შავი ხეობა (4-5-6)

ლუკას ეზოში საღამოები ყოველთვის გვიან მთავრდებოდა.
სახლი ქალაქის ქვედა ნაწილში იდგა, იმ ჩასასვლელთან, სადაც გზა მდინარის ხმაურს ერწყმოდა. ეზოში ძველი ტალავერი ჰქონდათ ხის სვეტებს იმდენჯერ გადაევლო საღებავი, რომ მათი ბუნებრივი სტრუქტურა დიდი ხნის წინ დაკარგულიყო. ზაფხულში ვაზი თითქმის მთლიანად ფარავდა სახურავს, შემოდგომაზე კი ფოთლები იატაკზე ყვითელ, სველ ხალიჩად ეფინებოდა და ფეხის ქვეშ ყრუდ ხმაურობდა.
იმ საღამოს ციოდა. წვიმას რამდენიმე საათის წინ გადაევლო ჭიათურისთვის, მაგრამ სველი მიწის, ნესტიანი ხისა და შავი ქვის მძიმე სუნი ჯერ კიდევ ეკიდა ჰაერში. მთებიდან ჩამოწოლილი ნისლი სახლების სახურავებს ზემოთ გაჩერებულიყო, თითქოს ქალაქს ცის დანახვის უფლებას არ აძლევდა.
ლუკა ცეცხლთან იდგა. ნაკვერჩხალს უჩხიკინებდა და ხორცს ამზადებდა, ოდნავ უხეშად, დაძაბული მოძრაობებით, თითქოს ამ საქმით საკუთარი ფიქრების ჩახშობას ცდილობდა.
თომა უკვე მოსულიყო. ძველ ხის სკამზე იჯდა, ქურთუკის საყელო აეწია და ცეცხლის ალს უყურებდა.
— ეგ დაიწვება, — თქვა მან ისე, რომ მზერა არ მოუწყვეტია.
— არ დაიწვება.
— უკვე იწვის.
ლუკამ ხორცის ნაჭერი გადააბრუნა და ნაპერწკლები ჰაერში ავარდნენ.
— ახლა აღარ იწვის.
თომამ სათვალე ოდნავ გასწორა.
— საოცარი არგუმენტია.
— შენ თუ უკეთესად აკეთებ, მოდი და შენ გააკეთე.
— მე საჭმლის კეთება არ ვიცი.
თომამ თავი ასწია და ლუკას შეხედა.
— ამიტომაც გითხარი.
ლუკამ ჩაიცინა, მივიდა და მხარზე ხელი მძიმედ ჰკრა.
— დაჯექი და ჩუმად იყავი.

რამდენიმე წუთის შემდეგ ანიც მოვიდა. ჭიშკრის რკინის ხმაურზე ორთავემ მიიხედა. ანის ხელში პური და ქსოვილში გახვეული ქილა ეჭირა.
— ეს რა არის? — ჰკითხა ლუკამ.
— საჭმელი.
— მაგას ვხედავ.
— მაშინ რაღას მეკითხები?
ანი სკამზე დაჯდა, ქილა ხის მაგიდაზე ფრთხილად დადგა.
— ბებიამ გამოგზავნა. ელენემ.
ლუკამ თავი დაუქნია და სახეზე ოდნავ რბილი გამომეტყველება გამოუჩნდა.
— მაშინ უკვე ვიცი, რომ უკვე არაფერი დარჩება.
თომამ პურის ნაჭერი მოტეხა.
— დემე სად არის?
— მოვა, — თქვა ანიმ და გზისკენ გაიხედა.
— თუ გზა არ აერია, — ჩაილაპარაკა ლუკამ.
ანიმ მაშინვე გადახედა, ხმაში გაფრთხილება გაერია:
— ლუკა.
— რა?
— დღეს მაინც გაჩერდი.
— რა ვთქვი ისეთი?
— არაფერი, მაგრამ ვიცი, რასაც ფიქრობ.
— მე საერთოდ ჩუმად ვარ.
თომას გაეღიმა, პური პირთან მიიტანა:
— ჯერ არ მოსულა და უკვე ჩხუბობთ.
— მე არ ვჩხუბობ, — თქვა ლუკამ.
ანი და თომა ერთმანეთს გადახედეს.
— მართლა? — ჰკითხა ანიმ.
— მართლა.
სამივეს გაეცინა. ეს იყო მოკლე, მწარე სიცილი, სადაც ბავშვობის ექო ჯერ კიდევ ისმოდა, მაგრამ მის მიღმა უკვე დიდი ხნის დაგროვილი ტკივილი ედო საფუძვლად.

დემეტრე ცოტა მოგვიანებით გამოჩნდა.
ჭიშკარი ღია დახვდა. შორიდანვე ესმოდა მათი ხმები ოდნავ ჩახლეჩილი, ნაცნობი ტემბრები. თორმეტი წლის განმავლობაში არაერთხელ წარმოედგინა ეს დაბრუნება. ხანდახან ეგონა, რომ დაბრუნებისას ისევ ისეთი პატარები იქნებოდნენ და ლუკა ეზოდან რაღაცას დაუყვირებდა. ხანდახან კი ფიქრობდა, რომ ამ ადგილს საერთოდ ვეღარ იცნობდა.
ახლა კი ყველაფერი საშინლად, აბსურდულად უცვლელი ჩანდა. ტალავერი, ძველი ხის სკამი, ცეცხლის კვამლი, ანის ხმა, თომას მშვიდი სიცილი და ლუკა.

დემეტრე რამდენიმე წამით ჭიშკართან გაჩერდა. ჰაერი ჩაისუნთქა. ლუკამ პირველმა დაინახა. ნაკვერჩხლის სანიავებელი ხელიდან არ გაუშვია, უბრალოდ შეხედა და თქვა:
— მოდი, ბიჭო.
არაფერი პათეთიკური. არც ჩახუტება, არც ხმამაღალი შეძახილები. უბრალოდ „მოდი“.

დემეტრემ თავი დაუქნია და ეზოში შევიდა. თომამ იქვე მდგარი სკამი მისკენ გამოსწია.
— დაჯექი.
— მადლობა.
ლუკამ ცეცხლიდან ხორცი გადმოიღო და თეფშზე დაყარა.
— დასხედით, სანამ თომას ყველაფერი შეუჭამია.
— შენ თუ არ დაწვი, —ჩაილაპარაკა თომამ.
— არ დამიწვია!

ანი თეფშებს ალაგებდა. სამივეს გადახედა და დაბალი, დედობრივი ტონით თქვა:
— დღეს ყველანი მშვიდად იქნებით?
ლუკამ შეხედა:
— მე ყოველთვის მშვიდად ვარ.
თომამ ჩაიცინა:
— აი, ეგ კი უკვე საშიში განცხადებაა.
დემეტრეს გაეღიმა. ანიმ ეს ღიმილი მაშინვე შეამჩნია, მაგრამ არაფერი უთქვამს. უბრალოდ, მის წინ თეფში დადო და ხელი მხარზე ოდნავ შეახო.
პირველი ნახევარი საათი ისე გავიდა, თითქოს თორმეტი წელი საერთოდ არ არსებობდა.
ლუკა საჭმელს აკრიტიკებდა, რომელიც თვითონვე მოამზადა. თომა ჰყვებოდა, რომ ქალაქში ინტერნეტის კაბელი ისევ გაწყდა და “21-ე საუკუნეში ისევ ქვის ხანაში ვცხოვრობთო“. ანი ბებიის მეზობელზე ჰყვებოდა, რომელმაც მთელი დღე ეზოში იჯდა და ყველა გამვლელს სათითაოდ სძალავდა ინფორმაციას.

— შენზეც იკითხა, — უთხრა ანიმ დემეტრეს.
— ჩემზე?
— ჰო.
— რა აინტერესებდა?
— სად იყავი თორმეტი წელი.
ლუკამ ჩაიცინა, ღვინო ჭიქაში დაისხა:
— მაგას მთელი ქალაქი კითხულობს.
დემეტრემ ჭიქა აიღო, ოდნავ მოსვა:
— პასუხი რა უთხარი?
— არაფერი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ მეც მაინტერესებს.

ლუკას გაეცინა. დემეტრემ თავი გააქნია:
— შენ არ შეცვლილხარ.
— შევიცვალე.
— რაში?
— უფრო ცუდად ვამზადებ საჭმელს.
თომამ მაშინვე თქვა:
— ეგ ყოველთვის შეგეძლო, ნუ იბრალებ ახალ მიღწევებს.
ლუკამ პურის ნაჭერი ესროლა. თომამ ოსტატურად აიცილა. ანის გაეცინა. დემეტრემაც.
რამდენიმე წამით ისინი ისევ ის ოთხი ბავშვი იყვნენ, რომლებიც ამავე ქალაქში იზრდებოდნენ და ყველაზე დიდ პრობლემად ის მიაჩნდათ, ვის სახლში შეკრებილიყვნენ საღამოს. მაგრამ დემეტრემ გაიფიქრა, რომ სწორედ ეს იყო ყველაზე საშიში. ადამიანი ფიქრობს, რომ წარსულს გაექცა, ააშენა ახალი ცხოვრება, მაგრამ საკმარისია სამი ნაცნობი ხმა გაიგოს და აღმოჩნდება, რომ ზოგიერთი რამ საერთოდ არ წასულა. ის უბრალოდ იქვე, ჩრდილში იდგა და ელოდა.
თომამ ძველი ამბების გახსენება დაიწყო.
— გახსოვთ, აქედან რომ გავიპარეთ ერთხელ?
ანი მაშინვე მიხვდა:
— რომელზე ამბობ?
— რომელზე და...
— თუ იმაზე ამბობ, რაც მე მგონია, მაშინ არც გაბედო!
ლუკას გაეცინა:
— იმაზეა, ზუსტად.
დემეტრემ წარბი ასწია:
— რა გააკეთეთ?
— ჩვენ არა, — თქვა ანიმ. — შენ გააკეთე.
— მე?
— ჰო, შენ.
თომამ ხელები გაშალა:
— ოფიციალური ვერსია ასეთია: დემემ თორმეტი წლის ასაკში გადაწყვიტა, რომ მეზობლის სახურავზე გადასვლა კარგი იდეა იყო.
ლუკამ დაამატა:
— და ჩამოვარდა.
— არ ჩამოვვარდი! — თქვა დემეტრემ.
— ჩამოვარდი.
— უბრალოდ ფეხი დამიცდა!
ანი გაეცინა:
— მერე სამი დღე კოჭლობდა და დედამისს ეუბნებოდა, ფეხბურთის თამაშისას გადამიბრუნდაო.
— ორი დღე! — შეესწორა დემეტრე.
— სამი.
— ორი და ნახევარი!
თომამ თავი დაუქნია:
— ისტორიულად მნიშვნელოვანი განსხვავებაა, აღვნიშნოთ.

დემეტრემ ყველას გადახედა. ხმაში უეცარი, სევდიანი სითბო ჩაეღვარა:
— თქვენ რატომ გახსოვთ ეს ყველაფერი ასე დეტალურად?
ლუკამ შეხედა. ღიმილი ნელ-ნელა გაუქრა ბაგეებიდან.
— იმიტომ, რომ ჩვენ ყველა ამის ნაწილი ვიყავით.

სიტყვა ჰაერში ჩამოეკიდა.
დემეტრეს ღიმილი ნელა გაექრა. ლუკამაც იგრძნო, რომ ფრაზამ იმაზე მეტი სიმძიმე შეიძინა, ვიდრე აპირებდა. ჭიქა აიღო:
— მოკლედ... ხორცი ჭამეთ, სანამ მართლა გაცივდება.

არავის უთქვამს, რომ ეს სიტყვა შემთხვევითი არ ყოფილა.
მოგვიანებით ღვინომ საუბარი ოდნავ გაამარტივა — არა იმდენად, რომ ვინმეს თავი დაეკარგა, არამედ იმ ზღვრამდე, როცა ადამიანი იმ სიტყვების თქმას იწყებს, რომლებსაც წლებია გულში ატრიალებს.
თომა ძველ ამბებს ჰყვებოდა. ანი იცინოდა. ლუკა ყოველ მეორე წინადადებაზე ეწინააღმდეგებოდა. დემეტრე ძირითადად უსმენდა. ხანდახან რაღაცას დაამატებდა, ხანდახან სიცილიც წასკდებოდა.
ერთ მომენტში ანიმ პატარა ქილიდან მურაბა ამოიღო, თეფშზე დადო და დემეტრეს გადახედა:
— შენ ასეთი ჩუმი არ მახსოვხარ, რა დაგემართა?
— გავიზარდე.
ლუკამ თავი გააქნია:
— არა. ეგ არ არის.
— აბა?
— თბილისმა შეგცვალა.
დემეტრემ მას შეხედა. ლუკა უკვე აღარ იღიმოდა.
— რა დამემართა?
— არაფერი.
— თქვი, ლუკა.
ლუკამ ჭიქა მაგიდაზე მძიმედ დადო.
— არაფერი-მეთქი.
ანი მათ ორივეს უყურებდა, თვალებში შიში ჩაუდგა.
— დღეს მაინც ნუ დაიწყებთ, გევედრებით.
— მე არ ვიწყებ, — თქვა ლუკამ.
დემეტრემ მშვიდად, თუმცა ცივი ხმით ჰკითხა:
— მაშინ ვინ იწყებს?

ცეცხლმა შეშა გადაყლაპა და ნაპერწკლები მაღლა აისროლა. შორიდან, ხეობიდან საბაგიროს რკინის ზუზუნი ისმოდა.

ლუკამ დემეტრეს თვალებში ჩახედა.
— იმ ღამეს სად იყავი?
დემეტრემ რამდენიმე წამით ვერ უპასუხა. ჰაერი თითქოს გაშრა.
— რომელ ღამეს?
ლუკას სახეზე ისეთი ღიმილი გაჩნდა, რომელსაც აღარაფერი ჰქონდა საერთო სიხარულთან.
— ზუსტად იცი, რომელ ღამესაც.

ანის ხელში ჭიქა გაუჩერდა. თომამ თვალები დახარა და თითები მაგიდაზე გააშეშა.
— რატომ მეკითხები? — ჰკითხა დემეტრემ.
— იმიტომ, რომ პასუხი მაინტერესებს.
— თორმეტი წლის წინანდელ ამბავზე?
— ზოგი ამბავი თორმეტი წლის შემდეგაც ითხოვს პასუხს, დემე.
— იმ ღამეს ბევრი რამ ხდებოდა.
— ეგ ვიცი.
— მაშინ რაღას მეკითხები?

ლუკა რამდენიმე წამით ჩუმად იყო. მერე წინ გადაიხარა, ხელები მაგიდაზე დააწყო:
— შენ საბადოს ჭიშკართან იყავი.
დემეტრემ თითები ჭიქას მოუჭირა. სახეზე არცერთი კუნთი არ შეტოკებია, მაგრამ თვალებში რაღაც ჩაუქვრა.
— ვინ გითხრა?
— არავინ.
— აბა?
— თვითონ გნახე.
დემეტრემ თავი ასწია. ლუკა პირდაპირ მის თვალებში უყურებდა.
— მახსოვს, — თქვა ლუკამ დაბალი, ჩახლეჩილი ხმით. — სიბნელეში იდექი.

ეს იყო პირველი შემთხვევა, როცა დემეტრემ იგრძნო, რომ თორმეტი წლის წინანდელი ღამე მხოლოდ მას არ ჰქონდა ცოცხლად შენახული. იმ ღამის ერთი პატარა დეტალი უცებ საშინელი სიცხადით დაბრუნდა: საათზე ღამის სამი იყო, ჭიშკართან ჩამოკიდებული ძველი ნათურა ქარში ქანაობდა, სველ ასფალტზე მანქანის საბურავების შავი კვალი ბზინავდა... და ის ელოდა, მაგრამ ვის არავინ იცის.

დემეტრემ მზერა აარიდა.
— არ მახსოვს.
ლუკამ მწარედ ჩაიცინა:
— ეგ არ არის პასუხი.
— სხვა პასუხი არ მაქვს.
— გაქვს.
დემეტრემ თავი ასწია, ხმაში ყინული გაერია:
— თუ გინდა იფიქრო, რომ მაქვს, ეგრე იფიქრე.

ლუკა რამდენიმე წამით ჩუმად იყო. შემდეგ სკამზე უკან გადაიწია, ამოისუნთქა.
— კარგი.
ანის შეხედა.
— საკმარისია.

ანი მიხვდა, რომ ლუკა ამჯერად აღარ აპირებდა გაგრძელებას. მაგრამ არც არაფერი დამთავრებულა. უბრალოდ, ტკივილი ისევ სიღრმეში გადამალეს.

რამდენიმე წუთი ოთხივე ჩუმად ჭამდა. სიჩუმე უხერხული აღარ იყო. უფრო ძველი იყო — ისეთი, რომელიც მათ შორის ოდესღაც, ტრაგედიის შემდეგ, ჩვეულებრივი გახდა.

მერე ლუკამ ისევ თქვა, ამჯერად უფრო წყნარად:
— იმ დილით მამაჩემმა მითხრა, რომ შახტში ჩასვლა არ უნდოდა.
დემეტრემ თავი ნელა ასწია.
— მამაჩემმაც ეგ თქვა
ლუკას თვალები შეეცვალა:
— მაშინ შენ იცოდი?
დემეტრემ არაფერი თქვა.
— დემე!
—საფრთხეზე იცოდნენ— თქვა დემეტრემ და ხმა გაუწყდა.

ანი გაჩუმდა. თომამ ტელეფონი მაგიდაზე დადო. ლუკამ თავი დახარა.
— და მაინც ჩადიოდნენ...
— ჰო.
— რატომ?
დემეტრემ მწარედ გაიღიმა, თვალები აემღვრა:
— იმიტომ, რომ ზოგჯერ ადამიანები არჩევანს ეძახიან იმას, სადაც არჩევანი საერთოდ არ არსებობს.
ლუკამ შეხედა. ამჯერად აღარ შეეწინააღმდეგა. დემეტრემ ჭიქა ბოლომდე დაცალა, მწარე სითხემ ყელი დაუწვა.

ლუკამ ხმამაღლა, მძიმედ ამოისუნთქა:
— ჩვენ აქ დავრჩით, დემე.
დემეტრემ არაფერი უპასუხა.
— მე, ანი, თომა. მამაჩვენები იქ დარჩნენ. შენ კი წახვედი.
— ვიცი.
— არა, არ იცი.
დემეტრემ მშვიდად შეხედა:
— ვიცი.
— არ იცი! არ იცი, როგორია ყოველ დილით იმავე გზაზე გავლა, სადაც მამაშენი ბოლოს ნახე. არ იცი, როგორია იმ კაცების ყურება, ვინც გადარჩა...
— ლუკა! — თქვა თომამ.
— არა, დღეს ბოლომდე ვიტყვი. — მის ხმაში ბრაზი აღარ იყო, მხოლოდ უსასრულო დაღლილობა. — შენ წახვედი და ჩვენ დაგვრჩა ყველაფერი. სახლები. ქუჩები. მაღარო. ის ხალხი. მამაშენის დაკრძალვა... დედაშენი...

დემეტრეს სახე გაეყინა. ჰაერი ფილტვებში გაეჭედა. ლუკამ სიტყვა ვეღარ გააგრძელა, მიხვდა, სადაც დაარტყა. ანი მაშინვე მიუბრუნდა ლუკას:
— აღარ გაბედო!
რამდენიმე წამი საშინელი, სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. ცეცხლის ტკაცანიც კი შეწყდა.
დემეტრემ ჩახლეჩილი ხმით თქვა:
— დედაჩემი არ დამიკრძალავს.

არავინ შეწინააღმდეგებია.
— ვიცი, — თქვა ლუკამ დაბლა დახრილი თავით.
— ვერ მივუსწარი, — დემეტრეს ხმაში პირველად გაიპარა ის სისუსტე და ტკივილი, რომელსაც მთელი საღამო ასე გულმოდგინედ მალავდა. — როცა თბილისში ამბავმა მოაღწია... უკვე გვიანი იყო.
ანი მის გვერდით იჯდა, თვალები ცრემლებით ჰქონდა სავსე.
დემეტრე ცარიელ თეფშს უყურებდა.
— მის საფლავზეც არ ვყოფილვარ.
ლუკამ ჩუმად, თითქმის ჩურჩულით ჰკითხა:
— რატომ?
დემეტრემ თავი გააქნია:
— იმიტომ, რომ ვერ შევძელი. იმიტომ, რომ თუ საფლავს ვნახავდი, ეს აუხსნელი კოშმარი რეალობად იქცეოდა.

და ამჯერად არავის უთქვამს, რომ ყველაფერი კარგად იქნებოდა. იმიტომ, რომ არაფერი იყო კარგად.
ღამე ნელ-ნელა ჩამოწვა. სუფრა თითქმის დაცარიელდა. ანი ჭურჭელს აგროვებდა, თომა ტელეფონში რაღაცას ეძებდა, თუმცა ეტყობოდა, რომ ეკრანს საერთოდ ვერ ხედავდა. ლუკა ისევ ცეცხლთან იდგა.
დემეტრე ეზოს კუთხეში, დაბალ ქვის კედელზე ჩამოჯდა. სიბნელეში ქალაქის იშვიათი შუქები ჩანდა. საბაგიროს ერთ-ერთი კაბინა ნელა გადაადგილდებოდა ხეობის მეორე მხარეს — პატარა, წითელი ნათურა ნისლში გამოჩნდებოდა და ისევ გაქრებოდა.

დემეტრემ დიდხანს უყურა.
იმ ღამესაც ასეთი ნისლი იყო. ასეთი სიცივე. ასეთი სველი მიწა. და ისიც ელოდა. მაშინ ეგონა, რომ რამდენიმე წუთში ყველაფერი ჩვეულებრივად იქნებოდა. რომ ჯერ მამას ნახავდა... შემდეგ ლილეს.

დემეტრემ თვალები მჭიდროდ დახუჭა. მოგონებებს, იმ ნაზ, ნათელ, ბედნიერებით სავსე სახეს, აღარ მისცა საკუთარ თავს გახსენების უფლება. ეს ტკივილი ახლა ზედმეტი იყო.

ლუკა მის გვერდით დაჯდა. რამდენიმე წუთი ხმა არ ამოუღია. შემდეგ სიგარეტს მოუკიდა, ბოლი ამოუშვა და თქვა:
— მე შენზე მართლა ძალიან გაბრაზებული ვიყავი.
დემეტრემ მისკენ არ გაიხედა.
— ვიცი.
— არა. არ იცი.
— მაშინ მითხარი.
ლუკამ ამოისუნთქა, ბოლი ჰაერში გაუშვა:
— წლები მეგონა, რომ თუ ერთხელ მაინც დაგინახავდი, პირველივე წუთში სახეს გაგინგრევდი.
დემეტრემ ჩაიცინა:
— და ახლა?
— ახლა ზურგი მტკივა, ვერ გადმოგწვდები.

დემეტრეს გაეცინა. მწარე, მაგრამ ნამდვილი სიცილით. ლუკასაც გაეცინა. მერე ისევ გაჩუმდნენ.
— მაგრამ მაინც გაბრაზებული ვარ, — თქვა ლუკამ.
— ეგეც ვიცი.
— კარგი.
— კარგი.

ლუკამ მხარზე მსუბუქად, მეგობრულად ჰკრა ხელი.
— ხვალ ჩემთან მოდი.
— რატომ?
— მანქანის შეკეთებაში უნდა დამეხმარო.
— შენ ხომ ამბობდი, რომ ჩემზე გაბრაზებული ხარ?
— ვარ.
— მაშინ რატომ მეძახი?
— იმიტომ, რომ მანქანა მაინც გასაკეთებელია და მარტო ძრავს ვერ ავწევ.

დემეტრემ თავი დაუქნია:
— კარგი.
ლუკა წამოდგა, შარვალი შეიბერტყა:
— და საჭმელს აღარ მოგიმზადებ
იმ ღამეს, როცა ანი და თომა წავიდნენ, ეზოში ცოტა ხნით მხოლოდ ლუკა და დემეტრე დარჩნენ.
ლუკა ჭიშკართან იდგა. დემეტრე გზაზე გასვლას აპირებდა, როცა ლუკამ დაუძახა:
— დემე.
ის შემოტრიალდა. ლუკამ რაღაცის თქმა დააპირა, დიდხანს უყურებდა. ბოლოს მხოლოდ ეს თქვა:
— იმ ღამეზე კიდევ დაგელაპარაკები.
დემეტრემ რამდენიმე წამით შეხედა.
— კარგი.
— და ამჯერად „არ მახსოვს“ არ გაჭრის.

ლუკა ჭიშკართან დარჩა. დემეტრე ქუჩაში გავიდა, ნესტიან სიბნელეში. უკან აღარ მოუხედავს.
მაგრამ რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ ჯიბეში ხელი ჩაიყო. თითები ქურთუკის ცარიელ ჯიბეს შეეხო.


ერთხელ, თორმეტი წლის წინ, იმ ღამეს, ჯიბეში რაღაც პატარა, ლითონის ნივთი ჰქონდა. მისთვის უმნიშვნელოვანესი. იმ ღამეს კი ნივთიც დაკარგა, ადამიანიც... და გზა, რომელსაც სახლში დაბრუნება უნდა მოჰყოლოდა.

დემეტრემ ხელი ისევ ჯიბიდან ამოიღო და მუშტი შეკრა.

იმ საღამოს მათ არაფერი გადაუწყვეტიათ. მათ უბრალოდ ერთად ჭამეს. იცინეს. იჩხუბეს. ერთმანეთს ძველი, ბავშვობის სახელებით მიმართეს.

და ერთი კითხვა, რომელიც თორმეტი წელი მათ შორის უხმო კედლად იდგა, პირველად გამოითქვა ხმამაღლა.
დრო არ გაჩერებულა. უბრალოდ ზოგიერთისთვის ის იმ შავ, წვიმიან ღამეს დარჩა. და ოთხივე — თავისებურად — ჯერ კიდევ იქ ცხოვრობდა.
ეს თავი თავისი ემოციური მუხტით წიგნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კვანძია. ტექსტი გავაშალაშინე და მხატვრულად გავამდიდრე: გავაღრმავე ხეობისა და სველი, ნისლიანი საბაგიროს ატმოსფერო, დიალოგებს მოვაშორე ზედმეტი „მშრალი“ პაუზები და მათში შევიტანე ის უნიკალური, ბავშვობიდან გამოყოლილი იუმორი, რომელიც ტკივილს კიდევ უფრო თვალსაჩინოს ხდის.

აქ დემეტრესა და ლილეს შორის სითბოც არის, წყენაც, დანაშაულის მძიმე ლოდიც და ის ნაცნობი ჰაერიც, რომელსაც მხოლოდ ერთად ყოფნისას ისუნთქავენ — თუმცა ორივემ იცის, რომ იმ თორმეტი წლის წინანდელ ღამეს გვერდს ვერასდროს აუვლიან.


თავი V
შეხვედრა საბაგიროზე

იმ დღეს ნისლი დილიდანვე მძიმედ ჩაწოლილიყო ხეობაში.

წვიმა წვრილად, თითქმის შეუმჩნევლად ცრიდა, ისეთი ქართული, შემოდგომისპირა ნამით, ჰაერს ჟანგის, სველი ხის და მინერალური წ....ბის სუნს რომ აძლევს. სახლების თუნუქის სახურავებიდან წყალი აუჩქარებლად წვეთავდა, ქვემოთ, ქუჩებში კი მანქანების საბურავები სველ ასფალტზე თანაბარ, შიშინის მსგავს ხმას ტოვებდნენ.

დემეტრე ქალაქის ზედა ნაწილს მიუყვებოდა. არ ჩქარობდა.

ბოლო რამდენიმე დღეა სიარულს განსაკუთრებულად ბევრს უთმობდა. თითქოს ქალაქის ქუჩებს ამოწმებდა, ან საკუთარ თავს — რამდენად შეეძლო ამ ტალახიან, სველ ქვაფენილზე სვლა ისე, რომ ყოველ მეორე კუთხეში თორმეტი წლის წინანდელი აჩრდილი არ დაენახა. ზოგჯერ უცნაური იყო: ერთი რომელიმე სახლი საერთოდ არ ახსოვდა, მაგრამ მის წინ გავლა მკერდში რაღაცას ყრუდ უჭერდა. ზოგიერთ ადგილს კი თითქოს სხეულით, ძვლებით იმახსოვრებდა.
ძველი საბაგიროს სადგური ერთ-ერთი ასეთი ადგილი იყო.
დემეტრე რამდენიმე წამით გაჩერდა. რკინის მწვანედ შეღებილ, აქა-იქ გადაქერცლილ კონსტრუქციაზე წყლის მსხვილი წვეთები ჩამოდიოდა. ძველი კაბინა ნელა, მექანიკური ჭრიალით უახლოვდებოდა სადგურს.
ბავშვობაში აქ ხშირად დადიოდნენ. სულაც არ იყო აუცილებელი სადმე წასვლა, ზოგჯერ მხოლოდ საბაგიროში სხდებოდნენ, ზემოთ ადიოდნენ, იქ ნისლიან პლატოზე იყვნენ და ისევ უკან ბრუნდებოდნენ. იმ ასაკში ეს საკმარისი იყო სამყაროსგან დასამალად.
ახლა კი იგივე გზა გალიაში ნებაყოფლობით შესვლას ჰგავდა.
დემეტრემ ჯიბეებში ხელები ჩაიწყო, თავი დახარა და კაბინაში შევიდა. კარი ხმაურით დაიკეტა. კაბინა ოდნავ შექანდა და ნელა დაიძრა.
პირველი რამდენიმე მეტრი თითქმის უხმაუროდ გაიარა. შემდეგ ქვემოთ ხეობა გაიშალა: მუქი, სველი სახურავები, შერჩენილი მწვანე და ყვითელი ხეები, სველი კლდეები, მდინარის თხელი, რუხი ზოლი და ნისლი, რომელიც ყველაფერს ყლაპავდა.
დემეტრემ ცივ ფანჯარას ხელისგული მიადო. იმავე წამს კაბინა ისევ ოდნავ შეირხა.
— ისევ გეშინია?
დემეტრე ელდანაცემივით შემოტრიალდა.
მის უკან ლილე ამირეჯიბი იდგა.
რამდენიმე წამი ერთმანეთს უბრალოდ უყურებდნენ. მექანიზმის გუგუნი თითქოს შორს, სხვა განზომილებაში გადავიდა.
დემეტრეს პირველი შეგრძნება სიხარული არ ყოფილა. არც გაბრაზება. რაღაც უფრო უცნაური, მჭრელი და ამავდროულად საოცრად თბილი იყო — თითქოს თორმეტი წელი ერთ წამში გაქრა და იმავე წამში მთელი თავისი სიმძიმით დაბრუნდა.

ლილე შეიცვალა. უფრო გაზრდილიყო, დაქალებულიყო, თვალებში ის მხიარული, ბავშვური ჭინკებიც აღარ უხტოდნენ, მისი მზერა უფრო სევდიანი, დაღლილი და დამძიმებული გამხდარიყო, მაგრამ არა ისე, რომ ვერ ეცნო. ისევ ჰქონდა ის მშვიდი, ოდნავ მოღუშული, ჯიუტი გამომეტყველება, რომელიც ბავშვობიდან ახსოვდა.

დემეტრემ მზერა აარიდა და ჩაახველა.
— არ მეშინია.
ლილემ ფანჯარაში გაიხედა.
— კარგი.
— მართლა.
— არც მითქვამს, რომ არ მჯერა-მეთქი, — თქვა მან და ტუჩის კუთხეში ის პატარა, ძველი ღიმილი შეეპარა. — უბრალოდ ისევ ისე უჭერ თითებს მოაჯირს, თითქოს შენი წონა ამ ტროსს ამაგრებდეს.

დემეტრემ საკუთარ ხელს დახედა. მართლაც, სახსრები გათეთრებოდა, ისე ჰქონდა რკინაზე თითები შემოსჭდობილი. ხელი სასწრაფოდ გაუშვა და ჯიბეში ჩაიყო.
— ჩვევაა.
— რა თქმა უნდა, — დაუქნია თავი ლილემ.
— რას ნიშნავს „რა თქმა უნდა“?
— არაფერს.
— ლილე...
— კარგი, ხო, — მხრები აიჩეჩა მან. — ისევ ისე იტყუები, როგორც თორმეტი წლის წინ.

დემეტრეს გაეღიმა. წამით. ნამდვილად, უნებლიეთ. ლილემ ეს დაინახა და თვითონაც გაეღიმა — თბილად, ბავშვურად.

და სწორედ ამ მცირე, ნათელმა წამმა შეაშინა დემეტრე ყველაზე მეტად. იმიტომ, რომ ეს ღიმილი ძალიან ნაცნობი იყო. იმიტომ, რომ ამ ღიმილის მიღმა იმალებოდა ყველაფერი, რაც დაკარგა.
ლილე მის გვერდით დადგა. მათ შორის დაახლოებით ერთი ნაბიჯი იყო. არც ახლოს, არც იმდენად შორს, რომ ერთმანეთის სხეულის სითბო არ იგრძნოთ.
დემეტრე ჯიუტად ცდილობდა, ფანჯრიდან გაეხედა, სადაც ნისლი სულ უფრო სქელდებოდა, მაგრამ ლილეს ყოფნა მაინც ავსებდა მთელ კაბინას. სუნამო ნაცნობი არ იყო — რაღაც წვიმისა და მშრალი ყვავილების ნარევი სდიოდა, — მაგრამ მისი სუნთქვის ხმა, მისი მოძრაობა... ეს ისევ ის ლილე იყო.
— გახსოვს, აქ რომ ერთხელ მთელი გზა ჩუმად იჯექი და ხმას არ მცემდი? — ჰკითხა ლილემ.
— როდის?
— არ ვიცი, ალბათ მეშვიდე კლასში.
— მაშინ საიდან უნდა მახსოვდეს?
— იმიტომ, რომ მე მახსოვს.
დემეტრემ ნელა შეხედა.
— შენ ყოველთვის ყველაფერი უსარგებლო გახსოვდა.
— უსარგებლო არ იყო, — ლილემ რამდენიმე წამით იფიქრა, მზერა ნისლში დაძირულ ნაძვებს გააყოლა. — უბრალოდ, რაღაცებს ვერ ვივიწყებ.

დემეტრემ პასუხი არ გასცა.
საბაგირო ღრუბლის სქელ ფენაში შევიდა. ქვემოთ ხეობა საბოლოოდ გაქრა. ახლა კაბინის მიღმა მხოლოდ თეთრი, უსასრულო სიცარიელე იდგა. თითქოს სამყაროში მხოლოდ ეს პატარა რკინის ყუთი და ისინი დარჩენილიყვნენ.
— ერთხელ მითხარი, ამ საბაგიროში რომ გავიჭედოთ, პირველივე წუთზე გადმოვხტებიო, — თქვა ლილემ და ხმაში მსუბუქი ირონია შეეპარა.
— ეგეთი სისულელე არ მითქვამს.
— თქვი.
— არ მახსოვს.
— ახლა უკვე შენ იტყუები, დემე.
— შეიძლება, — თქვა დემეტრემ და ჩუმად ჩაიცინა.
— ბავშვობაშიც სულ ასე იყავი.
— როგორ?
— რაღაცას იტყოდი, დიდებულად განაცხადებდი და მერე, როცა საქმე საქმეზე მიდგებოდა, ისეთი სახით იდექი, თითქოს საერთოდ არ არსებობდა.

დემეტრემ გვერდულად გადახედა.
— შენც ბევრი სისულელე გაქვს ნათქვამი.
— მაგალითად?
— რომ ერთ დღეს თბილისში წახვიდოდი, დიდ სახელოსნოს იყიდდი და მხატვარი გახდებოდი.
ლილეს ღიმილი ოდნავ შეჩერდა, სახეზე აჩრდილმა გადაუარა.
— ეგ სისულელე არ იყო.
— გახდი? — ჰკითხა დემეტრემ.
ლილემ პასუხამდე მცირე პაუზა გააკეთა. თითები პალტოს ჯიბეებში ჩაიყო.
— ვერ ვიტყვი.
— მაშინ რას აკეთებ?
— ვმუშაობ.
— სად?
— კულტურის ცენტრში. ბავშვებს ხატვას ვასწავლი.
— ვიცი.
ლილემ თავი ოდნავ დახარა, ოდნავ გაკვირვებულმა.
— საიდან?
— ანიმ მითხრა.
— რა თქმა უნდა, — ჩაიღიმა ლილემ. — ანი და მისი უსაზღვრო საინფორმაციო ბიურო.
— ბევრს ლაპარაკობს, — თქვა დემეტრემ.
მათი საუბარი ისევ შეწყდა. მაგრამ ეს დუმილი ახლა უხერხული აღარ იყო. უფრო მძიმე იყო, ტკივილით სავსე. ძალიან ბევრი რამ არსებობდა, რაც შეეძლოთ ეთქვათ და ზუსტად ამიტომ არ ამბობდნენ.

დემეტრემ იცოდა, რომ ლილეს შეეძლო ეკითხა, რატომ გაიქცა იმ ღამეს, რატომ არ დაბრუნდა. ლილემ იცოდა, რომ დემეტრეს შეეძლო ეკითხა, რატომ არ მისწერა თუნდაც ერთი სიტყვა თორმეტი წლის განმავლობაში. მაგრამ არც ერთი არ სვამდა ამ კითხვებს. ზოგჯერ პასუხის გაგებას დუმილის ტარება სჯობია.
ლილემ ამოისუნთქა. სველი ჰაერი კაბინაში ნელა ილექებოდა.
— მამაჩემს არ ვეტყვი რომ გნახე
დემეტრეს სხეული წამიერად დაეჭიმა, თუმცა ხმაში სიმშვიდე შეინარჩუნა:
— რატომ უნდა თქვა?
— იმიტომ, რომ იცის, რომ დაბრუნდი.
—ამის შესახებ უკვე მთელმა ქალაქმა იცის.
— მე სხვა რამეს ვგულისხმობ, დემე.
დემეტრე ჩუმად დარჩა. ლილემ ნელა, თითქმის ჩურჩულით თქვა:
— მან შენი დაბრუნება არ მოიწონა.
— ამას რატომ მეუბნები? — დემეტრეს თვალებში სიცივემ გაელვა.
— არ ვიცი.
— იცი, ლილე.
ლილემ ამჯერად პირდაპირ შეხედა — იმ თვალებით, რომლებშიც ოდესღაც მთელი თავისი ბავშვობა ჰქონდა ჩატეული.
— ალბათ იმიტომ, რომ მინდა ფრთხილად იყო.

დემეტრემ ფანჯარას გახედა. ნისლში, ქალაქის ყველაზე მაღალ კლდეზე, მიხეილ ამირეჯიბის სახლის კონტურები გამოჩნდა. დიდი, მუქი, ცივი ქვის ციხესიმაგრე. წვიმაში თითქმის უხილავი, მაგრამ მაინც დამუქრალი. დემეტრეს მზერა იქ რამდენიმე წამს გაჩერდა.
— ისევ იქ ცხოვრობ?
— ჰო.
— რატომ?

ლილემ მწარედ ჩაიცინა.
— იმიტომ, რომ ვერ წავედი.
ეს სიტყვები ძალიან ჰგავდა იმას, რაც ცოტა ხნის წინ დემეტრემ საკუთარ თავს უთხრა. მან ლილესკენ მიაბრუნა თავი.
ლილემ მაშინვე დაამატა, თითქოს მისი აზრები წაიკითხაო:
— შენსავით არა.
— რას გულისხმობ?
— შენ წახვედი. კარი გაიჯახუნე და წახვედი.
დემეტრეს ყბა დაეჭიმა, ძარღვები კისერზე დაეჭიმა.
— ჰო. წავედი.
— მე ვერ წავედი.
— შეგიძლია. ახლაც შეგიძლია.
— არა ყოველთვის, დემეტრე. ზოგჯერ გაქცევა პრივილეგიაა.

დემეტრემ არაფერი უპასუხა.
კაბინა ისევ შეირხა — ბოძს გადაუარა და ლილემ ინსტინქტურად მოაჯირს ხელი მოკიდა. დემეტრემ დახედა მის ხელს — პატარა, თხელ თითებს, რომლებზეც საღებავის ძველი, თითქმის წაშლილი კვალი ეტყობოდა.
— შენ გეშინია, — თქვა მან ჩუმად.
ლილემ ოდნავ გაიღიმა.
— მე სიმაღლის არ მეშინია.
— მაშინ?
— იმის, რომ ეს ძველი ჯართი ჩამოვარდება.
— ეგ უკვე სიმაღლის შიშია.
— არა. ეს ფიზიკის და ინჟინერიის შიშია, — შეედავა ლილე.
დემეტრეს გაეცინა. დაბალი, ხრინწიანი ხმით. ლილესაც გაეცინა. რამდენიმე წამით ისევ ის ორი ბავშვი იყვნენ, რომლებიც ამავე კაბინაში ერთმანეთს ბალიშების ომის შემდეგ ემალებოდნენ.
და სწორედ ამიტომ იყო შემდეგი სიჩუმე კიდევ უფრო მძიმე.
ლილემ თავი სველ ფანჯარას მიადო. შუბლი ცივ მინაზე მიაჭირა.
— რატომ დაბრუნდი?
დემეტრემ თვალები დახუჭა. ეს კითხვა მარტივი იყო. პასუხი კი უსასრულოდ რთული.
— იმიტომ, რომ აქედან ვერასდროს წავედი.
ლილე ნელა შემობრუნდა.
— მე ეგ არ მიგულისხმია.
— ვიცი.
— მაშინ რატომ მპასუხობ ისე, თითქოს უნდა გაგიგო?
— იმიტომ, რომ სხვანაირი პასუხი არ მაქვს, ლილე.

ლილემ რამდენიმე წამი უყურა. მის თვალებში რაღაც გატყდა.
— გაქვს. შენ ყოველთვის გქონდა მიზეზი.

დემეტრეს გულში რაღაც მტკივნეულად შეიკუმშა. მას გაახსენდა ის საღამო. არა ტრაგედია — ჯერ არა. იმ ტრაგედიამდე ერთი საათით ადრე.

გზა საბადოსკენ. ნაწვიმარი ქალაქი. მამის დაღლილი, მაგრამ მშვიდი ხმა. და ის დრო, რომელიც მაჯის საათზე ზუსტად ჰქონდა გათვლილი: უნდა ენახა ლილე, გადაეცე ის პატარა, ხისგან გამოთლილი ფიგურა, რამდენიმე წუთით შეხედავდა მის ღიმილს და შემდეგ მამასთან ერთად წამოვიდოდა.

თორმეტი წლის განმავლობაში ყველაზე მეტად სწორედ ეს გათვლა აწუხებდა. არა მხოლოდ ის საშინელება, რაც მოხდა, არამედ ის რამდენიმე წუთი, რომელიც უნდა მომხდარიყო და არც არასდროს მოხდება.
დემეტრემ თავი ოდნავ გააქნია.
— ზოგჯერ მიზეზი საკმარისი არ არის.
ლილემ მაშინვე ვერ გაიგო.
— რას ნიშნავს ეს?
— არაფერს.
— ისევ ასე აკეთებ, ბარათელო. - ხმაში ბრაზი შეეპარა ლილეს.
— როგორ?
— რაღაცას იტყვი, კარს ოდნავ შეაღებ და მერე ისევ ჯახუნით ხურავ.
დემეტრემ გაიღიმა, მაგრამ ღიმილში მხოლოდ სიმწარე იყო.
— შეიძლება იმიტომ, რომ ყველაფრის თქმა არ შემიძლია.
— ჩემთანაც?
ამ კითხვაზე დემეტრემ პირდაპირ შეხედა. და მათ შორის ის დაძაბულობა გაჩნდა, რომელიც ორივემ აქამდე მოგონებებითა და იუმორით გადაფარა.
— განსაკუთრებით შენთან.
ლილე გაჩუმდა. მის სახეზე ტკივილმა გაიარა.
— რატომ?
დემეტრემ პასუხი არ გასცა. იმიტომ, რომ პასუხი ზედმეტად ბევრი იყო. იმიტომ, რომ იმ ღამეს შენც უნდა მენახე. იმიტომ, რომ შენ არ იყავი იქ. ეს სიტყვები გონებაში ღრიალებდნენ, მაგრამ ხმამაღლა ვერ თქვა. ჯერ არა.
ლილემ თვალები დახარა.
— მამაჩემს ნუ დაუპირისპირდები, დემე.
დემეტრემ მაშინვე იგრძნო, როგორ შეიცვალა ჰაერი.
— ეს შენი თხოვნაა თუ მისი?
— ჩემი.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ შენ არ იცი, რასთან გაქვს საქმე.
— ვიცი საკმარისი.
— არა! — ლილეს ხმაში პირველად გაჩნდა მჭრელი სიმკაცრე. — შენ თორმეტი წელი აქ არ ყოფილხარ!
— ამიტომ არ ვიცი?
— ამიტომ ბევრს ვერ ხედავ! ვერ ხედავ, რა გახდა ეს ქალაქი და რა გახდნენ ადამიანები!
— და შენ ხედავ?
ლილემ პასუხი ვერ გასცა. ტუჩი აუკანკალდა. დემეტრემ მისი სახე შეათვალიერა — ისე, როგორც ადამიანს უყურებენ, როცა მისგან სიმართლეს ელიან და უკვე იციან, რომ ეს სიმართლე ორივეს გაანადგურებს.
— შენ გიყვარს ის, — თქვა დემეტრემ დაბალი ხმით.
ლილემ თვალები დახარა.
— მამაჩემია.
— ეს არ იყო ჩემი კითხვა.
რამდენიმე წამი საშინელი სიჩუმე ჩამოვარდა.
— კი, — თქვა ლილემ ჩუმად.
დემეტრემ თავი დაუქნია. უცნაურად, არ გაჰკვირვებია. ალბათ იმიტომ, რომ თვითონაც იცოდა, როგორი იყო ადამიანის სიყვარული მაშინაც კი, როცა მისი პატიება შეუძლებელი ხდებოდა.
მაგრამ ამავე დროს სხვა რამეც დაინახა. ლილეს თითები პალტოს ჯიბეში კანკალებდა.
— და გეშინია მისი, — თქვა დემეტრემ.
ლილემ მაშინვე შეხედა, თვალები გაუფართოვდა.
— არა.
— ისევ იტყუები.

ამჯერად ლილეს არ გაუღიმია.
— შენ არაფერი იცი, დემეტრე.
— შეიძლება.
— მაშინ ნუ გამოიტან დასკვნებს!
— არ გამომაქვს.
დემეტრემ რამდენიმე წამით თვალები დახარა, თითქოს საკუთარი მოგონებების გადაქექვა სურდა.
— ალბათ იმიტომ ვხვდები, რომ მე ვიცნობ იმ მზერას.
— რომელს?
— ადამიანისას, როცა ვიღაცის ეშინია და მაინც ცდილობს, ის საკუთარ თვალში გაამართლოს.

ლილეს სახე წაუშლილად შეეცვალა. მან არაფერი თქვა, თითქოს დარტყმა მიიღოო.
სადგური უკვე ახლოს იყო. მექანიზმის გუგუნი უფრო მკაფიოდ ისმოდა. ქვემოთ ნისლი ნელ-ნელა იშლებოდა და სველი, რუხი ქალაქი ისევ ჩნდებოდა.

ლილემ ჩანთას ხელი მოჰკიდა. დემეტრემ იგრძნო, რომ შეხვედრა მთავრდებოდა და იმაზე მეტად ეწყინა, ვიდრე უნდა წყენოდა ადამიანს, რომელიც საკუთარ თავს მთელი თორმეტი წელი არწმუნებდა, რომ გრძნობები აღარ გააჩნდა.
ლილესაც არ უნდოდა კარის გაღება. ორივემ იცოდა ეს. მაგრამ არც ერთს არ უთქვამს.
კაბინა სადგურში შევიდა. მუხრუჭის მძიმე ხმა გაისმა. კარი ავტომატურად გაიღო.
ლილე ადგილზე იდგა, არ განძრეულა.
— უნდა წავიდე.
— ვიცი.
— ბავშვები მელოდებიან... გაკვეთილი მაქვს.
— ვიცი.

ლილემ ოდნავ, სევდიანად გაიღიმა.
— ყველაფერი იცი.
— არა, — თქვა დემეტრემ ძალიან ჩუმად.
ლილემ შეხედა.
— რა არ იცი?
დემეტრემ რამდენიმე წამით უყურა. მისთვის ყველაზე მარტივი იქნებოდა, ეთქვა: „არ ვიცი, იმ ღამეს რატომ არ მოხვედი საბადოსთან.“
მაგრამ სიტყვები ყელში გაეჩხირა. ჯერ ადრე იყო.
— არაფერი, — თქვა მან.
ლილემ თავი ოდნავ გააქნია.
— ისევ...
ის გადმოვიდა. ორი ნაბიჯი გადადგა სველ ბეტონზე. შემდეგ შეჩერდა. უკან მოიხედა. დემეტრე ისევ კაბინის სიბნელეში იდგა.
— დემე.
— ჰო?
ლილემ ტუჩები ერთმანეთს დააჭირა, თითქოს ცრემლებს იკავებსო.
— მიხარია, რომ დაბრუნდი.
დემეტრემ ვერაფერი უპასუხა.
ლილემ დაამატა:
— მიუხედავად ყველაფრისა.
ეს „მიუხედავად ყველაფრისა“ ჰაერში უფრო დიდხანს დარჩა, ვიდრე თავად მისი ხმა. მერე შეტრიალდა და წავიდა. დემეტრე უყურებდა, სანამ მისი ფიგურა ნისლსა და სადგურის კიბეებში არ გაუჩინარდა.
ლილე სადგურიდან რომ გამოვიდა, სწრაფად არ წასულა.
ხელები ჯიბეებში ჰქონდა ჩაწყობილი, თავი დახრილი. სულ რამდენიმე წუთის წინ მასთან ერთად იმ პატარა, ჩაკეტილ კაბინაში იდგა ადამიანი, რომლის სახეც წლების განმავლობაში ათასნაირად ესიზმრებოდა — ბავშვი, მოზარდი, გაქცეული, გამწარებული ბიჭი.

ახლა კი მხარბეჭიანი, დუმილს ამოფარებული კაცი იდგა მის წინ. მაგრამ თვალები... თვალები ზუსტად ისეთივე ჰქონდა. ეს იყო ყველაზე უსამართლო. თორმეტი წელი საკმარისი აღმოჩნდა იმისთვის, რომ მთელი მათი ცხოვრება დანგრეულიყო, მაგრამ არა იმდენად, რომ ერთმანეთი ვეღარ ეცნოთ.
ლილემ თვალები დახუჭა. მის მკერდში სიხარულზე მეტად რაღაც სხვა, მწველი იდგა. დანაშაულის მსგავსი. შიში.
და ერთი კითხვა, რომელიც დემეტრეს არ დაუსვამს, მაგრამ ლილეს ყურებში მაინც გუგუნებდა: რატომ არ მოხვედი იმ ღამეს?
მაგრამ ლილემ პასუხი იცოდა. დემეტრე მივიდა. ის არ იყო იქ.
საბაგიროს კაბინა ისევ დაიძრა, უკან, ხეობისკენ.
დემეტრე ფანჯარასთან იდგა. ქვემოთ ქალაქი ნელ-ნელა ისევ ნისლში ეფლობოდა.
სადღაც იქ, თორმეტი წლის წინ, ერთი ჩვეულებრივი საღამო უნდა დასრულებულიყო. მას უნდა ენახა ლილე. მერე მამა. მერე სახლში უნდა დაბრუნებულიყო, სადაც დედამისი ცოცხალი დახვდებოდა. მეორე დილით კი ცხოვრება ჩვეულებრივად გაგრძელდებოდა.
მაგრამ იმ ღამეს ბედისწერამ სხვანაირად ინება.
დემეტრემ თვალები დახუჭა. მამის ხრინწიანი ხმა გაახსენდა. შემდეგ ლილეს სიცილი. და ბოლოს ის ერთი საათი, რომელსაც მაშინ, წვიმაში იდგა და მაჯის საათზე უყურებდა. ის დრო, როცა ჯერ კიდევ ეგონა, რომ ყველაფერი გადარჩებოდა.
სადგურთან, ხის ჩრდილში, შავი მანქანა იდგა.
სანდრო ამირეჯიბი ისევ იქ იყო. ამჯერად მარტო.
მან საქარე მინაზე წვიმის წვეთების მოძრაობას თვალი მოარიდა და ზემოთ გაიხედა. საბაგიროს კაბინა ნისლიდან გამოვიდა. სანდრომ ტელეფონი აიღო. რამდენიმე წამი ცივ ეკრანს უყურებდა, შემდეგ მოკლედ აკრიფა:

„ბარათელი ლილეს შეხვდა.“
პასუხი თითქმის იმავე წამს მოვიდა. მიხეილისგან.

„ვიცი.“
სანდრომ წარბი ოდნავ შეკრა. მეორე შეტყობინება აღარ მოსულა. მან ტელეფონი ჯიბეში ჩაიდო, შუშის მიღმა კიდევ ერთხელ გაიხედა ზემოთ. კაბინა უკვე შორს, ნისლში იძირებოდა.
სანდრომ ძრავა ჩართო. მანქანა ადგილიდან ნელა დაიძრა და ქალაქმა ისევ თავისი ჩვეულებრივი, სველი, მიძინებული სახე მიიღო — თითქოს არაფერი მომხდარა.
მაგრამ იმ დღეს ხეობაში ორი ადამიანი შეხვდა ერთმანეთს, რომლებსაც თორმეტი წლის წინ ერთი და იგივე საღამოს სხვადასხვა დასასრული ელოდათ.
და ორივემ იცოდა, რომ ამჯერად წარსული უბრალოდ მოგონება აღარ იყო. ის მათთან ერთად დაბრუნდა — ცოცხალი, სველი და საშიში.

თავი 6

სახლში დაბრუნებულმა დემეტრემ ქურთუკი სკამზე გადაკიდა და ოთახში შუქი აანთო.
სახლი ისევ ისეთივე ჩუმი იყო, მაგრამ ახლა ეს სიჩუმე სხვანაირად ჟღერდა.
მაგიდაზე მამის დღიური იდო.
დემეტრემ რამდენიმე წამით უყურა, შემდეგ საათს დახედა.
თერთმეტის ნახევარი იყო.
ტელეფონი ამოიღო.
ერთი შეტყობინება დახვდა თომასგან.
„თუ ჯერ კიდევ ფხიზლობ, მოდი. ჩაი მაქვს. ნორმალური არაა, მაგრამ ჩაი ჰქვია.“
დემეტრემ უნებურად გაიღიმა.
პასუხი არ დაუწერია.
უბრალოდ დღიური აიღო და სახლიდან გავიდა.

***
თომას სახელოსნოში ღამღამობით ყოველთვის ერთი და იგივე, ნოსტალგიური სუნი იდგა: ძველი ტრანსფორმატორების ზეთი, დამწვარი სპილენძის მავთული, მტვერი და ხანდაზმული ელექტრონიკის ის ოდნავ მწარე, სპეციფიკური არომატი, რომელიც ადამიანს რამდენიმე წუთში ტანსაცმელსა და კანში უჯდებოდა.
კედლებზე, ხის თაროებზე სხვადასხვა ეპოქის რადიომიმღებები და აპარატურა ეწყო. ზოგიერთს წლების განმავლობაში აღარ გაემოსცა ხმა, მაგრამ თომა მაინც არ აგდებდა. თვლიდა, რომ თუ რამეს ოდესმე თუნდაც ერთი ბგერა დაეცვა, მისი გადაგდება ცოცხალი არსების გაწირვის ტოლფასი იყო.
სამუშაო მაგიდაზე ნახევრად დაშლილი, რუხი რადიომიმღები იდო, საიდანაც სადენები ფესვებივით გამოჩრილიყო. მის გვერდით — ორი ჭიქა ჩაი. ერთ-ერთი უკვე ცივი, ტკბილი ფენით დაფარულიყო.
— ამას რომ შეხედო, — თქვა თომამ, როცა დემეტრემ სახელოსნოს დაბალი კარი შემოაღო და სველი ქურთუკი შეიბერტყა, — ნორმალური, პატიოსანი ადამიანი იფიქრებს, რომ აქ ელექტრონიკას ვაკეთებ.
დემეტრემ თვალი მოავლო ნათურის ყვითელ შუქზე ჩაძირულ ნახევრად ბნელ ოთახს.
— და სინამდვილეში?
— არ ვიცი, — ამოიოხრა თომამ და სათვალე ცხვირზე მოითქვა. — ჯერ მეც ვერ გავარკვიე, ჩემი ცხოვრების რომელ შეცდომას გამოვყავარ ამ სარდაფში ყოველ ღამით.
დემეტრეს გაეღიმა. ტკივილით სავსე, მაგრამ მაინც თბილი ღიმილით. თომამ ხის მძიმე სკამი მისკენ გამოსწია.
— დაჯექი.
დემეტრეს ხელში მამის დღიური ეჭირა. ყავისფერი ტყავის ყდა წვიმისა და წლებისგან დასველებული, დაკუთხულიყო, ერთ წიბოზე ძაფი გამოშლოდა. მაგრამ გიორგი ბარათელის ხელწერა ჯერ კიდევ მკაფიოდ ამოიკითხებოდა პირველ გვერდზე.
გიორგი ბარათელი.
დემეტრემ თითის ბალიში ნელა, თითქმის კრძალვით გადაატარა ამ ამოტვიფრულ ასოებს. თომამ შეამჩნია ეს მოძრაობა, თვალები დახარა და ხუმრობა აღარ გაუგრძელებია. მისი ხუმრობები მხოლოდ მაშინ ვარგოდა, როცა მეორე ადამიანს თავდაცვისთვის ჰაერი სჭირდებოდა. ახლა კი ჰაერი კი არა, სიმართლე იყო საჭირო.

დემეტრე დაჯდა.
— მზად ხარ? — ჰკითხა თომამ.
— არა.
— ძალიან კარგი. მეც არა.
რამდენიმე წამით ორივე ჩუმად იყვნენ. ოთახში მხოლოდ ძველი საათის წკარუნი და ფანჯარაზე წვიმის წკაპუნი ისმოდა. შემდეგ თომამ დღიური ფრთხილად მოიწია თავისკენ, სათვალე გაისწორა და თქვა:
— დავიწყოთ.

პირველი რამდენიმე გვერდი მშრალ, ყოველდღიურ ქრონიკას ეჭირა. სამუშაო საათები. ტექნიკური ჩანაწერები. მოპოვებული მადნის მოცულობა. ზოგან მხოლოდ რამდენიმე ციფრი ეწერა, ზოგან მთელი გვერდი იყო შევსებული გიორგის პატარა, მკაფიო, ოდნავ მარჯვნივ გადახრილი ასოებით. სიტყვებს შორის თითქმის არ ტოვებდა სივრცეს — თითქოს ქაღალდსაც ისე ზოგავდა, როგორც დროს.
თომა თითოეულ გვერდს თითით მიჰყვებოდა.
— მამაშენს ჩვევად ჰქონია, ყველაფერი დაეწერა.
— არა ყველაფერი, — დემეტრემ გვერდი გადაატრიალა. — მხოლოდ ის, რასაც მნიშვნელოვნად თვლიდა.
შემდეგ, ერთ-ერთ გვერდზე, თომას თითი გაჩერდა.
— აი, აქ.
დემეტრე წინ გადაიხარა. ჩანაწერის თარიღი ტრაგედიამდე სამი კვირით ადრინდელი იყო. გიორგის ეწერა:
„N4- გვირაბში ჰაერის მოძრაობა ბოლო დღეებში შეიცვალა. ვენტილაციის უკუდენი შახტის სიღრმეში.“

ქვემოთ რამდენიმე ტექნიკური ფორმულა და მაჩვენებელი ჰქონდა მიწერილი. თომამ ჩაიკითხა, წარბები შეიჭმუხნა.
— აქ გაზის მაჩვენებლებზე წერს... მეთანის კონცენტრაციაზე.
— რამდენი?
— ზუსტად ჯერ ვერ გეტყვი, ძველი ინდიკატორების შკალაა. მაგრამ...
— მაგრამ რა? — დემეტრეს ხმაში დაძაბულობა გაჩნდა.
— ეს ნორმალური არ არის. ეს უკვე წითელ ზოლს უახლოვდება.
დემეტრემ დღიური მისკენ მოატრიალა.
— რამდენად სერიოზულია?
თომამ თითი ერთ-ერთ ხაზზე დაადო:
— საკმარისად სერიოზული, რომ ცვლა გაეჩერებინათ და სამუშაო ჰორიზონტი შეემოწმებინათ.
— შეამოწმეს?
— ჯერ არ ვიცი.
დემეტრემ კიდევ ერთხელ გადაიკითხა ჩანაწერი. გიორგის სიტყვებში პანიკა არ იგრძნობოდა. არც გაბრაზება. მხოლოდ მშრალი, ინჟინრული ფაქტი. „ჰაერის მოძრაობა შეიცვალა.“ ისეთი უწყინარი წინადადება, რომელსაც უცოდინარი გვერდს ჩაუვლიდა. მაგრამ გიორგიმ იცოდა, რომ მიწის ქვეშ ჰაერის შეცვლა სიკვდილის ჩურჩულს ნიშნავდა.
შემდეგი ჩანაწერი სამი დღის შემდეგ იყო გაკეთებული:
„დღესაც მაღალია. ინდიკატორი წითლდება.“
მეტი არაფერი.
თომამ მაგიდაზე თითები ააკაკუნა.
— აქ უკვე მეორედ წერს.
— შეიძლება უბრალოდ შემოწმება იყოს, — ჩუმად თქვა თომამ, თითქოს საკუთარი ეჭვების განდევნას ცდილობდა.
— შენ თვითონ თქვი, ნორმალური არ არისო! — დემეტრემ შეხედა. — მაშინ რატომ ცდილობ მის გამართლებას?
თომამ ღრმად ამოისუნთქა, სათვალე მოიხსნა და თვალები მოისრისა.
— იმიტომ, დემე, რომ ჯერ მხოლოდ ქაღალდი გვინახავს. არ მინდა, საკუთარმა ტკივილმა ის დაგვანახოს, რისი დანახვაც უბრალოდ გვწყურია.
დემეტრემ რამდენიმე წამი არაფერი თქვა. შემდეგ თავი დაუქნია.
— კარგი.

ეს ალბათ ყველაზე ძნელი იყო — არ ერწმუნათ იმის, რისი დაჯერებაც ასე ძალიან სურდათ.
ღამე სულ უფრო ღრმავდებოდა. სახელოსნოს პატარა, გაჭუჭყიანებულ ფანჯარაზე წვიმის წვეთები ნელა ჩამოდიოდა. გარეთ ქალაქი ნისლში იძირებოდა. შორიდან, ძალიან შორიდან, საბაგიროს ძველი მექანიზმის ყრუ ჭრიალი მოისმოდა — თითქოს ქალაქი ძილშიც ოხრავდა.
თომა ისევ ფურცლებს ათვალიერებდა.
— მოიცა... აქ რაღაც არის.
— სად?
მორიგი ჩანაწერი. თარიღი — ტრაგედიამდე ხუთი დღით ადრე. გიორგის ეწერა:
„გაზის მაჩვენებელი კვლავ მაღალია. ტექნიკურ სამსახურს და ხელმძღვანელობას ეცნობა წერილობით.“
ქვემოთ კი, უფრო პატარა, ოდნავ მკვეთრი ასოებით:
„პასუხი: სამუშაო გეგმა არ იცვლება. გეგმის ჩაშლა დაჯარიმებას ნიშნავს.“
დემეტრემ თავი ასწია. თვალები დაენამა, მაგრამ მზერა გამკაცრდა.
— ეს ვინ დაწერა?
— სავარაუდოდ, გიორგიმ.
— „პასუხი“ რას ნიშნავს?
— ვისაც მიმართა — ადმინისტრაციას, შახტის უფროსს — იმათ პასუხს იწერს.
დემეტრე ცოტა ხანს უყურებდა იმ ერთ წინადადებას.
— ანუ იცოდნენ.
თომამ მაშინვე არ უპასუხა.
— როგორც ჩანს.
— იცოდნენ, თომა! — ამჯერად დემეტრემ უკვე დარწმუნებით, მჭრელად თქვა.
თომამ ნელა დაუქნია თავი.
— ჰო. იცოდნენ.

ოთახში მძიმე სიჩუმე ჩამოვარდა. თითქოს ორივემ ერთდროულად გაიფიქრა ერთი და იგივე: იმ დღეს ექვსი კაცი უბრალოდ უბედურ შემთხვევას არ ემსხვერპლა. მათზე ადრე, ქაღალდზე, ბრძანებებში, რაღაც უკვე დაწყებული და ხელმოწერილი იყო.
შემდეგ რამდენიმე გვერდი მოულოდნელად ცარიელი აღმოჩნდა.
თომამ სწრაფად გადაათვალიერა წიგნაკი.
— მოიცა... აქ რაღაც აკლია.
— რას გულისხმობ?
— გვერდებია ამოღებულია.
დემეტრემ დღიური გამოართვა. ყდის შიდა ნაკეცთან, აკინძვის ადგილას, ქაღალდის წვრილი, გახეული ნაკერები ჩანდა. ორი ფურცელი აშკარად ამოეხია ვიღაცას
— ვინ ამოიღო?
— ეგ უკვე საინტერესო კითხვაა, — ჩაილაპარაკა თომამ.
— შეგიძლია გაიგო?
— თორმეტი წლის წინანდელი ქაღალდის ლაბორატორიული ექსპერტიზა ამ სარდაფში ჯერ არ ჩამიტარებია, — თქვა თომამ და ოდნავ გაიღიმა.

დემეტრემ შეხედა. თომამ ხელი აიქნია:
— ხუმრობა იყო.
— ცუდი.
— ვიცი, — თქვა თომამ.

მოკლე, სევდიანი სიცილი მაინც გაისმა. საკმარისი იმისთვის, რომ ოთახში დაძაბულობა რამდენიმე წამით ჩამოშლილიყო და ისევ ეგრძნოთ, რომ ერთმანეთის გვერდით იყვნენ.
თომამ დღიური ისევ გაშალა.
— გავაგრძელოთ.

მომდევნო ჩანაწერში გიორგი უკვე მაღაროელებზე წერდა.
„დღეს ბიჭებს ვუთხარი, რომ №4-ში ჩასვლა არ ღირდა, სანამ მდგომარეობას არ შეამოწმებდნენ. ვეხვეწე.“
დემეტრემ წაიკითხა. შემდეგ კიდევ ერთხელ.
— და?
თომამ ქვემოთ, მომდევნო ხაზზე მიუთითა:
„მითხრეს, რომ ხვალ მაინც ჩავიდოდნენ. ზაზამ მითხრა, სხვა გზა არ მაქვსო.“

დემეტრემ წარბები შეკრა.
— რატომ? რატომ ჩავიდოდნენ, თუ იცოდნენ?
შემდეგი წინადადება ამის სასტიკ, შიშველ პასუხს იძლეოდა:
„ორი თვეა ხელფასი იგვიანებს. ცვლა თუ გამოტოვეს, ჯარიმაა და ამოღება. ზაზას ბანკის ვალი აქვს, გიას ბავშვი ეყოლა. პურის ნუსხა მაღაზიაში უკვე ორ გვერდზეა.“

დემეტრე გაჩერდა. თომამაც აღარაფერი თქვა.
ეს უკვე სხვანაირი სიმართლე იყო. არა გმირული, არა დეტექტიური, არამედ საშინლად ყოველდღიური და მძიმე. ეს არ ყოფილა ბოროტება — ეს იყო სისტემა, სადაც ადამიანებს არჩევანი წაართვეს. მათ საფრთხე იცოდნენ, შიში ძვლებში ჰქონდათ გამჯდარი, მაგრამ სახლში მშიერი ბავშვები, ავადმყოფი მშობლები, სესხები და მაღაზიის დავალიანების რვეული ელოდებოდათ. „არა“-ს თქმა შიმშილით სიკვდილს ნიშნავდა, ჩასვლა კი რისკს, რომელსაც ყოველდღე ეჩვეოდნენ.

დემეტრემ ფურცელს თითი დაადო.
— ანუ იცოდნენ... და მაინც ჩავიდნენ.
— ჰო, — თქვა თომამ ჩუმად.
— შეეძლოთ არ ჩასულიყვნენ.

თომამ თავი დახარა, სათვალე მაგიდაზე დადო.
— შეეძლოთ, დემე. ქაღალდზე შეეძლოთ. მაგრამ ზოგჯერ არჩევანი მხოლოდ ქაღალდზე არსებობს. როცა შვილს წამალი სჭირდება, შიში მეორეხარისხოვანი ხდება.
ეს სიტყვები დემეტრეს დიდხანს დარჩა თავში, თითქოს ოთახში ექოდ ტრიალებდა.
გიორგის ჩანაწერები თანდათან უფრო მოკლე, გაფანტული ხდებოდა. თითქოს რაღაცის ჩაწერა აღარ უნდოდა, ან აღარ ჰქონდა ძალა.
ტრაგედიამდე სამი დღით ადრე ასეთი ჩანაწერი იყო:
„მაჩვენებელი ისევ მაღალია. ჰაერი მძიმეა.“

ორი დღით ადრე:
„ზემოდან მოვიდნენ. თქვეს, რომ გაზომვები ხელახლა ჩატარდებოდა და ყველაფერი ნორმაშია.“

შემდეგ, იმავე საღამოს:
„არაფერი შეცვლილა. ტყუიან.“

დემეტრემ თვალები დახუჭა.
— მამა ამას რატომ არავის მოუყვა?
თომამ მშვიდად, ოდნავ სევდიანად უპასუხა:
— შეიძლება მოუყვა კიდეც.
დემეტრემ შეხედა.
— ჩვენ არ ვიცით, დემე. დღიური მტკიცებულება არ არის იმისა, რაც არ წერია.
ეს პასუხი დემეტრეს გულს არ ეამა, მაგრამ იცოდა, რომ თომა მართალი იყო.
კიდევ ერთი გვერდი. ტრაგედიამდე ერთი დღით ადრე.
გიორგის ხელწერა აქ აშკარად შეცვლილიყო — უფრო მსხვილი, ნერვიული. ზოგიერთ ასოზე კალამი იმდენად ძლიერად ჰქონდა დაჭერილი, რომ ქაღალდი თითქმის გაეხვრიტა.

დემეტრემ ნელა წაიკითხა:
„ხვალ №4-ში ჩასვლა არ შეიძლება. ეს უკვე მხოლოდ ტექნიკური საკითხი აღარ არის.“
დემეტრემ სუნთქვა შეიკრა. ქვემოთ გაგრძელება იყო:
„ვუთხარი მათ.“
ვინ იყო „მათ“? ხელმძღვანელობა? მიხეილ ამირეჯიბი? მუშები? თუ ყველანი ერთად?
დემეტრემ გვერდი გადაატრიალა. მომდევნო გვერდზე 23 ნოემბერი, ტრაგედიის დღის თარიღი, იდგა. მაგრამ მხოლოდ ერთი, მოკლე წინადადება ეწერა:
„დილით ისევ ჩავიდნენ.“

ამის შემდეგ — არაფერი. მხოლოდ ცარიელი, თეთრი ფურცლები.
დემეტრემ დიდხანს უყურა ამ სიცარიელეს. თომამ საათს დახედა — ღამის ორი ხდებოდა.
— ხვალ გავაგრძელოთ, — თქვა მან რბილად. — დაიღალე.
დემეტრემ თავი არ ასწია.
— არა.
— დემე...
— ჯერ არა-მეთქი, თომა.
თომა გაჩუმდა.
დემეტრემ რამდენიმე გვერდი უკან გადაფურცლა. მონაცემები, გაზი, გაფრთხილება, ხელფასი, ვალები, ხელმძღვანელობა... ყველაფერი ერთმანეთზე იყო გადაბმული, როგორც უზარმაზარი, ბოროტი ქსელი. მაგრამ რაღაც მაინც აკლდა. ის ერთი მთავარი ძაფი, რომელიც ამ ყველაფერს შეკრავდა.

თომამ დღიური ნელა, ფრთხილად დახურა.
— დღეს საკმარისია.
დემეტრემ ხელი ყდაზე დაადო, არ უშვებდა.
— აქ კიდევ რაღაც უნდა იყოს.
— იქნება.
— საიდან იცი?

თომამ მხრები აიჩეჩა და სევდიანად გაიღიმა:
— იმიტომ, რომ მამაშენს ვიცნობდი. თუ რამე მართლა მნიშვნელოვანი ჰქონდა სათქმელი, პირდაპირ არასდროს იტყოდა.
— შენც მაგიტომ წერ და ლაპარაკობ ასე გაუგებრად? — ჰკითხა დემეტრემ.
— მე იმიტომ ვლაპარაკობ გაუგებრად, რომ ჭკვიანი გამოვჩნდე, — თქვა თომამ.
დემეტრეს ოდნავ გაეღიმა.
— არ გამოგდის.
ისევ გაიღიმეს, მაგრამ ეს ღიმილი წამში ჩაქრა.
დემეტრემ დღიური ხელში აიღო. უკვე კარისკენ მიდიოდა, როცა რაღაც ინსტინქტმა შეაჩერა. ის ისევ მაგიდასთან დაბრუნდა, წიგნაკი გადაშალა და ბოლო, უკანა ყდასთან მიწებებული ფურცელი გადაშალა. ეს გვერდი მანამდე გამორჩენოდათ — ის ყდის ჯიბეში იყო ჩაკეცილი.

თარიღი არ ეწერა. არც სამუშაო საათები. არც გაზის მაჩვენებლები.
მხოლოდ ერთი წინადადება. გიორგის ხელწერა ამჯერად იმდენად პატარა, კუთხოვანი იყო, თითქოს არ უნდოდა, ოდესმე ვინმეს წაეკითხა.
დემეტრემ ხმამაღლა წაიკითხა:
— „ყველამ ყველაფერი იცის.“
თომამ არაფერი თქვა. დემეტრემ ისევ წაიკითხა, ამჯერად უფრო დაბალი ხმით

მესამედ უკვე გონებაში წაიკითხა.
ვინ „ყველამ“?
თუ თვითონ გიორგიმაც იცოდა იმაზე მეტი, ვიდრე ამ დღიურში ჩაწერა?

დემეტრემ თითი წინადადებას გადაატარა. მის გულში უცნაური, ყინულივით ცივი შიში ჩამოწვა. თორმეტი წლის განმავლობაში მას ეგონა, რომ ბოროტება ერთ კაცამდე მიდიოდა — მიხეილ ამირეჯიბამდე. ახლა კი პირველად დაინახა, რომ სიმართლე ბევრად უფრო საშინელი იყო.
შეიძლება მთელი ქალაქი, მთელი ეს ხეობა ატარებდა ერთ დიდ, ბინძურ საიდუმლოს. რაღაცას, რაზეც ხმამაღლა არავინ ლაპარაკობდა, მაგრამ ყველამ იცოდა.
თომამ დაბალი ხმით თქვა:
— დემეტრე...
დემეტრემ თავი ასწია.
— რა?
თომამ პასუხი ვერ იპოვა. ამჯერად არც ერთს არ დასჭირვებია სიტყვები.

მაგიდაზე მხოლოდ ძველი დღიური იდო. და ის ერთი, საბედისწერო წინადადება: ყველამ ყველაფერი იცის.

გარეთ წვიმდა. ჭიათურის ხეობა ისევ შავ, სველ ნისლში იძირებოდა. და იმ ღამეს დემეტრემ პირველად გაიფიქრა, რომ შესაძლოა თორმეტი წლის წინანდელი ტრაგედიის ყველაზე მძიმე ნაწილი ის კი არ ყოფილა, რაც მოხდა... არამედ ის, რომ ვიღაცებმა წინასწარ იცოდნენ, რომ ეს მოხდებოდა — და მაინც დადგა დილა, როცა ექვსი კაცი მიწის ქვეშ ჩავიდა.