთ, ნისლის მიღმა, ქალაქის რამდენიმე ფანჯარა ჯერ კიდევ ანათებდა.
ჭიათურა არ შეცვლილა. კლდეები ისევ მძიმე და შავი იყო. სველი მიწა — ცივი. საბაგიროები ისევ ძველებურად ჭრიალებდნენ ჰაერში.
მაგრამ დემეტრემ პირველად შეძლო ორივე საფლავის წინ ერთდროულად დგომა ისე, რომ გაქცევის სურვილი არ გასჩენოდა.
იმ ღამეს არაფერი ჯადოსნურად არ გამოსწორებულა. მამამისი არ დაბრუნებულა შახტიდან. დედამისიც აღარ იჯდა ფანჯარასთან. თორმეტი დაკარგული წელი ისევ თორმეტ წლად დარჩა.
მაგრამ პირველად, დემეტრემ თავისი წარსული უკან არ დატოვა. ის იქ იდგა. წარსულთან ერთად.
და ეს საკმარისი იყო, რომ შინაგანად დამშვიდებულს, სახლში ფეხით დაბრუნების ძალა ჰქონოდა.


თავი XX
დილა შავ ხეობაში
გაზაფხული ჭიათურაში ხმაურის გარეშე, თითქმის ქურდულად შემოიპარა.
ერთ დილას ეზოს ძველ, დაჟანგულ ონკანთან წყალი აღარ გაყინა. რამდენიმე დღეში კლდეების ჩრდილოეთ მხარეს, სადაც ჩრდილი მთელი ზამთარი ეწვა მიწას, თოვლის თეთრი, ჭუჭყიანი ზოლები შეთხელდა და ბოლოს სულ გაქრა. სველ, ნესტიან მიწაში პირველი მწვანე ბალახი ამოიწვერა, თუმცა ქალაქს მაინც თავისი უცვლელი პალიტრა ეჭირა — რუხი, შავი, ჟანგისა და ძველი ქვის ფერებით შეზავებული. ჭიათურას გაზაფხულიც კი თავისებური, ინდუსტრიული მტვრით გადაფარებული ჰქონდა.
საბაგირო ისევ დილით ადრე ჩაირთო.
პირველმა ლითონის კაბინამ ხეობა ნელა, აუჩქარებლად გადაკვეთა. ძველმა ტროსმა ისეთი ღრმა ჭრიალი გამოსცა, თითქოს წლების დაღლილობასა და ათასობით ადამიანის დარდს ისევ ძვლებში ატარებდა. ქვემოთ ქუჩები ნელ-ნელა ივსებოდა. მაღაზიების ხის დარაბები გაჭრიალდა, ეზოებიდან ბავშვების შეძახილები გამოვარდა, სადღაც, მესამე სართულის აივანზე, ქალი ხალიჩას ფერთხავდა და მეზობელს უკვე დილიდან უყვებოდა რაღაცას, ხელების ქნევითა და ხამუშ-ხამუშ სიცილით.
ჭიათურა ჩვეულებრივ, შეუპოვარ ცხოვრებას უბრუნდებოდა.
თუ საერთოდ ოდესმე შეწყვეტოდა ეს ცხოვრება.
მხოლოდ ხალხი იყო ცოტათი შეცვლილი. თითქოს ხერხემალში გამართულიყვნენ, თითქოს თვალებში რაღაც ახალი, საკუთარი ღირსების ცნობა ჩასდგომოდათ.
**
ლუკა ყოველ დილით ძველ ავტოპარკთან აღარ ჩერდებოდა ისე დიდხანს და უმიზნოდ, როგორც ადრე. მაღაროელთა ახალ, დამოუკიდებელ პროფკავშირში ჩართულიყო და ახლა მისი მუდამ ბობოქარი ბრაზი პირველად მიჰყვებოდა კონკრეტულ, გააზრებულ კალაპოტს — ხელფასების მომატება, უსაფრთხოების ელემენტარული პირობები, სამუშაო საათების შემცირება, დაზღვევა და იმ ადამიანების ღირსება, რომლებიც წლების განმავლობაში ფიქრობდნენ, რომ არჩევანი მხოლოდ ორ უკიდურესობას შორის ჰქონდათ: მორჩილად ემუშავათ ან შიმშილით სიკვდილს შეგუებოდნენ.
ერთხელ ანიმ სამუშაო მაგიდასთან ჩამომჯდარს უთხრა, როცა ლუკა გაფითრებული, ხმაჩახრილი რაღაც სიას ასწორებდა:
— ბოლოს და ბოლოს, შენი ყვირილისთვის გამოყენებული ეს უზარმაზარი ენერგია საქმეს მაინც მოხმარდება.
ლუკამ ქაღალდებიდან თვალი არ ამოუღია, ისე ჩაილაპარაკა:
— მე არ ვყვირი. მე უბრალოდ ხმამაღლა ვთხოვ პატივისცემას.
თომამ, რომელიც იქვე, კუთხეში იჯდა და ძველ მიკროფონს წმენდდა, თავიც კი არ აუწევია:
— რა თქმა უნდა. კედლები უბრალოდ შენი ტემბრისგან იბზარებიან, თორემ შენ ანგელოზი ხარ.
ლუკამ პურის მშრალი ნაჭერი ესროლა.
ძველი ჩვევა იყო — უხეში, მეგობრული, უსიტყვო სითბოს გამოხატვა.
ზოგიერთი რამ დაბრუნებას არც საჭიროებდა. უბრალოდ თავის ბუნებრივ ადგილას აღმოჩნდებოდა ხოლმე.
**
თომამაც თავისი გზა იპოვა. რადიოსადგური, რომელიც ოდესღაც რამდენიმე დამტვრეული აპარატისა და მისი ჯიუტი, გაუტეხელი ხასიათისგან შედგებოდა, პატარა, მაგრამ გავლენიან დამოუკიდებელ პლატფორმად ქცეულიყო. ქალაქიდან რეკავდნენ ადამიანები, რომლებიც ადრე მხოლოდ სხვისთვის მოყოლილ ჭორებსა და შიშებს იმეორებდნენ. ახლა კი პირდაპირ ეთერში ამბობდნენ საკუთარ სახელსა და გვარს.
ზოგჯერ თომა საათობით იჯდა მიკროფონთან, ყურსასმენებში ხმის ხრიწს უსმენდა და დუმდა.
მას ყველაზე მეტად სწორედ ეს უყვარდა — როცა ადამიანი, წლების დუმილის შემდეგ, ბოლოს და ბოლოს საკუთარი ხმით ამბობდა იმას, რასაც აქამდე სხვისი პირით ჩურჩულებდა.
**
ანი ისევ საავადმყოფოში მუშაობდა.
მორიგეობები ისეთივე მძიმე დარჩა, პაციენტები — დაახლოებით იგივე, თუმცა ახლა ხშირად მოდიოდნენ მაღაროელები და მოხუცები, რომლებსაც წარსულიდან მოჰქონდათ სხეულის ის ძველი, დაგროვილი ტკივილები, რომელთა შესახებაც ადრე ლაპარაკი სცხვენოდათ ან აზრს ვერ ხედავდნენ.
ანი მათ წამალს აძლევდა, წნევას უზომავდა, თბილ ხელს ხელზე ადებდა და უსმენდა.
ზოგჯერ წამალზე მეტად სწორედ ეს მოსმენა კურნავდა.
ელენე ბებო კი ისევ თავის პატარა, თბილ სახლში ცხოვრობდა.
მის სამზარეულოში ისევ ყოველთვის შუილებდა ძველი ჩაიდანი, მაგიდაზე — პური, ყველი და რაღაც ტკბილი ეწყო, რომელსაც ელენე „უბრალოდ სალუკმავს“-ს ეძახდა, მიუხედავად იმისა, რომ ყველამ იცოდა: დილიდან ღუმელთან იდგა და სპეციალურად მათთვის აცხობდა.
საღამოობით ელენესთან ხშირად მოდიოდნენ ბიჭები.
ხანდახან თომა რაღაც უცნაურ საგანს მოიტანდა — ხან ძველ რადიოლამპას, ხან ნახევრად გატეხილ საათს — რაც არავინ იცოდა, რატომ მოიტანა, მაგრამ მაგიდის კუთხეში თავის ადგილს პოულობდა.
და ხანდახან დემეტრეც მიდიოდა.
თავდაპირველად ის ელენეს სახლში დიდხანს ვერ ჩერდებოდა. ზღურბლთან იდგა ხოლმე, თითქოს ეშინოდა, მისი ოთახების სითბო არ შეებღალა.
მერე ერთ დღეს თვითონ მივიდა, კარზე კაკუნის გარეშე შევიდა და სანამ ელენე ჰკითხავდა, ჩაი გინდა თუ არაო, უკვე კუთხის სკამზე იჯდა, ისე თითქოს არასდროს წასულიყოს.
ელენეს ამისთვის არაფერი უთქვამს.
უბრალოდ მივიდა, ჩაი დაუსხა და თავზე ხელი გადაუსვა.
ზოგი დაბრუნება ასე ხდება — უხმაუროდ, ყოველგვარი პათეთიკის გარეშე. არავის სჭირდება ამისთვის სახელი დაარქვას.

იმ საღამოს ელენე ბებოს პატარა, თბილ სამზარეულოში ისევ ხუთნი ისხდნენ.
მაგიდა ოდნავ ქანაობდა, როცა ვინმე იდაყვით დაეყრდნობოდა, მაგრამ ელენე ბებომ მაინც მოახერხა ზედ იმდენი რამ დაეწყო, თითქოს სტუმრად არა ხუთი ახალგაზრდა, არამედ ცვლაში ნამუშევარი მთელი სადარბაზო ელოდებოდა. ხის დაფაზე დაჭრილი ჭყინტი ყველი, ცხელი ლობიო თიხის ქოთანში, მწნილი, ახლად გამომცხვარი ჭადი და ჩაიდანი, რომლიდანაც პიტნის სუნიანი ორთქლი ადიოდა.
თომა ყველს დანით დიდი, უსწორმასწორო ნაჭრებად ჭრიდა და თან სერიოზული სახით ამტკიცებდა, რომ ამ სახლში სტუმრობა უკვე ცალკე შტატიანი პროფესია იყო.
— შენ პროფესია საერთოდ არ გაქვს, — უთხრა ანიმ და ჩაის ჭიქები მაგიდაზე ჩამოარიგა.
— ყველის ჭამა შრომით წიგნაკში ვერ ჩაგიწერება.
— ჩემი დამოუკიდებელი რადიოც აღარ ითვლება? — თომამ გულდაწყვეტილი, შეურაცხყოფილი გამომეტყველება მიიღო.
— ეგ საერთოდ არ ვიცი, რა კატეგორიაში გადის, — ჩაერთო ლუკა და ჩაი მოიყუდა.
— შენი რადიო მხოლოდ მაშინ მუშაობს, როცა ქალაქში სხვას არ უნდა, რომ რამე ისმოდეს. — სწორედ ეგ არის თავისუფალი მედიის მთავარი პრინციპი — გამოჩნდე მაშინ, როცა ყველაზე მეტად უშლიან ხელს, — ამაყად განაცხადა თომამ.
ელენე ბებომ სამზარეულოს კარიდან შემოიხედა, პირით წინსაფრის კუთხე ეჭირა: — თქვენ ოღონდ ჭამეთ, კუჭი გაისქელეთ და ამ დაქცეულ ქვეყანას მერე უშველეთ.
ლილემ პირველად გაიცინა ისე გულიანად, თავისუფლად, რომ თვითონაც თითქოს გაუკვირდა საკუთარი ხმა. დემეტრემ, რომელიც მაგიდის კუთხეში იჯდა და ჩაის ჭიქას ხელებს უთბობდა, თვალი არ მოუშორებია.
ლილემ მისი მზერა დაიჭირა, წარბი ასწია:
— რა?
— არაფერი.
— ასე „არაფერი“ რომ გიყურებს კაცი, უკვე რაღაც შარში ხარ.
— ყველი გქონდა ტუჩთან, — უთხრა დემეტრემ მშვიდად.
ლილემ ხელი მაშინვე პირთან მიიტანა, თითები გადაისვა.
— სად?
დემეტრემ თავი გააქნია.
— არა, მართლა არაფერი.
ლუკამ გადაიხარხარა:
— ისევ მოატყუე! ბავშვობაში ზუსტად ასე ატყუებდი.
— ბავშვობაში შენ საერთოდ ყველაფერს ჭამდი, რაც მაგიდაზე ეწყო და ხეზე იზრდებოდა, — შეახსენა ლილემ.
— ახლაც ასე ვარ, რა შეიცვალა?
თომას სიცილი აუტყდა და ლუკას მხარი ჰკრა.
იმ პატარა, ჩვეულებრივ სიტყვებს შორის იყო რაღაც, რაც ამ ხუთეულს აღარ ხდიდა წარსულის ტრაგიკულ აჩრდილებად. ლილე ისევ იქ იჯდა. ისევ ერეოდა მათ ოხუნჯობაში, ისევ უბრუნებდა პასუხს ლუკას, ისევ იცინოდა თომას უაზრო თავდაჯერებულობაზე და ანის თვალებით აძლევდა იმავე ძველ, უსიტყვო ნიშნებს, რომლებსაც ისინი ჯერ კიდევ ბავშვობიდან სიტყვების გარეშე იგებდნენ.
მხოლოდ დემეტრე იჯდა ხანდახან ჩუმად და უყურებდა მათ. თორმეტი წლის განმდეგ ეს ხუთეული მის მეხსიერებაში გაყინულ, გაბზარულ ფოტოსურათად იყო დარჩენილი. ახლა კი ის ფოტოსურათი გაცოცხლებულიყო, მოძრაობდა, სუნთქავდა და ჭადიდან ამოსულ ორთქლში თბებოდა.
სუფრის ბოლოს, როცა ლუკა და თომა ისევ პროფკავშირის რაღაც პლაკატის დიზაინზე კამათობდნენ და ანი ჭურჭელს აგროვებდა, ლილემ ჩუმად, მაგრამ მკაფიოდ თქვა:
— მინდა რაღაც გითხრათ.
ხმაური ერთბაშად შეწყდა. ყველამ მას შეხედა. ლილემ ხელები მუხლებზე დაიდო, თითები ერთმანეთში გადაახლართა.
— მე მივდივარ.
ლუკამ პირველმა იკითხა, ხმა ეშლებოდა:
— სად?
— ჯერ არ ვიცი ზუსტად. თბილისში, მერე... ალბათ უფრო შორს.
— რამდენი ხნით?
ლილემ მხრები ოდნავ აიჩეჩა.
— ეგეც არ ვიცი.
თომამ შეხედა, მის თვალებში პირველად გაქრა სარკაზმი:
— ანუ მართლა მიდიხარ. საბოლოოდ.
— ჰო.
არავის უთქვამს, არ წახვიდეო. არავის დაუწყია დრამატული ხვეწნა. ეს ყველაზე მეტად მოეწონა ლილეს. მას აღარ სჭირდებოდა ვინმე, ვინც მის ნაცვლად გადაწყვეტდა, რა იყო უკეთესი.
ანი მის გვერდით სკამზე ჩამოჯდა, ხელი მხარზე დაადო:
— როდის მიდიხარ?
— რამდენიმე დღეში.
ლუკამ თავი დახარა და თითებით მაგიდის ხის ზედაპირზე რიტმულად დააკაკუნა:
— მარტო მიდიხარ?
— კი.
— და რას აპირებ?
ლილემ პირველად გაიღიმა — არა სევდიანად, არამედ რაღაც შინაგანი, ახლადნაპოვნი სიამაყით:
— ვცდი გავიგო, ვინ ვარ მაშინ, როცა არავინ მეკითხება, ვისი შვილი ვარ.
ეს უკვე ყველას ესმოდა. მიხეილ ამირეჯიბის სახლი და ჩრდილი აღარ არსებობდა მისთვის. ოჯახის მსხვრევამ, სანდროს დაპატიმრებამ და გამოძიებამ ყველაფერი გაანადგურა, მაგრამ ლილემ იცოდა: წარსულისგან უბრალოდ გაქცევით საკუთარ თავს ვერ იპოვიდა.
— კულტურის ცენტრსაც ტოვებ? — ჰკითხა ანიმ.
— ცოტა ხნით. მინდა სხვაგან ვისწავლო. ვხატო. იქნებ პირველად ისე, რომ ჩემს ნახატებს მიხეილ ამირეჯიბის გვარი არ ეწეროს ქვემოთ.
თომამ თავი დაუქნია:
— კარგი მიზეზია. პატივსაცემი.
ლუკამ ჩუმად, ბოხი ხმით დაამატა:
— მაგრამ დაბრუნება არ დაგავიწყდეს.
ლილემ შეხედა:
— რატომ?
— იმიტომ, რომ ამდენ მჭადს და ყველს მარტო თომა ვერ შეჭამს და გასკდება.
თომამ მაშინვე ხელი ჰკრა მხარზე:
— აი, ახლა უკვე უნიჭოდ ტყუი!
ლილეს გაეღიმა. ელენე ბებომ, რომელიც კართან იდგა და ჩუმად უსმენდა, მხოლოდ ეს თქვა:
— წასვლა თუ გინდა, წადი, შვილო. ოღონდ ისეთი ადგილიდან არ წახვიდე, სადაც შენი დაბრუნება აღარავის გაუხარდება.
ლილემ მოხუცს შეხედა:
— აქ დამელოდებით? ელენე ბებომ ჩაიცინა, თვალის კუთხეები ნაოჭებით დაექუშა:
— შენ ოთხი გიჟი გყავს ამ ქალაქში, ვინც შენს მაგივრად სვამს ჩაის. რას იზამენ, სად გაგექცევიან?
ამჯერად ყველამ გაიცინა. ლილემაც.
ცოტა ხნის შემდეგ, როცა ბიჭები ეზოში სიგარეტის მოსაწევად გავიდნენ, ანიმ ლილეს ხელი მოჰკიდა და პატარა ოთახში შეიყვანა.
ფანჯრიდან საღამოს ჭიათურა ჩანდა. კლდეებს შორის უკვე ციმციმებდნენ იშვიათი ფანჯრები. შორს, ნისლში, საბაგიროს კაბინა პატარა, სუსტ სინათლეს ჰგავდა.
— გეშინია? — ჰკითხა ანიმ და ფანჯრის რაფას მიეყრდნო.
ლილემ თავი დაუქნია, თვალები აუცრემლიანდა:
— ძალიან.
— კარგია.
— კარგია?
— თუ საერთოდ არ შეგეშინდება, ვიფიქრებდი, რომ ჭკუიდან შეიშალე.
ლილემ ჩუმად გაიცინა:
— მგონია, რომ აქ რომ დავრჩე, ისევ ყველა ჩემზე ილაპარაკებს. მიხეილი. სანდრო. ის საბადო. დემეტრე... თითქოს ჩემი ცხოვრება ყოველთვის სხვისი ამბის გაგრძელება იქნება.
ანი ცოტა ხანს ჩუმად იყო, მერე ლილეს ხელები თავისაში მოიქცია:
— მაშინ წადი.
— ასე მარტივად?
— არა. საერთოდ არ არის მარტივი. მაგრამ შენ წასვლა გინდა და არა გაქცევა. ეგ ორი სხვადასხვა რამაა.
ლილეს თვალები აენთო:
— შენც ასე ფიქრობ?
— მე ვფიქრობ, რომ პირველად აკეთებ არჩევანს საკუთარი თავისთვის.
ლილემ თავი ანის მხარზე მიადო.
— არ მინდა, თქვენ დაგკარგოთ.
— ვერ დაგვკარგავ.
— საიდან იცი?
— იმიტომ, რომ ჩვენ უკვე ერთხელ დაგკარგეთ თორმეტი წლის წინ. მეორედ მაგ შეცდომას აღარ დავუშვებთ.
ლილემ თვალები დახუჭა, ანის სითბო იგრძნო:
— მიყვარხარ, ანი.
— ვიცი.
— ეგ პასუხი საერთოდ არ იყო ემოციური!
— თორემ იტირებ და მერე მეც მომიწევს შენთან ერთად ტირილი, ამის თავი კი არ მაქვს, — ჩაილაპარაკა ანიმ, თუმცა თვითონაც თვალები დაენამა.

იმ ღამით დემეტრესთან საუბარი უფრო გვიან შედგა.
ბარათელების ძველ სახლში უკვე ჩამობნელებულიყო. კედლები დღის სითბოს ვერ ინარჩუნებდნენ და ოთახში მსუბუქი სიცივე იდგა. მისაღებში მხოლოდ ერთი ნათურა ენთო. ფანჯრის მინებზე ნესტი ჩამოწოლილიყო.
კარზე კაკუნი გაისმა. სამჯერ, ოდნავ მორცხვად.
დემეტრემ კარი გააღო. ლილე იდგა, პალტოს საყელო აწეული ჰქონდა.
— შეიძლება?
— შენ აქაურობას ჩემზე უკეთ იცნობ.
— შეიძლება, მაგრამ მეპატრონე შეიცვალა.
დემეტრეს გაეღიმა.
— შემოდი.
ლილე შევიდა და ოთახს თვალი მოავლო. სახლი აღარ ჰგავდა იმ მიტოვებულ აკლდამას, სადაც დემეტრე დაბრუნების პირველ დღეებში მხოლოდ მტვერსა და აჩრდილებს ხვდებოდა. ახლა მაგიდაზე წიგნები ეწყო, ფანჯარასთან ახალი სკამი ედგა, კედელზე კი მისი არქიტექტურული ჩანახატები იყო მიყრდნობილი.
ლილემ ერთ-ერთ ნახაზს დახედა:
— ეს რა არის?
— ძველი სამრეწველო შენობის აღდგენის პროექტი. ჭიათურაში.
— შენ ისევ ამას აკეთებ?
— ვცდილობ.
— შენ ხომ ის არქიტექტორი გახდი, რომელიც დანგრეულ შენობებს აცოცხლებს. დემეტრემ მხრები აიჩეჩა:
— ალბათ.
ლილე სკამზე ჩამოჯდა. რამდენიმე წამი ორივე ჩუმად იყო.
— დღეს რაც ვთქვი, მართლა ვიგულისხმე— თქვა ლილემ.
— ვიცი.
— საიდან?
— იქედან, რომ ბოლო დღეებში პირველად დაგინახე, რომ საკუთარ თავს უსმენდი.
ლილემ თვალებში ჩახედა:
— და შენ?
— მე რა?
— არ გინდა, რომ დავრჩე?
კითხვა პირდაპირი იყო, ყოველგვარი შეფუთვის გარეშე. დემეტრემ თვალები ცოტა ხნით დახარა, ამოისუნთქა:
— მინდა. ძალიან მინდა.
ლილეს სახეზე რაღაც შეიცვალა:
— მაგრამ?
— მაგრამ არ მინდა, რომ ჩემ გამო დარჩე. არც შიშის გამო.
ლილემ ნელა ამოისუნთქა:
— შენ ყოველთვის ასე ლაპარაკობ, როცა რაღაცის თქმა გინდა და გეშინია.
— შეიძლება.
— დემეტრე...
მან შეხედა. ლილემ თითები გადააჭდო:
— მე აღარ მეშინია.
დემეტრეს სახეზე ტკივილმა გაელვა:
— ვიცი.
— არა, არ იცი, — ლილე წამოდგა, მისკენ გადადგა ნაბიჯი. — იმ ღამის შემდეგ მეგონა, რომ თუ ოდესმე ისევ დაგინახავდი, ყველაფერი თავიდან დამეწყებოდა. ის ღამე. მამაჩემი. საბადო. შენი სახე. ჩემი შიში... მაგრამ ახლა რომ გიყურებ...
— რა? ლილემ გაიღიმა, თუმცა თვალები სველი ჰქონდა: — ახლა უბრალოდ შენ გიყურებ. დემეტრეს.
დემეტრე დიდხანს არაფერს ამბობდა. შემდეგ თქვა:
— მე შენზე მთელი ეს თორმეტი წელი გაბრაზებული ვიყავი, ზოგჯერ მეგონა, რომ თუ იმ ღამეს მოხვიდოდი, ყველაფერი სხვანაირად იქნებოდა. მერე მივხვდი, რომ ვერ გავიგებდი, რატომ არ მოხვედი, სანამ არ გკითხავდი.
— ახლა იცი.
— ჰო, ახლა ვიცი.
მათ შორის სიჩუმე ჩამოვარდა — ამჯერად თბილი, მშვიდი. ლილემ ნელა მიიტანა ხელი მის ხელთან. დემეტრემ თითები შეახო.
— მე შენ მიყვარხარ, ლილე.
ეს სიიტყვა პირველად ითქვა ასე — პირდაპირ, აწმყო დროში. არა ბავშვობის მოგონებად, არა მინიშნებად, არამედ ახლა.
ლილემ თავი დახარა, გაეღიმა:
— ვიცი.
დემეტრეს გაეცინა:
— ისევ ეგ პასუხი?
— ახლა იმიტომ ვამბობ, რომ მეც მიყვარხარ.
დემეტრეს სახეზე ისეთი ღიმილი გაჩნდა, რომელიც ლილეს ბავშვობიდან აღარ ენახა — წმინდა, სინათლით სავსე.
— თორმეტი წელი დაგვჭირდა ამის სათქმელად.
— მაშინ ბავშვები ვიყავით, ახლა უკვე ვიცით, რამდენად ძვირი ჯდება უთქმელი სიტყვები.
დემეტრემ ხელი მჭიდროდ მოუჭირა:
— ამიტომ მიდიხარ?
— ნაწილობრივ. მინდა გავიგო, ვინ ვარ შენ გარეშე, მიხეილის და ამ ქალაქის გარეშე. ვინ ვარ დამოუკიდებლად.
დემეტრემ თავი დაუქნია. ეს სიტყვები ეტკინა, მაგრამ იცოდა, რომ ეს ერთადერთი სწორი გზა იყო.
— და მერე? — ჰკითხა.
ლილემ გაიღიმა:
— მერე ვნახოთ.
ორივეს გაეცინა. მერე ლილე მიუახლოვდა და თავი მის მკერდზე დაადო. დემეტრემ ხელები შემოხვია, შუბლზე აკოცა. არ იყო საჭირო დაპირება, რომ ხვალიდან ყველაფერი ზღაპრულად შეიცვლებოდა. მათ უკვე იცოდნენ, რომ შეეძლოთ ცალ-ცალკე ცხოვრება. სწორედ ამიტომ იყო ერთმანეთის არჩევა ღირებული.
**
ლილე რამდენიმე დღეში წავიდა.
დილა სადგურზე ცივი იყო. წვიმას აღარ მოჰქონდა, მაგრამ რელსებთან ჰაერი ნესტიანი იდგა. სადგურის ძველი შენობის კედლებზე ღამის ტენი ბრწყინავდა.
ლილეს პატარა ჩანთა ჰქონდა. დემეტრე მის გვერდით იდგა, პალტოს ჯიბეებში ხელებჩაწყობილი.
— ბოლო შანსია, გადაიფიქრო, — უთხრა მან.
ლილემ შეხედა:
— მართლა გინდა, რომ გადავიფიქრო?
— არა, გჭირდება ეს შენ ლილე, გჭირდება იცხოვრო ისე როგორც ლილემ და არა როგორც მიხეილის შვილმა.
მატარებლის ხმა შორიდან ისმოდა. ლილემ ხელი დემეტრეს ხელზე დაადო.
— არ ვიცი, როდის დავბრუნდები, მაგრამ დაბრუნება რომ მომინდება, ვიცი, სად იქნები. დემეტრემ შეხედა:
— მე აქ ვარ. აღარ ვაპირებ გაქცევას.
მატარებელი ბაქანზე შემოვიდა.
ლილემ დემეტრეს კიდევ ერთხელ შეხედა, შუბლზე აკოცა, მერე რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა, მაგრამ შეჩერდა. მობრუნდა:
— ეს არ არის დამშვიდობება დემე.
დემეტრეს გაეღიმა:
— ვიცი ლილე, არ დაიკარგო.
ლილე ვაგონში ავიდა. ფანჯარასთან დადგა. დემეტრე იდგა ბაქანზე, არ უქნევდა ხელს, უბრალოდ უყურებდა.
მატარებელი ნელა დაიძრა. ლილემ ტელეფონი ამოიღო. რამდენიმე წამში დემეტრეს ჯიბეში ტელეფონმა ვიბრაცია დაიწყო. „როცა ჩავალ, მოგწერ.“
მან ეკრანს დახედა და უპასუხა: „დაგელოდები.“
ლილემ შეტყობინება წაიკითხა. რამდენიმე წამი არაფერს წერდა, შემდეგ მოვიდა პასუხი: „არა. ნუ დაელოდები. უბრალოდ იცხოვრე. შემდეგ ვნახოთ. აუცილებლად“
“არა, ლილე, არ დამივიწყო”
“ამის შანსი არ არსებობს”
დემეტრემ დიდხანს უყურა ეკრანს, მერე ტელეფონი ჯიბეში ჩაიდო და გაიღიმა. სადგურიდან ქალაქისკენ წავიდა.
ჭიათურა ისევ ისეთი იყო — შავი კლდეები, სველი ქუჩები, ძველი სახლები. მაღლა, ნისლში, საბაგირო ისევ თავისი მძიმე ხმით მოძრაობდა.
მაგრამ დემეტრე პირველად არ მიდიოდა აქედან. და ლილე პირველად არ მიდიოდა იმისთვის, რომ რაღაც დაევიწყებინა. ისინი სხვადასხვა გზით მიდიოდნენ წინ — იმ იმედით, რომ თუ ოდესმე ისევ შეხვდებოდნენ, ერთმანეთის არჩევა უკვე წარსულის ვალი კი არ იქნებოდა, არამედ თავისუფალი ადამიანების გადაწყვეტილება.
ხეობას იმ დილით ნისლი ისევ ედგა, მაგრამ ნელ-ნელა კლდეების წვეროებზე მზის პირველი სხივები დაეცა.
ჭიათურა არ განკურნებულა. არც თორმეტი დაკარგული წელი დაბრუნებულა. მკვდრები ისევ მკვდრები იყვნენ. მაგრამ ქალაქში ადამიანები ისევ იკრიბებოდნენ ერთ მაგიდასთან, ისევ იცინოდნენ, ისევ იბრძოდნენ და ელოდებოდნენ მათ, ვინც წავიდა.
და ზოგჯერ ცხოვრება სწორედ ასე იწყება: არა მაშინ, როცა ყველაფერი იდეალურად დალაგდება, არამედ მაშინ, როცა პირველად ხვდები, რომ შეგიძლია წარსულის ტკივილთან ერთადაც იარო წინ.
ნისლი ბოლომდე არ გამქრალა. უბრალოდ, გზა უკვე მკაფიოდ ჩანდა.



------------
მოგესალმებით, მეგობრებო.

მადლობა, რომ მთელი ამ ისტორიის განმავლობაში ჩემთან ერთად იყავით და „შავი ხეობის“ ადამიანებს ასე ახლოს მიჰყვებოდით.

შეიძლება დასასრული ყველასთვის ისეთი არ აღმოჩნდეს, როგორსაც ელოდით, მაგრამ ამ ისტორიას სწორედ ასეთი დასასრული სჭირდებოდა. ზოგჯერ სიყვარული რჩება, თუმცა გარემოებები ადამიანებს სხვადასხვა გზაზე აყენებს. მთავარია, რომ ლილემ საკუთარი თავის პოვნა შეძლოს — და იქნებ ერთ დღეს მისი და დემეტრეს გზებიც ისევ გადაიკვეთოს.

ზოგი ისტორია უბრალოდ არ მთავრდება.